Οι Φάροι του Καλοκαιριού

Του ΔIONΥΣΗ Π. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΥ 

Επίτιμου Διευθυντή Ευγενιδείου Πλανηταρίου

rsz_simopoulos (1)

Οπουδήποτε κι αν βρίσκεστε στις καλοκαιρινές σας διακοπές είναι βέβαιο ότι αν ρίξετε μια φευγαλέα έστω ματιά ψηλά στον νυχτερινό ουρανό, δεν μπορεί παρά να δείτε με μεγάλη ευκολία πέντε από τα λαμπρότερα άστρα που υπάρχουν στον ουρανό. Πριν όμως αναλύσουμε τι είναι αυτό που θα δείτε εκεί πάνω θα πρέπει να αναφερθούμε για λίγο στο θέμα των αστρονομικών αποστάσεων, γιατί οι αριθμοί αυτοί, αν εκφραστούν σε χιλιόμετρα, είναι τόσο μεγάλοι ώστε χάνουν στην ουσία την σημασία τους.

Γι’ αυτό στην αστρονομία δεν χρησιμοποιούμε ως μέτρο των αποστάσεων τα χιλιόμετρα αλλά το έτος φωτός. Ένα έτος φωτός, δηλαδή, δεν είναι παρά η απόσταση που καλύπτει μία ακτίνα φωτός σε ένα χρόνο τρέχοντας με ταχύτητα 300.000 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. Που σημαίνει ότι ένα έτος φωτός είναι ίσο με 9,5 περίπου τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα. Πόσα έτη φωτός μακριά από τη Γη βρίσκονται λοιπόν τα πέντε λαμπρότερα άστρα του καλοκαιριού και από τι αποτελούνται;

Αλταιρ-Ντενεμπ-βεγας

Τρία από τα λαμπρότερα άστρα του καλοκαιρινού ουρανού σχηματίζουν το περίφημο μεγάλο «Καλοκαιρινό Τρίγωνο» που είναι πολύ εύκολα αναγνωρίσιμο. Στον αστερισμό του Κύκνου βρίσκουμε το πρώτο άστρο του τριγώνου, τον Ντένεμπ (άλφα Κύκνου) που σημαδεύει την ουρά του, ενώ τα πιο αμυδρά του άστρα σχηματίζουν τα απλωμένα του φτερά και τον μακρόστενο λαιμό του σε μία μορφή που μοιάζει με σταυρό και γι’ αυτό ονομάζεται σήμερα και Βόρειος Σταυρός.

Πιο ‘κει το δεύτερο λαμπρό άστρο του τριγώνου είναι το 13ο λαμπρότερο άστρο τ’ ουρανού και το λαμπρότερο στον αστερισμό του Αετού τον οποίο οι Άραβες ονόμαζαν «Αλ Νασρ Αλ Ταΐρ» που σημαίνει «Ιπτάμενος Αετός» ενώ μ’ αυτό το όνομα είναι γνωστό σήμερα το άλφα Αετού, ο «Αλταΐρ».

star-vegas

Δίπλα ακριβώς βρίσκουμε τον αστερισμό της Λύρας, και το πέμπτο λαμπρότερο άστρο στον ουρανό, τον Βέγα (άλφα Λύρας) που λάμπει «σαν δάκρυ της αιωνιότητας» ανάμεσα στα «λιγόφεγγα άστρα» του οργάνου που κατόρθωσε να λυγίσει την σκληρή καρδιά του Πλούτωνα και να ξαναφέρει από τον Άδη την Ευρυδίκη.

Το λαμπρότερο άστρο στον καλοκαιρινό ουρανό είναι χωρίς αμφιβολία ο Βέγας που κατέχει επίσης και την πέμπτη θέση στα λαμπρότερα άστρα όλων των εποχών, Είναι επίσης κι ένα από τα πλησιέστερα σε ‘μας άστρα αφού βρίσκεται σε απόσταση μόνο 27 ετών φωτός. Η επιφανειακή του θερμοκρασία φτάνει τους 10.000 βαθμούς Κελσίου, λάμπει δηλαδή μ’ έναν λευκό χρωματισμό ενώ η μάζα του είναι 2,5 φορές μεγαλύτερη από την μάζα του Ήλιου. Λόγω της μεγαλύτερης αυτής μάζας που έχει ο Βέγας λάμπει 58 φορές πιο λαμπρά απ’ ότι ο Ήλιος κι έτσι καταναλώνει γρηγορότερα τα υλικά του απ’ ότι το δικό μας άστρο, γεγονός που σημαίνει ότι η διάρκεια της ζωής του θα είναι μικρότερη.

Γύρω του έχει εντοπιστεί ένας δίσκος υλικών που υπονοεί την δημιουργία εκεί ενός πλανητικού συστήματος. Αλλά ακόμη κι αν υπάρχουν πλανήτες γύρω από τον Βέγα, εν τούτοις οι πιθανότητες δημιουργίας ζωής πάνω τους είναι μικρές λόγω της μικρής σχετικά ζωής που έχουν τα είδη αυτά των άστρων. Σε 11.600 περίπου χρόνια πάντως η μεταπτωτική κίνηση της Γης θα τον κάνει να είναι τότε το Πολικό μας άστρο αφού η κλίση του άξονα της Γης θα δείχνει προς την κατεύθυνσή του. Ο Βέγας μάλιστα βρίσκεται στον ηλιακό «άπηκα», όπως ονομάζεται η κατεύθυνση προς την οποία κινείται αυτή τη στιγμή ο Ήλιος μας, και μαζί του ολόκληρο το ηλιακό μας σύστημα, με ταχύτητα 69.000 χιλιομέτρων την ώρα. Υπολογίζεται μάλιστα ότι θα φτάσουμε στην γειτονιά του Βέγα σε περίπου 425.000 χρόνια!

Το δεύτερο λαμπρότερο άστρο του «Καλοκαιρινού Τριγώνου» και το τρίτο σε λαμπρότητα στον καλοκαιρινό ουρανό είναι ο «Αλταϊρ» στον αστερισμό του Αετού που είναι το 13ο λαμπρότερο άστρο τ’ ουρανού οποιασδήποτε εποχής. Πρόκειται για έναν νάνο αστέρα και διάμετρο 1,8 φορές την διάμετρο του Ήλιου και επιφανειακή θερμοκρασία 7.700 βαθμών Κελσίου που λάμπει με ένα λευκό φως 11 φορές λαμπρότερα απ’ ότι το δικό μας άστρο.

Σε σύγκριση ο Ντένεμπ του Κύκνου εκπέμπει ακτινοβολία 200.000 φορές εντονότερα απ’ ότι ο Ήλιος μας. Επειδή βρίσκεται αρκετά κοντά μας, σε απόσταση 16,8 ετών φωτός, μπορούμε να παρατηρήσουμε άνετα την κίνησή του στον ουρανό, αφού μετακινείται εμφανώς κατά μία μοίρα κάθε 5.000 χρόνια. Έχει επίσης παρατηρηθεί και η μεγάλη του περιστροφική κίνηση που φτάνει τα 210 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, όταν σε σύγκριση η περιστροφή του Ήλιου γύρω από τον άξονά του δεν υπερβαίνει τα 2 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο. Γι’ αυτό άλλωστε για μια πλήρη περιστροφή χρειάζεται 10 περίπου ώρες όταν συγκριτικά ο Ήλιος μας χρειάζεται έναν περίπου μήνα. Λόγω αυτής της γρήγορης περιστροφής ο Αλταϊρ είναι παραμορφωμένος σε σχήμα αυγού, αλλά απέχει πολύ από του να διαλυθεί λόγω της περιστροφής του. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε μια ταχύτητα περιστροφή της τάξεως των 450 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο.

Το «Καλοκαιρινό Τρίγωνο συμπληρώνεται με το άστρο «Ντένεμπ» στον αστερισμό του Κύκνου, 19ο σε φωτεινότητα άστρο όλων των εποχών και το πέμπτο πιο φωτεινό άστρο στον καλοκαιρινό ουρανό μας. Πρόκειται για ένα από τα πιο λαμπερά άστρα του Γαλαξία μας με επιφανειακή θερμοκρασία 9.800 βαθμών Κελσίου και λαμπρότητα που φτάνει να είναι 200.000 φορές μεγαλύτερη του Ήλιου.

star-Deneb

 

Είναι ένας υπεργίγαντας με διάμετρο 200 φορές την διάμετρο του Ήλιου. Εάν έπαιρνε την θέση του Ήλιου τα εξωτερικά του στρώματα θα έφταναν στην τροχιά της Γης μας. Η ζωή του άρχισε με μάζα 25 φορές μεγαλύτερη από την μάζα του Ήλιου και η μοίρα του είναι έτσι προδιαγεγραμμένη, αφού πρόκειται να εκραγεί με την μορφή μιας σουπερνόβα στα επόμενα δύο περίπου εκατομμύρια χρόνια. Ήδη ο αστρικός άνεμος που εκπέμπει συνεχώς το κάνει να χάνει 100.000 φορές περισσότερα υλικά απ’ όσα χάνει σήμερα ο Ήλιος μας.

Στον αστερισμό του Σκορπιού μπορούμε άνετα να θαυμάσουμε τον Αντάρη, τον αντίζηλο δηλαδή του Άρη, που είναι το τέταρτο σε λαμπρότητα άστρο του καλοκαιριού και το 15ο όλων των εποχών. Σε όλα τα σχέδια των αστερισμών ο Αντάρης αντιπροσωπεύει την καρδιά του Σκορπιού, εθεωρείτο ως ένα από τα τέσσερα «Βασιλικά Άστρα» της αρχαίας Περσίας και αντιμετωπίζονταν ως ο φρουρός των ουρανών.

Αλλά και για τους Αιγύπτιους ο Αντάρης ήταν ιερός αφού σχετίζονταν με μια από τις πολλές εκφάνσεις της θεάς Ίσιδας και της θεάς Σελκετ, πολλοί ναοί της οποίας ήσαν προσανατολισμένοι προς την ανατολή του κατά την φθινοπωρινή ισημερία της τρίτης π. Χ. χιλιετίας. Λέγεται μάλιστα ότι και ο Άγγλος αρχαιολόγος F. C. Penrose είχε εντοπίσει ορισμένους πανάρχαιους ελληνικούς ναούς που είχαν προσανατολισμό τα σημεία ανατολής και δύσης του Αντάρη κατά την εαρινή ισημερία, την ημέρα δηλαδή που αρχίζει η Άνοιξη. Τέτοιοι ναοί αναφέρονται ότι ήταν το Ηραίον στο Άργος, που υπολογίζεται ότι χτίστηκε το 1760 π. Χ., το Ερεχθείο στην Αθήνα από το 1070 π. Χ., ένας ναός του Δία στην Αίγινα, κι ένας παλαιός ναός του Απόλλωνα στους Δελφούς που ανοικοδομήθηκε το 630 π. Χ.

Ο Αντάρης βρίσκεται σε απόσταση 520 ετών φωτός από τη Γη. Παρ’ όλα αυτά είναι, όπως είπαμε, το λαμπρότερο άστρο στον αστερισμό του Σκορπιού και το 15ο λαμπρότερο απ’ όλα τ’ άστρα τ’ ουρανού. Ο Αντάρης είναι επίσης το δεύτερο μεγαλύτερο άστρο στον ουρανό, μετά το άστρο «Μπετελγκέζ» στον αστερισμό του Ωρίωνα, ενώ αν βρίσκονταν στη θέση του Ήλιου θα είχε αγκαλιάσει στο εσωτερικό του και τους τέσσερις εσωτερικούς πλανήτες (Ερμή, Αφροδίτη, Γη και Άρη), τα εξωτερικά του μάλιστα στρώματα θα έφταναν μέχρι τη ζώνη των αστεροειδών.

Έχει δηλαδή 700 φορές μεγαλύτερο μέγεθος απ’ ότι ο Ήλιος, πράγμα που σημαίνει ότι η διάμετρός του φτάνει το ένα περίπου δισεκατομμύριο χιλιόμετρα. Λόγω του μεγάλου του μεγέθους είναι 10.000 φορές λαμπρότερος από τον Ήλιο, αλλά η θερμοκρασία του όμως είναι πολύ μικρότερη από την θερμοκρασία που έχει ο Ήλιος και δεν ξεπερνάει τους 3.500 βαθμούς Κελσίου. Το γιγάντιο αυτό άστρο έχει 15 φορές περισσότερα υλικά απ’ ότι ο Ήλιος αλλά παρ’ όλα αυτά η πυκνότητά του είναι 1.000.000 φορές μικρότερη του άστρου της ημέρας. Ο Αντάρης διαθέτει επίσης κι έναν μικρότερο, δύσκολα παρατηρήσιμο μπλε συνοδό αφού, όπως και τα περισσότερα άστρα στον Γαλαξία μας, αποτελεί κι αυτός ένα διπλό αστρικό σύστημα.

Από τις περιγραφές των αρχαίων ο Αντάρης φαίνεται να έχει σήμερα μικρότερη λαμπρότητα απ’ αυτήν που είχε στην αρχαιότητα κι αυτό μάλλον οφείλεται στο ότι είναι κι αυτός, όπως και ο Μπετελγκέζ, ένας τεράστιος κόκκινος υπεργίγαντας στα πρόθυρα του θανάτου του. Σ’ αυτή τη φάση της ζωής του ένα άστρο μεταβάλει την φωτεινότητά του λίγο πριν καταστραφεί με μια τεράστια έκρηξη σουπερνόβα.

Τα εξωτερικά του μάλιστα στρώματα έχουν αρχίσει ήδη να αποχωρίζονται σχηματίζοντας έτσι ένα κόκκινο σύννεφο μεταλλικής σκόνης με διάμετρο πέντε ετών φωτός. Υπολογίζεται ότι πολύ σύντομα θα εκραγεί με μια τεράστια έκρηξη σουπερνόβα αφήνοντας στη θέση του ένα διαστελλόμενο νέφος αερίων και σκόνης και στο κέντρο του ένα παράξενο αστρικό απολειφάδι στο μέγεθος της Αττικής που θα αποτελείται ολοκληρωτικά από νετρόνια και θα περιστρέφεται εκατοντάδες φορές το δευτερόλεπτο. Ο Αντάρης δηλαδή θα έχει μεταμορφωθεί σ’ ένα πάλσαρ, ένα άστρο νετρονίων.

Τέλος στον ίδιο αστερισμό του Σκορπιού βρίσκουμε το 25ο σε λαμπρότητα άστρο όλων των εποχών και το 5ολαμπρότερο του καλοκαιρινού ουρανού. Πρόκειται για το άστρο λάμδα του Σκορπιού γνωστό επίσης και με την αραβική του ονομασία «Σάουλα» που σημαίνει «κεντρί» αφού σημαδεύει το σημείο που αντιπροσωπεύει το κεντρί του Σκορπιού. Παρ’ όλο που το λάμδα είναι το 11ο γράμμα του ελληνικού αλφάβητου, πρόκειται για το δεύτερο σε λαμπρότητα άστρο του Σκορπιού, παρ’ όλη την μεγάλη του απόσταση από τη Γη που φτάνει τα 700 έτη φωτός. Ανήκει σε μια αρκετά μεγάλη ομάδα θερμών άστρων που γεννήθηκαν όλα μαζί, αλλά έχουν αρχίσει ήδη να διασκορπίζονται στο Διάστημα.

Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα διπλό αστρικό σύστημα το οποίο αποτελείται από δύο υπέρθερμα άστρα καθένα με επιφανειακή θερμοκρασία 25.000 βαθμών Κελσίου, αλλά συνολικά εκπέμπουν 35.000 φορές περισσότερη ενέργεια απ’ ότι ο Ήλιος. Τα δύο αυτά άστρα περιφέρονται το ένα γύρω από το άλλο κάθε 5,9 ημέρες. Φαίνεται όμως ότι υπάρχει κι ένας τρίτος πιο απομακρυσμένος σύντροφος στο σύστημα αυτό που ίσως να είναι ένας λευκός νάνος, αλλά δεν είμαστε βέβαιοι για τίποτε.

Υπάρχουν φυσικά κι άλλα λαμπρά άστρα στον ουρανό, τα λαμπρότερα μάλιστα λάμπουν στη διάρκεια των χειμερινών μηνών, όπως είναι για παράδειγμα ο Ρίγκελ, ο Μπετελγκέζ και ο Μπελατρίξ στον αστερισμό του Ωρίωνα, ο Κάστωρ και ο Πολυδεύκης στους Διδύμους, ο Αχερνάρ στον Ηριδανό και ο Αλδεβαράν στον Ταύρο. Θα τους γνωρίσουμε όμως τότε, στη δική τους εποχή. Προς το παρόν, όσοι βρίσκεστε σε διακοπές, ξαπλώστε στην παραλία ή σε κάποιο άνοιγμα του δάσους, και θαυμάστε από εκεί τα πέντε αυτά λαμπρότερα άστρα του καλοκαιρινού ουρανού, και κλείστε τους πονηρά το μάτι, όπως κάνουν άλλωστε κι αυτά, αφού πια γνωρίζετε πολλά από τα μυστικά που κρύβουν.

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here