To γούρι της Ρόζας δεν θά ‘ρθει φέτος-Για τη γλύπτρια Ρόζα Ηλιού

Της Γεωργίας Κακούρου Χρόνη

 

Η Ρόζα Ηλιού λάτρευε το Παλαιό Φάληρο, όπου γεννήθηκε το 1926 και πέθανε το 2018. Στη Σχολή Καλών Τεχνών, δάσκαλός της ο Μιχάλης Τόμπρος, αλλά πλούσια κι η μαθητεία της στα φημισμένα εργαστήρια R.Yamaguchi και T.Hirano της Ιαπωνίας, όπου ειδικεύτηκε στην κεραμική, τη μελανογραφία Sumi-E και στην τέχνη του χαρτιού Origan.

H Ρόζα συνήθιζε κάθε χρόνο να φιλοτεχνεί ένα ιδιαίτερο γούρι για την οικογένειά της και τους φίλους της. Το περιμέναμε ανυπόμονα για εκείνο το αυθόρμητο χαμόγελο που μας χάριζε η ευρηματικότητά της· ξεχωριστές οι ευχές της, όπως ξεχωριστή ήταν κι η ίδια. Την τελευταία φορά που ανταμώσαμε φορούσε γάντια για να ζεσταίνει, όσο γίνεται τα δάχτυλά της, και να μπορεί να μαλάζει τον πηλό. Είχε μόλις ετοιμάσει μια σειρά μεταλλικές κούκλες, μικρών διαστάσεων, βαμμένες με ζωηρά χρώματα, αντιτάσσοντας ως αποτροπαϊκά του κακού το κέφι και το χιούμορ της.

Φαντάζομαι ότι για τη Ρόζα το κακό δεν ήταν ο θάνατος. Κάτι θα σκάλιζε για να τον ξορκίσει. Το κακό ήταν αυτό που ούτε εκείνη, ούτε εμείς περιμέναμε. Τα γλαράκια της ακρωτηριασμένα! Ποιος και γιατί κατέστρεψε το γλυπτό της με τους πέντε γλάρους που είχε στηθεί στην παραλία του Παλαιού Φαλήρου;

Τέτοιες μέρες θα μας ερχόταν το γούρι της Ρόζας. Αντ’ αυτού η είδηση για τον βανδαλισμό του γλυπτού της!

«Ρόζα Ηλιού. Είκοσι χρόνια γλυπτική», ο τίτλος της έκθεσής της στα «Ερμουπόλεια 2000» στη Σύρο. Από τον Κατάλογο της έκθεσης προέρχονται οι φωτογραφίες και το κείμενό μου που ακολουθεί. Κάτι σαν το δικό μου το «γούρι» μαζί με την ευχή ν’ αποκατασταθεί το γλυπτό της.

Πολυμορφία και ποικιλία χαρακτηρίζει τα υλικά, τη θεματογραφία, τον τρόπο με τον οποίο το άμορφο αποκτά μορφή στα χέρια της Ρόζας Ηλιού. Χαρακτηριστικό αυτής της πολυμορφίας είναι τα διακριτά στοιχεία που ορίζουν μέσα από τη μεταλλαγή τους την ταυτότητα της γλύπτριας.

Τα υλικά· ξύλο, μέταλλο, πηλός. Κάθε ένα από τα υλικά αυτά αξιοποιείται από τη Ρόζα Ηλιού χωρίς να παραβιάζονται οι εγγενείς τους ιδιότητες. Το κάθε υλικό προκαλείται ή υπακούει στους παλμούς που μεταγγίζουν τα χέρια της πάνω του, ώστε η μεταμόρφωση να συντελείται με την ισόρροπη συνεργασία του ίδιου του υλικού και των εκφραστικών επιταγών της.

Ιδιαίτερη νότα στο αισθητικό αποτέλεσμα προσδίδει η χρήση του ευτελούς – ως προς την υλική αξία – και του τυχαίου. Τα μικρά, τα απλά πράγματα που αρνηθήκαμε να βλέπουμε, γιατί μας πιέζει ο χρόνος ή η προσοχή που μάθαμε να δίνουμε μόνο  στα δήθεν μεγάλα, συνιστούν κάποιες φωνές απαλές και χαριτωμένες που σε κάνουν απρόσμενα να γυρίσεις και να τις ακούσεις.

Μια πεταλούδα, ένα λουλούδι, ένα ρολόι του χεριού, μια χάντρα, ένα σκουλαρίκι, ένα φύλλο, ένα πλαστικό παιδικό παιχνίδι, ένα φτερό, ένα κορδόνι μετουσιώνουν την ταπεινότητά τους σε στοιχεία διακοσμητικά απολύτως απαραίτητα στο τελικό αισθητικό αποτέλεσμα. Έχεις την αίσθηση ότι, εάν δοκιμάσεις να αφαιρέσεις μια πεταλούδα, μια χάντρα, θα διασαλευτεί η φιλάρεσκη διάθεση και η χαρά αυτού που την φέρει.

Πολλές φορές η θέση αυτού του μικρού διακοσμητικού δίνει την εντύπωση ότι σηματοδοτεί μια αντίστροφη φορά από την αναμενόμενη. Μοιάζει, δηλαδή, σαν η γλύπτρια να μην καταλήγει σε αυτό, αλλά σαν να ξεκινάει από αυτό. Σαν τα ασημένια γοβάκια να την οδήγησαν στην Ντόλλυ. Σαν το κλουβάκι ή η ψωμιέρα να την οδήγησαν στις ξύλινες γυναικείες φιγούρες της, σαν ένα πόδι να την περίμενε για να μετασχηματιστεί σε γάτο.

Αυτό το μικρό, το ευτελές, το τυχαίο δημιουργεί στον αποδέκτη μια διάθεση ευχάριστη και περιπαιχτική που φαίνεται να ανταποκρίνεται στη διάθεση της ίδιας της γλύπτριας, όταν έπλαθε τον κόσμο της. Διάθεση το ίδιο περιπαιχτική, χιουμοριστική ή και ελαφρά ειρωνική, οπωσδήποτε όμως αθώα, όπως τη διάθεση του μικρού παιδιού που μεταμορφώνει τα πράγματα απλά και μόνο μετωνομάζοντάς τα.

Η θεματογραφία της είναι ανθρωποκεντρική, ο μικρός της κόσμος, στον οποίο αναφερθήκαμε, ως στοιχείο διακοσμητικό, φαίνεται να ξεπερνάει τα όρια της διακόσμησης και να υποδηλώνει την ισόρροπη συμβίωση του ανθρώπου μέσα στο φυσικό περιβάλλον και στο τεχνικό που ο ίδιος δημιούργησε. Και αν η αγαθή αυτή συμβίωση δεν αποτελεί πραγματικότητα, γίνεται αποδεκτή τουλάχιστον ως ευχή.

Κυρίαρχη μορφή σ’ αυτόν τον κόσμο είναι το θήλυ. Η θηλύτητα, το γυναικείο κορμί, ηδυπαθές, όπως υποδηλώνεται κάτω από τα περίτεχνα εσώρουχα, η μητρότητα όπως εκφράζεται με τη στάση της Γλυκοφιλούσας, ακόμη και ο εγκλωβισμός της γυναίκας σε ένα αντικείμενο-καρέκλα, ή σε ένα κλουβί-φυλακή.

Ο τρόπος με τον οποίο η Ρόζα Ηλιού συνδιαλέγεται με τη μορφή φαίνεται πειθαρχημένος στη δική της τόλμη και ανεξαρτησία και όχι στους κανόνες της αγοράς. Οι μορφές της έχουν μνήμη, ακόμη και όταν φαίνεται να την αρνούνται.

Ένα κύμα, μια πτυχή στο γυναικείο ένδυμα, ένας βόστρυχος στο ανδρικό κεφάλι, ένας ακέφαλος κούρος, μια ακέφαλη κόρη έρχονται από το μακρινό ιστορικό παρελθόν και σμίγουν με τα φτερά ενός αγγέλου, το τάμα ενός πιστού, το λαβωμένο κορμί ενός σύγχρονου Απόλλωνα, το παραμύθι μιας γοργόνας ή την ιστορία μιας κρεμάστρας που μέσα από το ρούχο κρατάει τη ζεστασιά του ανθρωπίνου σώματος.

Η τέχνη της Ρόζας Ηλιού καλεί το θεατή να συνομιλήσει μαζί της στον ανοιχτό χώρο, όπως γίνεται με τα γλυπτά της που αντικρύζουν το γαλάζιο του Σαρωνικού στο Φάληρο ή με τις προτομές των Λακώνων ποιητών, Γιάννη Ρίτσου και Νικηφόρου Βρεττάκου, που σκέπει ο Ταϋγετος.

Κυρίως όμως η τέχνη της, όπως εκφράζεται στα μικρά σε διαστάσεις γλυπτά και στα κοσμήματά της, που διατηρούν την πλαστική γλυπτική τους αρτιότητα, καλεί σε μια καθημερινή συνομιλία, σ’ έναν διάλογο που εκμαιεύει κουβέντες ζεστές της καρδιάς και της χαράς και από τους δυο κόσμους· της γλύπτριας και το δικό μας.

 

 

Print Friendly, PDF & Email

1 ΣΧΟΛΙΟ

  1. Τι κρίμα. Είναι λυπηρό να συμβαίνουν τέτοια περιστατικά και δυστυχώς είναι πολλά! Υπάρχει ο κατάλογος στο ιστορικό των Ερμουπολείων, είχα εκθέσει κι εγώ αργότερα στην Πινακοθήκη Κυκλάδων. Ήταν σπουδαία γλύπτρια, να είστε καλά που μας θυμίζετε το έργο της.
    Καλές γιορτές με υγεία και δημιουργία!
    Ελένη Γούναρη

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here