Tζίνα Καλογήρου: «Αθάνατα καλοκαιρινά αναγνώσματα»

 

 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον ΓΙΩΡΓΟ ΚΙΟΥΣΗ

«Δε νομίζω ότι τα παιδιά δεν αγαπούν τη λογοτεχνία , ούτε ότι δεν διαβάζουν λογοτεχνικά βιβλία. Απλώς, όπως είπα και προηγουμένως, το διάβασμα των σημερινών παιδιών είναι πιο διάχυτο και παρουσιάζει μεγαλύτερη διασπορά σε  διαφορετικά είδη κειμένων , εντύπων, ψηφιακών μέσων, κλπ.  Πιστεύω ότι και το διάβασμα της λογοτεχνίας πρέπει να ειδωθεί συνολικά μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο του εγγραμματισμού και της  γενικότερης αναγνωστικής συμπεριφοράς των σημερινών νεαρών αναγνωστών. Παραδείγματος χάριν, ένα παιδί μπορεί  σήμερα να γνωρίσει σημαντικά  λογοτεχνικά έργα (π.χ. τον Μικρό Πρίγκηπα) ή συγγραφείς( από τον Αριστοφάνη έως τον Shakespeare)  μέσα από μια ψηφιακή εφαρμογή, ένα application,ένα  e-book, ένα graphic novel ή ένα  comic book». Μιλάμε με την Τζίνα Καλογήρου, καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και της Διδακτικής της στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. 

-«Χτὲς βράδυ δὲν κοιμήθηκαν καθόλου τὰ παιδιά. Εἴχανε κλείσει ἕνα σωρὸ

τζιτζίκια στὸ κουτὶ τῶν μολυβιῶν….». Να ξεκινήσουμε με τον αγαπημένο μας

Γιάννη Ρίτσο.  Αθάνατα παιδικά καλοκαιρινά μεσημέρια;

Δεν είναι τυχαίο ότι η ώρα του μεσημεριού έχει μυθοποιηθεί  τόσο στη λαϊκή παράδοση  όσο και στη λογοτεχνία. Είναι μια ώρα μαγική, η ώρα της απόλυτης ησυχίας , της σιωπής και της αμείλικτης ζέστης, η ώρα που εμφανίζονται αερικά. Αφού αναφέρατε τον Γιάννη Ρίτσο, ας ξαναθυμηθούμε τους πασίγνωστους στίχους του από τη Ρωμιοσύνη:

Ετούτο το τοπίο είναι σκληρό σαν τη σιωπή,

σφίγγει στον κόρφο του τα πυρωμένα λιθάρια,

σφίγγει στο φως τις ορφανές ελιές του και τ’ αμπέλια του,

σφίγγει τα δόντια. Δεν υπάρχει νερό. Μονάχα φως.

Ο δρόμος χάνεται στο φως κι ο ίσκιος της μάντρας είναι σίδερο.

Μαρμάρωσαν τα δέντρα, τα ποτάμια κι οι φωνές μες στον ασβέστη

του ήλιου.

Αυτό είναι το αθάνατο ελληνικό μεσημέρι. Για τα παιδιά βεβαίως, τα καλοκαιρινά μεσημέρια είναι η ώρα –νομίζω ότι αυτό δεν έχει αλλάξει από την εποχή που ο Ρίτσος έγραφε το Όνειρο καλοκαιρινού μεσημεριού το 1938 – που ,αφού βάλουν  τους μεγάλους για ύπνο , τα παιδιά παίζουν, χαζεύουν , σήμερα σερφάρουν , «γκουγκλάρουν», αλλά επίσης διαβάζουν τα αναγνώσματα που επιθυμούν-βιβλία, περιοδικά, κλπ.

Διαβάζατε βιβλία στις διακοπές σας;

-Εννοείται! Στις διακοπές αλλά και όλο το χρόνο, μανιωδώς μπορώ να πω. Μην ξεχνάτε ότι ανήκω σ’ εκείνη τη γενιά για την οποία τα βιβλία (και λιγότερο η ασπρόμαυρη κρατική τηλεόραση με το Μικρό Σπίτι στο Λιβάδι και την Οικογένεια Ουώλτον ,για παράδειγμα) ήταν η μόνη ψυχαγωγία, η απόλαυση του ελεύθερου χρόνου μας. Οι διακοπές ήταν η εποχή των πιο απολαυστικών και μαραθώνιων αναγνώσεων, μία «βουτιά» στη λογοτεχνία. Με τις  φίλες μου, τα καλοκαίρια στον Ωρωπό που παραθερίζαμε,  μετρούσαμε (όπως τα περισσότερα παιδιά εκείνη την εποχή)  τα μπάνια, τα παγωτά, αλλά και τα βιβλία που διαβάζαμε κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Όλοι οι  κλασικοί, Ιούλιος Βερν, Μενέλαος Λουντέμης, Άλκη Ζέη,  αλλά και πολλά άλλα βιβλία που ανακάλυπτα στη μεγάλη οικογενειακή βιβλιοθήκη στο σπίτι  του παππού. Φυσικά και πολλά παραμύθια (τα οποία διαβάζω μέχρι και σήμερα). Δεν μπορώ να μην  αναφέρω ξεχωριστά  τα λατρεμένα  Παραμύθια του Όσκαρ Ουάιλντ και του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν.

-Ποιό ήταν το αγαπημένο σας βιβλίο;

Ποιο να διαλέξω… Στην Γ’ Δημοτικού είχα ενθουσιαστεί με το βιβλίο της

Φράνσης Σταθάτου Ήταν κάποτε μια νεράιδα. Μιλούσε για τις περιπέτειες μιας

Αμαδρυάδας, της Δανάης. Πόσο με συγκινεί η σκέψη ότι είχα την ευκαιρία να

συναντήσω στην ενήλικη  επαγγελματική ζωή μου ως καθηγήτρια τη συγγραφέα και να της

εκφράσω το θαυμασμό μου για εκείνο  το βιβλίο της… και πόσο με θλίβει το

γεγονός ότι η Φράνση Σταθάτου, αυτή η εξαιρετική   συγγραφέας και

φιλαναγνώστρια,  έφυγε σχετικά πρόσφατα από τη ζωή…

 

Θα αναφέρω επίσης, τους Ελβετούς Ροβινσώνες του Γιόχαν Βις, τους Άθλιους

του Ουγκώ, τον Κόμη Μοντεχρήστο του Αλεξ. Δουμά,τα διηγήματα του

Παπαδιαμάντη,  την Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ του Τερζάκη, την Anne of  Green

Gambles της Λ. Μ. Μοντγκόμερυ, τις Μικρές Κυρίες της Λ. Μ. Άλκοτ, τη Χάιντι

της Γ. Σπίρι,  και άλλα πολλά.

 

-Ο αγαπημένος σας ήρωας;

Ο Εδμόνδος Δαντές, δηλ. ο Κόμης Μοντεχρήστος . Ένας ήρωας αγνός και ηθικός,

που πέφτει θύμα μιας σκευωρίας, αλλά κατορθώνει να αποδράσει από το

φοβερό κάτεργο του Ιφ και να εκδικηθεί τους εχθρούς του, έχοντας στο

μεταξύ αποκτήσει πλούτο, αλλά -το κυριότερο- και μόρφωση. Μια απίθανη ιστορία που ενσαρκώνει την αιώνια ανάγκη του ανθρώπου για νίκη του καλού έναντι του κακού. Βέβαια με στενοχωρούσε το γεγονός ότι στο τέλος ο ήρωας δεν ξανασμίγει με την πρώτη του αγαπημένη ,την ωραία Μερσέντες, παρά το ότι καταλήγει στην αγκαλιά μιας…Ελληνοπούλας, της Χάιδως!

 

Θα αναφέρω επίσης την υπέροχη, αθάνατη Τζέην Έυρ της Σαρλότ Μπροντέ. Η

σχέση μου μαζί της συνεχίζεται μέχρι και σήμερα με πολλούς τρόπους…

 

-Γιατί τα παιδιά δεν αγαπούν όσο πρέπει τη Λογοτεχνία;

Έχω και άλλες φορές διατυπώσει την άποψη, την οποία και θα ήθελα με την ευκαιρία  να επαναλάβω, ότι τα παιδιά δικαιούνται να διαβάζουν τα πάντα, ακόμη και στο όνομα της ανώδυνης ψυχαγωγίας. Τα εύπεπτα αναγνώσματα και η ανάλαφρη ψυχαγωγία που προσφέρουν  έχουν προ πολλού αποενοχοποιηθεί, δεν θεωρούνται σήμερα κατακριτέα ή απαγορευμένα  από την αναγνωστική δίαιτα των νεαρών αναγνωστών.  Η σύγχρονη  κριτική θεωρία, η κοινωνιολογική, παιδαγωγική, εκπαιδευτική, κλπ. έρευνα,  έχουν αποφανθεί για το ζήτημα. Ζούμε στην εποχή  της άμβλυνσης και του διασκελισμού των πάσης φύσεως διαχωρισμών, της αμφισβήτησης  ή της διεύρυνσης του Κανόνα.    Επομένως,  έστω και υποθετικά, ένας νεαρός αναγνώστης  που διαβάζει αδιακρίτως , εύπεπτα ψυχαγωγικά βιβλία,   περιοδικά, εγχειρίδια, κλπ. . είναι προτιμότερος  από έναν αναγνώστη που δεν διαβάζει απολύτως τίποτα και στερείται ερεθισμάτων εγγραμματισμού.

Εξάλλου, ο σύγχρονος νεαρός αναγνώστης έχει να επιλέξει ανάμεσα σε πολλά ελκυστικά βιβλία από το σώμα της λεγόμενης παιδικής λογοτεχνίας.   Η  σύγχρονη λογοτεχνία για παιδιά και νέους διακρίνεται αναμφίβολα για τον πλούτο, την υψηλή αισθητική της ποιότητα αλλά και  την πρωτοτυπία της, τη διαρκώς εξελισσόμενη και προοδευτική φυσιογνωμία της.  Τα σύγχρονα βιβλία καλύπτουν ευρύ φάσμα θεμάτων και αφηγηματικών –εκφραστικών τρόπων, θίγουν με τολμηρότητα θέματα  ποικίλα και αιχμηρά, αλλά πάντοτε ελκυστικά για τα παιδιά,  έχουν ειδολογική ποικιλία, καλλιεργούν δημοφιλή είδη όπως το μυθιστόρημα φαντασίας ή μυστηρίου, το ανιχνευτικό μυθιστόρημα, κ.ά. , έχουν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και προσεγμένη εικονογράφηση. Νομίζω  επομένως ότι ένας σύγχρονος νεαρός αναγνώστης θα αγαπήσει τη λογοτεχνία και το διάβασμα συναναστρεφόμενος  τη σύγχρονη λογοτεχνία για παιδιά. Είναι ελκυστική, συνομιλεί με τα ενδιαφέροντα των παιδιών, συμβάλλει προς την κατεύθυνση της καλλιέργειας της παιδικής φιλαναγνωσίας.

Επίσης, τι σημαίνει ακριβώς το «όσο πρέπει» της ερώτησης; Πως μπορούμε να
ορίσουμε ή να μετρήσουμε με οριστικό και αντικειμενικό τρόπο το «πόσο
πρέπει» τα παιδιά να αγαπούν τη λογοτεχνία;  Ας το αναλογιστούμε και θα δούμε ότι στα πράγματα που αγαπάμε δεν συνηθίζουμε να βάζουμε  ούτε όρια ούτε πρέπει.

 

-Σε έναν φοιτητή σας, μέλλοντα δάσκαλο, τι συμβουλές δίνετε για το μάθημα της Λογοτεχνίας;

Το μάθημα   «Διδακτική της Λογοτεχνίας»  διδάσκεται   συστηματικά και με τρόπο επιστημονικό τόσο σε  προπτυχιακό και όσο και σε  μεταπτυχιακό επίπεδο. Αυτό σημαίνει ότι οι φοιτητές-μελλοντικοί δάσκαλοι και δασκάλες μυούνται σε θεωρίες ανάγνωσης, μάθησης,  κριτικής προσέγγισης και διδασκαλίας του λογοτεχνικού κειμένου-βιβλίου ,αλλά και σε καινοτόμες διδακτικές προσεγγίσεις και διδακτικο-μαθησιακές δραστηριότητες. Για παράδειγμα, μελετούν θεωρίες  και  εξασκούνται βιωματικά σε διδακτικές μεθόδους    που ανανεώνουν τη διδασκαλία και αναβαθμίζουν τόσο το ρόλο του μαθητή όσο και το ρόλο του εκπαιδευτικού. Ο μαθητής – αναγνώστης πρέπει να έχει τη δυνατότητα να εμπλακεί ενεργά, να λειτουργήσει αυτόνομα, να αλληλεπιδράσει με το λογοτεχνικό κείμενο ακολουθώντας το δικό του ρυθμό. Η αναγνωστική εμπειρία  καλό είναι να βιώνεται μέσα στην τάξη ως ευχάριστη οδοιπορία εξερεύνησης και όχι ως ιχνηλάτηση ετοιμοπαράδοτων αναλύσεων. Έμφαση επίσης  πρέπει να δίνεται όχι μόνο στην ατομική αλλά στη συνεργατική ανάγνωση. Γενικότερα, ο δάσκαλος οργανώνει την τάξη του  ως κοινότητα αναγνωστών, μια κοινότητα που εμπλέκεται σε διάλογο και σε ποικίλες δραστηριότητες έκφρασης και παραγωγής λόγου με αφορμή τη λογοτεχνία.

Βασική επιδίωξη του εκπαιδευτικού είναι η  καλλιέργεια πρόθυμων και πολυδύναμων αναγνωστών, ικανών να αλληλεπιδράσουν  με το λογοτεχνικό βιβλίο, να διερευνήσουν τις σημασίες των κειμένων και να αναπτύξουν αξιολογικά κριτήρια καθώς και επαρκή εργαλεία προσέγγισης της λογοτεχνίας.

Μια «συμβουλή» ωστόσο που δίνω πάντα στους φοιτητές είναι να μην ξεχνούν  ως δάσκαλοι τη γνωστή ρήση του Ζ.Π. Σάρτρ: « Τα μυαλά των μαθητών μας δεν είναι κουτιά που πρέπει να γεμίσουμε αλλά εστίες που πρέπει να τις ανάψουμε».

-Πως καλλιεργείται η φιλαναγνωσία στα παιδιά;

Πολύ συνοπτικά:

-Προσφέρουμε στα παιδιά μεγάλη ποικιλία βιβλίων και αναγνωσμάτων και κυρίως βιβλία που ανταποκρίνονται στα ενδιαφέροντά τους.

– Εντάσσουμε το  ελεύθερο, μη σχολικό διάβασμα με τρόπο φυσικό και αβίαστο στην καθημερινότητα των παιδιών.

-Δεν «λογοκρίνουμε» τα διαβάσματά τους.

-Δεν εξαναγκάζουμε τα παιδιά να διαβάζουν για οποιοδήποτε λόγο.

-Ενθαρρύνουμε τους αρχάριους ή τους πιο απρόθυμους αναγνώστες.

– Στην τάξη συνδέουμε την ανάγνωση του βιβλίου με ποικίλες δραστηριότητες και δράσεις.

-Δημιουργούμε γέφυρες ανάμεσα στη λογοτεχνία και άλλες μορφές κουλτούρας και media.

-Επισκεπτόμαστε συχνά  βιβλιοπωλεία  και  βιβλιοθήκες.

-Οργανώνουμε δράσεις επικοινωνίας και γνωριμίας των παιδιών  με το ευρύτερο περιβάλλον τους με επίκεντρο και συνεκτικό ιστό το βιβλίο.

-Καλλιεργούμε στα παιδιά την περιέργεια και το γενικότερο  ενδιαφέρον για τα πολιτιστικά φαινόμενα και δρώμενα της εποχής μας.

-Και μια συμβουλή προς τους γονείς που -πραγματικά πιστέψτε με- πάντοτε αποδίδει: διαβάζουμε μαζί με τα παιδιά μας ή διαβάζουμε βιβλία στα παιδιά μας ακόμη κι αν τα παιδιά  αυτά έχουν υπερβεί τη συνήθη  ηλικία του “bedtime story”.

Ας μοιραστούμε το αγαθό και την απόλαυση της ανάγνωσης, ας προσπαθήσουμε να το (ξανα)εφεύρουμε  μέσα στις συνθήκες της σύγχρονης εποχής.

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here