Παραδουνάβιος  πολιτισμός και σύγχρονη ιστοριογραφία

 

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

 

Όταν τον παρακολουθείς αμέριμνος δίπλα στις όχθες του καθώς κυλάει αργά και μεγαλόπρεπα, αναλογίζεσαι ότι είναι πράγματι από  τα πιο σημαντικά ποτάμια στη γηραιά ήπειρο. Η σημασία του από ναυτική, εμπορική και στρατιωτική άποψη, έχει κατ’ επανάληψη τονισθεί από πολλούς, τουλάχιστον από τις απαρχές του δυτικού πολιτισμού. Ως αληθινή ευρωπαϊκή διαγώνια διαγράμμιση, συνδέει τις πολιτισμικές επιρροές του Ατλαντικού με εκείνες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και ακόμη και με την Ασία, και φυσικά τις σκανδιναβικές επιρροές με τις μεσογειακές, κατευθύνοντας και διαμορφώνοντας πολιτισμούς. Είναι το σημείο συνάντησης και αλληλοδιείσδυσης, ο γεωμετρικός τόπος με άλλα λόγια όπου συναντούνται έθνη, πολιτισμοί, θρησκείες, απόψεις,  νοοτροπίες. Ήδη από τον έβδομο αιώνα π. Χ., οι αρχαίοι Έλληνες ταξίδευαν  στον Δούναβη φτάνοντας μέχρι τις Σιδηρές πύλες, μια σειρά φαραγγιών στα σύνορα Σερβίας και Ρουμανίας, συνολικού μήκους πολλών χιλιομέτρων μαζί με τις ενδιάμεσες κοιλάδες. Αλλά αν το δούμε λίγο ιστορικά το θέμα, και στους ρωμαϊκούς χρόνους, ο Δούναβης ήταν ο συνοριακός ποταμός με στρατιωτικές βάσεις στο Ρέγκενσμπουργκ, Ουλμ, Βιέννη και πολλά άλλα παραδουνάβια λιμάνια. Δίπλα απ’ τις όχθες  του χτίστηκαν δρόμοι, οικισμοί, λιμάνια, αποβάθρες, κι από πάνω του πέρασαν γεφύρια ήδη από την εποχή του αυτοκράτορα Τραϊανού. Μετά την πτώση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ο μεγάλος ποταμός βρέθηκε πίσω από τις διεθνείς εξελίξεις, κι’ αυτό γιατί το εμπόριο και τα ταξίδια στην Ευρώπη μειώθηκαν για αρκετούς αιώνες για λόγους γενικευμένης οικονομικής κρίσης, αποσύνθεσης του ρωμαϊκού συστήματος κυκλοφορίας και της επακόλουθης έλλειψης ασφάλειας στις ευρωπαϊκές εκείνες διαδρομές. Αργότερα, στον Μεσαίωνα αποκαταστάθηκε η σημαντικού μάλιστα βαθμού ναυσιπλοΐα στο Δούναβη, και  πόλεις όπως αυτές που προαναφέρθηκαν, έγιναν κέντρα εμπορίου και ναυπηγικής βιομηχανίας. Δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητο τα γεγονός ότι στις εποχές των Σταυροφοριών, ο Δούναβης ήταν μια σημαντική πλωτή θαλάσσια διαδρομή προς την Ανατολή που χρησίμευε όπως είναι ευνόητο, και για τη μεταφορά πολεμικού υλικού και στρατιωτικών δυνάμεων, μεταξύ των άλλων. Ο Δούναβης ήταν ο κύριος και καταλυτικός λόγος για τον οποίο οι σταυροφόροι ταξίδευαν συχνά και στα Βαλκάνια, παρά το μήκος του ταξιδιού τους σε σύγκριση με τη θαλάσσια διαδρομή από την Ιταλία ή τη Γαλλία προς τους Αγίους Τόπους, αφού ο Δούναβης συντόμευσε σημαντικά το ταξίδι και ήταν πιο ασφαλής διαδρομή συγκριτικά με  τη Μεσόγειο θάλασσα που εκείνη την εποχή ήταν γεμάτη από πάσης φύσεως πειρατές. Όταν οι Τούρκοι άρχισαν να εισβάλλουν στη χερσόνησο των Βαλκανίων, η ναυσιπλοΐα στον  κατώτερο Δούναβη μειώθηκε. Με την Συνθήκη του Βελιγραδίου, το 1739, η οθωμανική αυτοκρατορία αναγνώρισε την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στον ποταμό.  Η συνθήκη αυτή υπογράφτηκε στις 18 Σεπτεμβρίου 1739 στο Βελιγράδι, μεταξύ της  αυτοκρατορίας των Αψβούργων και των Οθωμανών, αφενός, και της Ρωσικής και Οθωμανικής αυτοκρατορίας αφετέρου. Ήταν ουσιώδους σημασίας για πολλά εμπλεκόμενα μέρη, αφού έθετε τέρμα σε δύο ταυτόχρονους πολέμους, τον πόλεμο μεταξύ Οθωμανών και Αψβούργων του 1737-1739, ο οποίος προκλήθηκε όταν η Αυστρία θέλησε να επέμβει υπέρ της Ρωσίας στον εξελισσόμενο τότε Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1735-39 και εκείνος ο Ρωσοτουρκικός. Με αυτή, οι Αψβούργοι επέστρεφαν στους Οθωμανούς την Βόρειο Σερβία και το Βελιγράδι μεταθέτοντας έτσι τα Αυστρο-Τουρκικά σύνορα στη γραμμή των ποταμών Σαύο και Δούναβη. Το 1794, ιδρύθηκε ως η πρώτη ουγγρική ναυτιλιακή εταιρεία στον Δούναβη, κάτι το οποίο ακολουθήθηκε σταδιακά από  άλλους, έτσι ώστε μετά τον  Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο όλες οι χώρες του Δούναβη είχαν τις ναυτιλιακές εταιρείες και το στόλο τους που έπλεε   πάνω στο Δούναβη. Τον 19ο αιώνα, οι περισσότερες παραδουνάβιες χώρες άρχισαν να ενδιαφέρονται σοβαρά για τη ρύθμιση κάποιων κανόνων ναυσιπλοΐας και τη διεθνή ασφάλεια στον ποταμό. Η Αυστροουγγαρία και η Ρωσία αρχικά αντιτάχθηκαν έντονα σε τέτοιες προσπάθειες, η πρώτη επιθυμούσε σφόδρα να προστατεύσει το μονοπώλιο της πλοήγησης και η δεύτερη που προτιμούσε τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας, όπως η Οδησσός.

Η καμπή του Δούναβη στην περιοχή του Βίσεγκραντ της Ουγγαρίας. Απέναντι η σημερινή Σλοβακία. Για πολλά χιλιόμετρα ο μεγάλος ποταμός αποτελεί τη συνοριακή γραμμή μεταξύ των δύο χωρών.

 

Αυτός ήταν ο βασικός λόγος για τον οποίο το συνέδριο στο Παρίσι το 1856 δημιούργησε ένα ειδικό καθεστώς για τον Δούναβη. Δημιουργήθηκε μια παραδουνάβια επιτροπή προκειμένου να καταστεί η πλεύση του ποταμού  πιο προσιτή στα μεγαλύτερα πλοία. Η συμμετοχή σε αυτή την επιτροπή σε πολλά μη παραδουνάβια κράτη, ήταν ένα σημαντικό μέσο για τη διάδοση της πολιτικής και οικονομικής τους επιρροής σε αυτό το συγκεκριμένο τμήμα της Ευρώπης.  Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, το υδάτινο καθεστώς του Δούναβη διευθετήθηκε εκ νέου μόνιμα με τον διορισμό δύο επιτροπών, της  ευρωπαϊκής επιτροπής του Δούναβη και μιας  διεθνούς επιτροπής, με περιοχή ευθύνης σε ολόκληρο το διεθνοποιημένο τμήμα του Δούναβη, από τη Βραΐλα στο Ουλμ, και σε ορισμένα μικρότερα. Η Γερμανία, η οποία αποσύρθηκε από την επιτροπή το 1936, διέκοψε την εργασία και των δύο επιτροπών και προσπάθησε να δημιουργήσει ένα νέο υδάτινο καθεστώς με συμφωνίες με τη Σοβιετική Ένωση και τη Ρουμανία. Μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, οι νέες διαπραγματεύσεις κατέληξαν στη διακυβερνητική διάσκεψη στο Βελιγράδι και στη νέα σύμβαση για το Δούναβη που υπεγράφη στο Βελιγράδι στις 18 Αυγούστου του 1948. Στη σύμβαση αυτή αναφέρεται ότι η ναυσιπλοΐα στον Δούναβη και η ρύθμισή της έπρεπε να συμφωνηθεί μεταξύ μόνο των χωρών  του Δούναβη.

Αυτή η πολύ συνοπτική περιγραφή της ιστορίας του Δούναβη φαίνεται κυρίως  ως πολιτική ιστορία της ναυσιπλοΐας στον ποταμό. Όμως, η βαθιά, σύνθετη, βαθυστόχαστη και περισπούδαστη πολιτισμική διαπερατότητα οφείλεται επίσης στις στενές επαφές μεταξύ των ανθρώπων που χρησιμοποιούσαν το ποτάμι για τις μεταφορές τους. Εάν η επίσημη ιστορία του Δούναβη είναι αυτή της πολιτικής και της ναυσιπλοΐας, ως επί το πλείστον, αυτό δεν είναι συνέπεια της έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων σε άλλους τομείς, αλλά μάλλον ότι δεν υπάρχει επακόλουθη ιστοριογραφία. Τα αποδεικτικά στοιχεία πολιτιστικών παρεμβάσεων στις όχθες του Δούναβη είναι ποικίλα και πολυάριθμα, από σπίτια και ρούχα σε κοινωνικές πρακτικές και λαϊκό πολιτισμό. Οι πολιτισμικές παραλλαγές μεταξύ των χωρών του Δούναβη καθίστανται προφανείς μόνο αν κάποιος  φροντίσει να κάνει ένα πραγματικό ή λογοτεχνικό ταξίδι στο Δούναβη, από τις πηγές έως τις εκβολές του. Οι πολιτισμικές ομοιότητες που  παρατηρούνται και εκτυλίσσονται στις όχθες του, από τη μία περιοχή στην άλλη, είναι πράγματι εντυπωσιακές. Αλλά και πάλι, στην πραγματικότητα δεν ευθύνεται η έλλειψη κατάλληλων ιστοριογραφικών προσπαθειών που θα μπορούσε κάποιος να θεωρήσει ως αιτία για την απουσία σφαιρικής προοπτικής όσον αφορά τον πολιτισμό του Δούναβη. Αντιθέτως, έχουν ήδη πραγματοποιηθεί πολυάριθμες έρευνες για τον παραδουνάβιο πολιτισμό, παρόλο που δεν έχουν προσδιοριστεί ως τέτοιες, από τη λογοτεχνία και το θέατρο, από τις επαναστατικές ασυνάρτητες διακρίσεις και κυρίως από τη λαϊκή λογοτεχνία και τη λαϊκή κουλτούρα, που αποδεικνύουν πολλά για τον πολιτισμό του Δούναβη. Σε αυτόν τον τομέα έχει παραχθεί σημαντική λογοτεχνία  και αυτοί όσο και πολλοί επιστήμονες δημοσίευσαν πολύτιμα έργα. Ίσως απλά κανείς δεν έχει την απαραίτητη υπομονή και σχετική απόσταση να τα εξετάσει συνολικά και να τα συνδέσει με άλλα παρόμοια φαινόμενα, όπως η ‘Mitteleuropa’.

* * * * *

Ο πολιτισμός του Δούναβη θα μπορούσε πράγματι να θεωρηθεί ως φαινόμενο παρόμοιο με το Mitteleuropa, αν και επί του παρόντος είναι λιγότερο μελετημένος και δημοφιλής. Αν αναλύσουμε τις ρίζες της Mitteleuropa, η τελευταία φαίνεται να συνδέεται στενά με την εξέλιξη των ιδεών του εθνικισμού και ειδικότερα με την ιδέα του κράτους-έθνους. Η Mitteleuropa είχε εφευρεθεί ήδη στις αρχές αυτού του αιώνα, σχεδιάζοντας μια παραπολιτική και πολιτιστική ενότητα στα σπλάχνα της  Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας. Η τελευταία αποτελούσε, με βάση τις σημερινές προοπτικές, μια ενδιαφέρουσα ομοσπονδία εθνών με διαφορετικούς βαθμούς αυτονομίας για συγκεκριμένα έθνη, αλλά ήταν, ωστόσο, ένα υπερεθνικό κράτος που λειτουργούσε με αποτελεσματικό μάλλον τρόπο και για μεγάλο χρονικό διάστημα. Εγγενής στη δομή της ήταν και η ‘άνοιξη των εθνών’ και η άνοδος του σύγχρονου ευρωπαϊκού εθνικισμού. Σήμερα, ένας πολύ λίγο υποψιασμένος παρατηρητής θα διαπιστώσει ότι επιστρέφουμε σε παρόμοιες διοικητικές δομές με την δημιουργηθείσα Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλες μορφές συνδικάτων που δεν  ενδιαφέρουν και τόσο τα εθνικά σύνορα μεταξύ των κρατών μελών. Η ιδέα της Mitteleuropa γεννήθηκε από τη βούληση για εκ νέου πολιτιστικό επαναπροσδιορισμό, καθώς ο κομμουνισμός άρχισε να στερείται όλων των αναγνωριστικών ταυτοτήτων και πεποιθήσεων στην κρίσιμη και εμβληματική  δεκαετία του ’80.  Αν και προκάλεσε νέο κύμα εθνικισμού, εξακολουθεί να αποτελεί μια δυνητική πορεία για μια υπερεθνική πολιτιστική ταύτιση, η οποία μπορεί να ληφθεί και πάλι υπόψιν όταν εκπληρωθούν κάποιες υφέρπουσες ή εμφανείς  εθνικές φιλοδοξίες των λαών στην μετακομμουνιστική Ευρώπη. Είναι ευτυχές το γεγονός ότι η Mitteleuropa έχει ερευνηθεί δεόντως μέχρι στιγμής, επειδή μπορούν να σχεδιαστούν και να πραγματοποιηθούν σχετικές συγκριτικές μελέτες σχετικά με τον πολιτισμό των παραδουνάβιων χωρών και των πολιτισμών τους. Αν κάποιος φέρει στο νου του και αναλογισθεί τι πραγματοποιήθηκε πριν λίγα χρόνια, αναφερόμενος προφανώς στο φαινόμενο και κυρίως στη διαδικασία εκδημοκρατισμού στην Κεντρική Ευρώπη από την οπτική του  εθνικού επαναπροσδιορισμού, τότε δεν πρέπει ούτε να παραμεληθεί ο πολιτισμός του Δούναβη από την άποψη των πραγματικών διαδικασιών της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης,  στις οποίες σημειωτέον συμμετέχουν επίσης οι χώρες του κάτω Δούναβη. Ο Δούναβης ως σύμβολο σημαντικής διασύνδεσης των πολιτισμών θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει ένα σημαντικό δυναμικό για μια ακόμη δυνατότητα ταυτοποίησης ή καλύτερης αναζήτησης της πολιτιστικής ταυτότητας, ειδικά στην περίπτωση των ‘νέων’ εθνών που εμφανίστηκαν, αναπτύσσοντας μια ώριμη ψυχοσύνθεση, νοοτροπία και διανόηση   αναγνώρισης.  Στις ιδιαίτερες πρόσφατες πολιτικές συνθήκες στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, η ευκολότερη λύση ήταν να βρεθεί καταφύγιο στον εθνικισμό, ο οποίος έχει δημιουργήσει ένα κλειστό φράχτη και δυσκολίες πρόσβασης γύρω από τις όχθες του Δούναβη.

* * * * *

Κανένας ευρωπαϊκός ποταμός δεν θα μπορούσε να συνδέσει τέτοιες μεγάλες εκτάσεις και γεωγραφικά διαφορετικές περιοχές όπως ο Δούναβης, πάνω στον οποίο μπορεί κάποιος να ταξιδέψει ελεύθερος παντού. Παρά τη σημερινή μάλλον σοβαρή παγκόσμια οικονομική κατάσταση, ο χώρος του εμπορίου έχει ήδη εκμεταλλευτεί το δυναμικό αυτό, αλλά φυσικά εξακολουθούν να υπάρχουν δυνατότητες επέκτασης στον τομέα της πιο ταχέως αναπτυσσόμενης βιομηχανίας στον πλανήτη, δηλαδή του τουρισμού, κάτι που δεν μπορεί να γίνει χωρίς τη φύση και τον πολιτισμό. Αν και ικανός αριθμός τουριστικών πλοίων ταξιδεύουν στον άνω Δούναβη και ο συγκεκριμένος τρόπος μετακίνησης γίνεται όλο και πιο δημοφιλής στη Δυτική Ευρώπη, οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης δεν έχουν ακόμη αποκομίσει αρκετό κέρδος από αυτή τη δυνατότητα όχι μόνο της οικονομικής προόδου αλλά και της προσέγγισης της Ευρώπης της δημοκρατίας και της ευημερίας. Ο πολιτιστικός τουρισμός, έχει δείξει η πείρα σήμερα, ότι  μπορεί να χρηματοδοτήσει τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, γιατί μέσω αυτού, μπορεί να ενθαρρυνθεί ένα γενικό οικονομικό και επιστημονικό ενδιαφέρον για τη συνολική περιοχή του Δούναβη που μπορεί να προσφέρει θεωρητικές βάσεις για συγκεκριμένες ιδέες για περαιτέρω διασύνδεση και γενικευμένη ανάπτυξη.

* * * * *

Δεν είναι τυχαίο το γεγονός αλλά συμβαδίζει απόλυτα με τα αναγραφόμενα,  ότι τον Δεκέμβριο του 2017, είδαν το φως κάποιες παράξενες εκ πρώτης όψεως αναφορές, σε μερίδα του γερμανικού Τύπου, που αφορούσαν στα σχέδια κατασκευής ενός πλωτού καναλιού που θα συνδέει τον ποταμό Δούναβη με το Αιγαίο Πέλαγος και τη Θεσσαλονίκη, κάνοντας λόγο για έργο ιστορικών διαστάσεων. Συγκεκριμένα, η εφημερίδα Welt, στη διαδικτυακή της έκδοση, κάνει λόγο για ένα εντυπωσιακό έργο, σημειώνοντας ότι η Ελλάδα, η Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας και η Σερβία θέλουν να κατασκευάσουν ένα κανάλι, το οποίο σύμφωνα με τον Έλληνα πρωθυπουργό θα μπορούσε να αλλάξει την γεωγραφία των Βαλκανίων. Όπως επισημαίνει η εφημερίδα του Βερολίνου, αναζητούνται ισχυροί επενδυτές για να αναλάβουν την κάλυψη του υψηλού κόστους του πλωτού διαδρόμου, που ως τελικό στόχο θα έχει τη σύνδεση του Δούναβη μέσω του Μοράβα με τον Αξιό, ο οποίος εκβάλλει στον Θερμαϊκό Κόλπο, δυτικά της Θεσσαλονίκης στο Αιγαίο, όπως σημειώνει το δημοσίευμα. Στα μεγαλεπήβολα σχέδια για την κατασκευή αυτού του συγκεκριμένου έργου αναφέρθηκαν και άλλα γερμανικά ειδησεογραφικά δίκτυα με εκτενή δημοσιεύματα, όπου γίνεται λόγος για το φιλόδοξο κατασκευαστικό εγχείρημα που συναρπάζει πολιτικούς στις βαλκανικές χώρες,  και οι οποίες επιθυμούν σφόδρα ένα κανάλι ναυσιπλοΐας, το οποίο πρόκειται να συνδέει τον Δούναβη με τη Μεσόγειο, αφού το τελευταίο θα  μπορούσε να αλλάξει για πάντα ολόκληρη την οικονομική και εμπορική δραστηριότητα της περιοχής, πέρα απ’ τις αναπόφευκτες και άκρως επιθυμητές πολιτικές διακρατικές ωφέλειες των κρατών της εύθραυστης ετούτης περιοχής. Φαίνεται λοιπόν ότι η ιστορία του Δούναβη έχει πολλές μα πολλές ακόμα άγραφες σελίδες, με τη Γερμανία να βρίσκεται κατά πάσα πιθανότητα πίσω απ’ όλα αυτά και όχι φανερά, όπως μπορεί να υποθέσει ένας καλά υποψιασμένος μελετητής!

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here