Αλίκη Χιωτάκη, Αλεξάνδρα Ζερβού: «Έλα τώρα, τελείωνε!»

 

 Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Κάθε πρωί, όταν ξυπνάω, μου αρέσει να μετράω τα τρένα που περνούν από τη γέφυρα. Καμιά φορά κάποιο τρένο δεν έρχεται στην ώρα του, κι αυτό με στενοχωρεί πολύ. Κάθομαι και το περιμένω μέχρι να έρθει… Η μαμά μου τότε μου φωνάζει: Άλεξ! Άλεξ! Κάνε γρήγορα, θ’ αργήσεις! Έλα τώρα, τελείωνε! Με λένε Άλεξ και είμαι δέκα χρονών, πέντε μηνών και εφτά ημερών… Αν ενδιαφέρεσαι να μάθεις για μένα, διάβασε παρακάτω.Η Δανάη, μια νεαρή Ελληνίδα ψυχολόγος, βοηθάει παιδιά και εφήβους που έχουν αυτισμό σε ένα ειδικό κέντρο.

Η Αλίκη Σ. Χιωτάκη είναι ψυχολόγος και εργάζεται στο Ίδρυμα Tailor Ed Foundation του Εδιμβούργου, όπου συνεργάζεται με παιδιά που έχουν αυτισμό, καθώς και με τις οικογένειές τους. Σπούδασε Ψυχολογία στην Αθήνα και στο Βερολίνο και έκανε μεταπτυχιακό στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου (Msc in Children’s Mental Health). Η ανέκδοτη αφήγησή της, Ο κήπος του Νέβιλ, διακρίθηκε στο διαγωνισμό της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς.

Η Αλεξάνδρα Ζερβού είναι καθηγήτρια Κλασικής Φιλολογίας και Παιδικής Λογοτεχνίας στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κρήτης. Ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την πρόσληψη και την παρουσία των Κλασικών στο σχολείο και γενικότερα στο σύγχρονο κόσμο. Έχει δημοσιεύσει επιστημονικά βιβλία και άρθρα.

– «Ελα τώρα, τελείωνε!», εκδόσεις Κέδρος. Μπορούμε να πούμε πως δυστυχώς αυτή η φράση συνοψίζει τη θέση του σχολείου απέναντι στον Αυτισμό;

Aλίκη Σ. Χιωτάκη: Νομίζω πως το σχολείο και ο έλληνας δάσκαλος συνήθως κάνει ό,τι μπορεί, ίσως πολλές φορές και πολύ παραπάνω από αυτό που μπορεί… Ωστόσο δεν βοηθάει το ευρύτερο πλαίσιο. Ζούμε σε μια κοινωνία ισοπεδωτική, βιαστική και αγχωτική που δύσκολα σέβεται τις ευαισθησίες και τις ιδιαιτερότητες του καθενός μας. Μας καταδικάζει να ασφυκτιούμε μέσα σε νόρμες που δεν μας ταιριάζουν και δεν έχουμε τον χρόνο και την ηρεμία να αφουγκραστούμε τον διπλανό μας. Αλλά και όποιος αποκλίνει από τη λεγόμενη «κανονικότητα», όποιος  χρειάζεται περισσότερο χρόνο από τον “κανονικό” για να διεκπεραιώσει κάτι, όποιος δεν συμπεριφέρεται με τον “κανονικό” τρόπο, συνήθως το πληρώνει ακριβά και το πρώτο τίμημα είναι ο αποκλεισμός του . Όμως τα παιδιά που θεωρούνται διαφορετικά, είναι κι αυτά προικισμένα  κι αξίζει να αγωνιστούμε μαζί τους, για να ζήσουν μαζί μας, ισότιμα και δημιουργικά . Το βιβλιαράκι αυτό προσπαθεί να βάλει ένα λιθαράκι προς αυτή την κατεύθυνση.

Αλεξάνδρα Ζερβού: Άλλωστε η δημιουργική σκέψη, γενικά η δημιουργικότητα, υπερβαίνει τους κανόνες και τα χρονικά και άλλα όρια.  Δεν είναι καλό ούτε για μας, ούτε για τα παιδιά μας, να χρονομετρούμε  μίζερα τη μυθοπλαστική ονειροπόλησή  μας , να την περιορίζουμε στο ελάχιστο, μόνο και μόνο για να διεκπεραιώσουμε άρτια το καθημερινό μας πρόγραμμα. Κι όμως αυτό είναι κάτι που το θεωρούμε σωστό και, εκ των πραγμάτων, αναγκαζόμαστε να το κάνουμε συνέχεια.

-Πώς προέκυψε το βιβλίο αυτό;

Αλίκη Σ. Χιωτάκη: Ήθελα να γράψω μια πραγματική ιστορία για ένα παιδί στη χώρα του Αυτισμού, που μαθαίνει σιγά-σιγά, με μεγάλη προσπάθεια  και με πολύ κόπο,   τη σημασία της επικοινωνίας , της αμοιβαιότητας και των αποκλειστικών σχέσεων.  Ως ψυχολόγος συνεργάζομαι με παιδιά που έχουν αυτισμό και κάθε παιδί μού ξετυλίγει σαν δώρο τη δική του ξεχωριστή ιστορία , απίστευτα εμπλουτιστική και διδακτική για μένα. Πολύ γρήγορα κατάλαβα πως έχω πολλά πράγματα να μάθω από  αυτά τα παιδιά, όχι μόνο σε επαγγελματικό, αλλά και σε ανθρώπινο επίπεδο. Από την άλλη μεριά, δεν είναι εύκολη η δουλειά μου. Έρχεται στιγμή που  αυτές οι ιστορίες σε βαραίνουν πολύ, αισθάνεσαι πως πρέπει να τις καταγράψεις  για να ελαφρώσεις.

Αλεξάνδρα Ζερβού: Χμ! Τώρα θα σας κατεβάσω το επίπεδο της συνέντευξης, αλλά να πώς έγιναν τα πράγματα:  Η Αλίκη μού έστειλε το κείμενό της. Εγώ ως ειδικός για το παιδικό βιβλίο, το βρήκα  ενδιαφέρον , πρόσθεσα επεξηγηματικά σχόλια και ερωτήσεις και το έστειλα  στον Κέδρο.

-Ποια καινοτόμα στοιχεία έχει το βιβλίο σας;

Αλίκη Σ. Χιωτάκη: Η ιστορία προέρχεται από πραγματικά γεγονότα, οι ήρωες είναι σχεδόν πραγματικοί, με αλλαγμένα βέβαια τα ονόματά τους, ενταγμένοι μάλιστα σε πραγματικό περιβάλλον. Συνήθως στα βιβλία γνώσεων ο φανταστικός ήρωας έχει (σωστά) όσο το δυνατόν περισσότερα  από τα χαρακτηριστικά του αυτισμού, με σκοπό βέβαια να πληροφορηθεί  ο νεαρός αναγνώστης όσο το δυνατόν περισσότερα πράγματα .   Όμως , στην αληθινή ζωή, κάθε παιδί με αυτισμό, ή χωρίς αυτισμό, είναι εντελώς ατομική περίπτωση. Το βιβλίο μας δεν στοχεύει τόσο στην ποσοτική-εγκυκλοπαιδική ενημέρωση , όσο κυρίως  στην ευασθητοποίηση και τον προβληματισμό. Προσπαθεί να προτρέψει τον αναγνώστη να αισθανθεί και να ξανασκεφτεί όσα διάβασε.   Ο Άλεξ είναι μια ξεχωριστή περίπτωση, ένα παιδί που ο κάθε αναγνώστης θα επικοινωνήσει μαζί του και θα τον χαρακτηρίσει διαφορετικά. Και η Δανάη, η ψυχολόγος που τον παρακολουθεί, δεν έχει καθόλου το αλάθητο , δεν είναι η φωνή του ειδικού που δίνει με βεβαιότητα  λύσεις στα πάντα ακολουθώντας ένα δεσμευτικό παιδαγωγικό σύστημα.  Αντίθετα ό,τι έχει μάθει θεωρητικά, δοκιμάζεται και επανεξετάζεται στην πράξη,  η ίδια συνειδητοποιεί πως πρέπει να επιστρατεύσει όχι μόνο τις γνώσεις της, αλλά και τη φαντασία και την ευαισθησία της για να καταλάβει τον κώδικα επικοινωνίας του Άλεξ.

Αλεξάνδρα Ζερβού:  Ο Γ. Σεφέρης λέει πως το θέμα ενός ποιήματος είναι ένα κομμάτι τροφής που το πετάμε στον  άγριο σκύλο της αυλής για να τον απασχολήσουμε , ώστε  να μπορέσουμε να μπούμε ανενόχλητοι στο σπίτι, εννοώντας πως ο σκύλος είναι η λογική μας και το σπίτι είναι η ευαισθησία μας.   Το θέμα του βιβλίου μας είναι ο αυτισμός και η διαφορετικότητα, όμως η αφήγηση δεν έχει απλώς σκοπό να εξοικειώσει τον αναγνώστη με αυτές τις έννοιες. Επιχειρεί να τον μυήσει στους μυστικούς κώδικες επικοινωνίας ανάμεσα στους διαφορετικούς ανθρώπους. Να τους δείξει  πως πλησιάζοντας τον άλλο και επιχειρώντας να αποκρυπτογραφήσουμε τα δικά του μοναδικά σήματα, προχωρούμε προς τη δική μας αυτογνωσία και ψυχολογική ενηλικίωση.

-Σε ποιους απευθύνεται το βιβλίο σας;

Αλίκη Σ. Χιωτάκη:       Χάρηκα που η Αριάδνη Μοσχονά  επέλεξε να γραφτεί στο οπισθόφυλλο πως το βιβλιαράκι μας απευθύνεται σε αναγνώστες ηλικίας από 9 ως 99 ετών και συμφωνώ απόλυτα μαζί της. Έχω την εντύπωση πως ανάλογα με την ηλικία του, ο αναγνώστης θα καταλάβει διαφορετικά  πράγματα. Οι πιο μικροί αναγνώστες ελπίζω να βρουν στο πρόσωπο του κεντρικού ήρωα ένα ξεχωριστό φίλο  . Θα ήθελα όμως αυτή η αφήγηση να λειτουργήσει επίσης ενημερωτικά και  ίσως αφυπνιστικά για τους ενηλίκους. Να λειτουργήσει ακόμα ενθαρρυντικά και υποστηρικτικά για γονείς , επαγγελματίες και δασκάλους, να τους προτρέψει να αφουγκραστούν με υπομονή και σεβασμό  το δικό τους ξεχωριστό παιδί, τον δικό τους ξεχωριστό μαθητή,  και να τους θυμίσει πως ο καθένας μας είναι μοναδικός.   Να τους θυμίσει ακόμα κάτι αυτονόητο, δηλαδή πως οι ανθρώπινες σχέσεις και η εμπιστοσύνη χτίζονται σιγά-σιγά, είναι όμως κάτι απαραίτητο για τη συνεργασία και την πρόοδο του παιδιού, για την πορεία του προς την ανεξαρτητοποίηση. Η  αφήγησή μας επιχειρεί να δείξει ακόμα σε όλους, μεγάλους και μικρούς, πως η τέχνη και η ζωή βρίσκονται πολύ κοντά, πως  ακόμα και οι απλές καθημερινές μας πράξεις μπορούν να έχουν αισθητική και αισθήματα .

Αλεξάνδρα Ζερβού:  Η αφήγηση αυτή έχει την πρόθεση να απευθυνθεί σε πολύ διαφορετικούς αναγνώστες. Εύχομαι να γίνει κατανοητή με πολλούς διαφορετικούς τρόπους και ο κάθε αναγνώστης ανάλογα με την ηλικία , την παιδεία και την ευαισθησία του,  να ανακαλύψει διαφορετικά πράγματα. Κι αν διακρίνει και κάποια που γράφτηκαν ασύνειδα και δεν περιέχονται στις αρχικές προθέσεις της αφήγησης, τόσο το καλύτερο. Άλλωστε το βιβλίο μιλάει για τα ίδια θέματα  με διαφορετικούς τρόπους, απλούς  ή περισσότερο σύνθετους. Ας πάρουμε το θέμα της τέχνης. Όταν διατυπώνεται η παρατήρηση ότι η  ηρωίδα-Δανάη  κάνει πολλές κινήσεις των χεριών , όταν μιλάει, αυτή εξηγεί πως γεμάτα κίνηση είναι και τα ζωγραφισμένα χέρια των συνδαιτυμόνων στον Μυστικό Δείπνο του Ντα Βίντσι.                Ο νεαρός αναγνώστης ενθαρρύνεται να βρει τον πίνακα στο διαδίκτυο -κάτι που μπορεί να το κάνει εύκολα- και να ασκήσει την παρατηρητικότητά του. Από την άλλη μεριά, ίσως κάποιοι  ελάχιστοι ενήλικοι και εξοικειωμένοι με την τέχνη αναγνώστες  να αναγνωρίσουν την Λουίζ Μπουρζουά(1911-2010)  στη φιγούρα της  Βερονίκ-Φρανσουάζ, γιατί παρακαλέσαμε τον εικονογράφο μας, Γιώργο Γούση, να  δώσει στην ηρωίδα αυτή τα χαρακτηριστικά της σπουδαίας γαλλοαμερικανίδας εικαστικού. Αλλά κι αν κάποιος αναγνώστης, μεγάλος ή μικρός, συγκινηθεί και χαμογελάσει με την ιστορία, την απολαύσει απλώς  και δεν ενδιαφερθεί για τίποτα από τα παραπάνω, πάλι αυτό είναι κάτι σημαντικό.

– Τι δεν γίνεται σωστά στο θέμα της αντιμετώπισης του Αυτισμού στο ελληνικό σχολείο;

Αλεξάνδρα Ζερβού: Στα δικά μου μάτια το ελληνικό σχολείο κάνει ό,τι μπορεί.  Αναγκάζεται όμως να κινηθεί μέσα σε δύσκαμπτα και δεσμευτικά προγράμματα και περιγράμματα. Για παράδειγμα στη Μέση Εκπαίδευση προσλαμβάνει ειδικά εκπαιδευμένους βοηθούς –καθηγητές που  κάθονται στην τάξη δίπλα στο παιδί που έχει τον αυτισμό, για να το βοηθήσουν να αφομοιώσει μια ύλη όχι εύκολη. Αυτό γίνεται , ας πούμε, την ώρα των Αρχαίων Ελληνικών.  Όμως ίσως το παιδί με αυτισμό θα μπορούσε απλώς να επιλέξει ένα άλλο μάθημα, να του είναι πιο εύληπτο, πιο χρήσιμο και περισσότερο ενδιαφέρον.

Αλίκη  Σ. Χιωτάκη:  Εδώ να θυμίσουμε πως η Ελλάδα είναι από τις χώρες που διαθέτουν ανθρώπινο δυναμικό καλά καταρτισμένο ως προς το θέμα του αυτισμού.  Ανεπάρκειες και αδυναμίες μπορεί να βρει κανείς παντού. Για παράδειγμα στη χώρα όπου εργάζομαι οι συνθήκες είναι γενικά καλές, αλλά η εκπαίδευση που προσφέρεται  έχει κάποια δυσκαμψία, με την έννοια πως ακόμα και στα ειδικά σχολεία ακολουθείται ένα γενικό πρόγραμμα, όχι αρκετά εξατομικευμένο, που  είναι σχετικά δύσκολο να προσαρμοστεί με την ιδιοσυγκρασία και τα ενδιαφέροντα κάθε παιδιού.   Εδώ λοιπόν παρεμβαίνει ο ειδικός, ο δάσκαλος, ο ψυχολόγος  που γνωρίζει σε βάθος το κάθε παιδί και πρέπει να βοηθήσει   να εναρμονιστεί η όλη προσπάθεια με τη δική του ψυχοσύνθεση.

– Γιατί το βιβλίο σας δεν είναι απλώς μια ακόμη λογοτεχνική αφήγηση;

Αλίκη Σ Χιωτάκη:  Σας ευχαριστώ που βλέπετε έτσι το «Έλα τώρα, τελείωνε!». Νομίζω πως μια αφήγηση βγαλμένη από τη ζωή δεν μπορεί παρά να είναι πολυεπίπεδη, δεν είναι δυνατόν να αναφέρεται μόνο σε ένα θέμα. Ξεκίνησα να αφηγηθώ την εμπειρία μου, ως νέας ειδικού, τη συνεργασία μου με ένα χαρισματικό παιδί που έχει αυτισμό και να καταγράψω την πορεία του. Στο δρόμο όμως διαπίστωσα πόσο τα δικά του βήματα οδήγησαν και τα δικά μου, πόσους δρόμους μού άνοιξε αυτή η συνεργασία μας. Νομίζω πως κατέληξα να γράψω μια ιστορία μαθητείας και ενηλικίωσης κι από τις δυο πλευρές. Αλλά και η ίδια  η αφήγηση, αφού βασίζεται σε αληθινά γεγονότα, δύσκολα θα μπορούσε να απομονωθεί από άλλες πτυχές της ζωής. Άλλωστε η ιστορία του Άλεξ είναι στην πραγματικότητα μια σύνθεση από τις ιστορίες περισσότερων-διαφορετικών παιδιών που γνώρισα.

Αλεξάνδρα Ζερβού: Έγινε λοιπόν πολύκλωνη η μικρή αυτή αφήγηση. Και ταυτόχρονα είναι και ένα βιβλίο γνώσεων.

-Πώς μπορεί ένας δάσκαλος να διδάξει, όπως γράφετε, «την τέχνη και τις συναρπαστικές εμπειρίες της ζωής»;

Αλίκη Σ. Χιωτάκη: Μεγάλη κουβέντα! Και δυστυχώς πολύ δύσκολη η απάντηση, γιατί δεν υπάρχει βασιλική οδός που να σε οδηγεί κατευθείαν στην επιτυχημένη παιδαγωγική προσέγγιση για την τέχνη της ζωής. Ο κάθε δάσκαλος, ο κάθε ειδικός που ασχολείται με παιδιά,  με πολλή δουλειά και με προσωπικό κόστος οφείλει να αναζητήσει το δικό του μονοπάτι και να προετοιμάσει τη συνάντησή του με κάθε παιδί…  Προσωπικά θα ευχόμουν να είναι αυτός ο άνθρωπος διαρκώς «δυναμωμένος με θεωρία και μελέτη», δηλαδή επαρκής επιστημονικά, να δοκιμάζει όμως και να αναθεωρεί στην πράξη τις γνώσεις του κάθε στιγμή. Και κυρίως να θυμάται πως όλα είναι διαδραστικά. Κάτι που θυμίζω συχνά στον εαυτό μου, είναι πως έχουμε όλοι μας πολλά πράγματα να μάθουμε από τα παιδιά, ίσως και μερικά σημαντικότερα από όσα  μπορούμε να τους διδάξουμε. Ακριβώς  γι’ αυτό ας τους χρωστούμε ευγνωμοσύνη, αφού χάρη σε αυτά γινόμαστε καθημερινά σοφότεροι και ίσως καλύτεροι άνθρωποι.

Αλεξάνδρα Ζερβού: Πιστεύω σε δυο  πράγματα, το έμπρακτο παράδειγμα και την αφήγηση. Είναι σπουδαίο πράγμα να αγωνίζεται ο δάσκαλος και ταυτόχρονα να βιώνει ο ίδιος  τις συναρπαστικές εμπειρίες της ζωής, χωρίς να χάνει το κουράγιο του. Η αφήγηση μπορεί να τον βοηθήσει σε πολλά πράγματα, αφού είναι πολλαπλά ψυχαγωγική, μπορεί να έχει λειτουργία ενημερωτική ,  επεξηγηματική ή παρηγορητική, αλλά ακόμα και δύναμη θεραπευτική , αφυπνιστική ή ανατρεπτική. Μακάρι και η αφήγηση , «Έλα τώρα, τελείωνε!», να βοηθήσει ουσιαστικά και να ψυχαγωγήσει τους αναγνώστες της.

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here