Το «Δοκίμιο» Των Παθών (η ταινία του Mel Gibson)

Του Νικόλαου Τουλαντά

Το «Passion of the Christ» (2004) είναι ένα ιστορικό και θεολογικό δοκίμιο με ταυτόχρονα ιστορική και θεολογική εγκυρότητα. Είναι πολύ μελετημένα προσεγγισμένη η θεματική του και βλέπουμε, έμπρακτα, πόσο χώρο θέλει ένας δημιουργός ώστε να τραβήξει κι αρμολογήσει σε ένα ενιαίο σενάριο, χωρίς παραλήψεις, τα γεγονότα μόνο μερικών παραγράφων-κεφαλαίων του ευαγγελίου. Θα χρησιμοποιηθούν παράλληλα διάφοροι αναχρονισμοί και από μη-ιστορικά δεδομένα (θεολογικού χαρακτήρα και αναφοράς) που θα κοσμήσουν τη ροή.

Γλώσσες έργου: Αραμαϊκά, Εβραϊκά, Λατινικά.

Το έργο ξεκινά από τα γεγονότα της νύχτας της σύλληψης και τελειώνει με την τελευτή του Ιησού και μερικά σημεία που καταγράφτηκαν να συμβαίνουν στη συνέχεια.

Όσο ξαναβλέπω την ταινία, τόσο παρατηρώ τον εαυτό μου να ενθουσιάζεται κι απορροφάται από τη μοναδικότητα της έμφασης στον κοινωνικό περίγυρο του πρωταγωνιστή. Η ταινία τα λέει όλα από την αρχή όπου η πρώτη συναναστροφή του Ιησού είναι ο πειρασμός του από τον διάβολο στον κήπο και την «αγωνία» της Γεσθημανής. Όλα ξεσηκώνονται εναντίον του και παντοιοτρόπως ώστε να μην κάνει αυτό που θέλει ο Θεός (άρα κι ο ίδιος) να κάνει. Όλα τον αφήνουν και του επιτίθενται.

Μένω στον περίγυρο. Δε γίνεται π.χ. να γυρίζεις ταινία με τη ζωή του (για «100η» φορά) και να μην εστιάζεις λίγο παραπάνω στο γεγονός της ανορθόδοξης σύλληψης κι εκδίκασης. Στους ενόρκους, που ξυπνιούνται κακήν κακώς και χρηματίζονται εν μέσω της νυκτός ώστε να παραστούν και ψευδομαρτυρήσουν στο δικαστήριο. Ή π.χ. δεν μπορεί κάποιος, κάποτε, να μην κάνει, όσο παραστατικά του πρέπει, ένα κόπο να κάνει ένα κοντινό στον Μάλχο που κυριολεκτικά πήγε κι ήρθε εντός λεπτών ο άνθρωπος. Τα πλάνα αργής κίνησης του έργου ενισχύουν αυτή την απαιτούμενη αίσθηση της λύσσας αλλά και του μη-ελέγχου της υπερβατικότητας των γεγονότων.

Ο διάβολος χορεύει. Kυριεύει τους ευάλωτους φιλεξούσιους, φιλάργυρους, φιλήδονους και τους συντονίζει στο να καταστρέψουν τον Ιησού. Ο Ιούδας τον πουλά και δαιμονικά οράματα τον συνοδεύουν μέχρι την αυτοκτονία. Οι μαθητές καθεύδουν και σκορπίζουν. Ο Πέτρος τον αρνείται τρις και μελαγχολεί, ο όχλος διασκεδάζει με το να μισεί και να τάσσεται, παντελώς αγνοών, υπέρ ή κατά αυτού που γίνεται. Οι αρχιερείς προχωρούν στην επαναστερέωση της κυριαρχίας της πνευματικής τους εγκυρότητας με το να αιτούνται κάποιον τρίτο (δεν μπορούσαν να το κάνουν Ιουδαίοι λόγω εορταστικής περιόδου) να τον εκτελέσει.

 

Ο Καϊάφας και η συνοδεία (συμμορία) του δικάζουν τον Ιησού

 

Όλοι όσοι τον πληγώνουν, έως το τέλος, θα έχει αποδειχθεί ότι έπλεκαν τα σάβανά τους. Όσοι τον παιδεύουν και βασανίζουν θα αποδειχθούν οι βασανισμένοι κι αλύτρωτοι της ιστορίας. Όσοι τον περιγελούν, τον χαλάνε, τον σταυρώνουν, ευεργετούνται θέλουν δε θέλουν γιατί δεν τον αφορούν. Δεν είναι εκεί, δεν έχει καιρό ούτε την ικανότητα να ερεθιστεί με την αδυναμία του ενός που τον κάνει πατσαβούρα πετώντας τον στα νύχια της αδυναμίας κάποιου άλλου. Είναι αλλού, όλοι και γι’ αυτό συγχωρούνται («[…]δε ξέρουν τί κάνουν»). Είναι αλλού κι αυτός – ο μόνος που παρεβρίσκεται σώφρων ανάμεσά τους. Είναι σε όλο το πριν και σε όλο το μετά και όπως κενούμενος γίνεται άνθρωπος, ξανακενούμενος γίνεται αθώος που κακοποιεί η αδικία, γίνεται όλοι οι άλλοι και η μοναξιά τους μέσα στο εκάστοτε επιπόλαιο κι απάνθρωπο «κοινωνικό συμβόλαιο». Συγχωρώντας την «εχθρική» κακοποίηση «καινά ποιεί τα πάντα» (χωρίο από την Αποκάλυψη του Ιωάννη που αναφέρεται – όχι ιστορικά – στη πορεία του Γολγοθά).

Όσον αφορά στη σκληρότητα της ταινίας – έως κι εμένα με ενόχλησε αρχικά ο τόσο μακρύς δρόμος του Γολγοθά π.χ. – είναι αληθινή και στη πραγματικότητα, αντίστροφα με την κοινή γνώμη που τη βρίσκει παραπανίσια κι απρεπή, είναι ελλειπής σε μερικά σημεία. Είναι φούσκες οι δήθεν εγκράτειές μας και η αποφυγή του σοκ σε μία τόσο σοκαριστική πορεία ανθρωπότητας. Ούτως ή άλλως, επίσημα, από τότε (εποχή του Χριστού), πολλοί άνθρωποι, πιστεύουν και παρουσιάζουν στα παιδιά τους ως πρότυπο και προϋπόθεση ζωής κάποιον καρφωμένο πάνω σε ένα ξύλο… Στη συνέχεια τους φοράνε στο λαιμό ένα ομοίωμα του ξύλου αυτού και οι «πιο δυτικοί» χριστιανοί, συχνά με το ομοίωμα του καρφωμένου πάνω. Δεν είναι πιο σοκαριστικό αυτό ως συνύπαρξη (αυτών που ερεθίζονται) με την «υπερβολική βία» σε σχέση με ένα video project;

Ιατροδικαστικές έρευνες υποστηρίζουν πως με τα πραγματικά δεδομένα, όπως τα συμπεραίνουμε, ο Ιησούς θα έπρεπε να έχει πεθάνει πριν καν στραυρωθεί. Το ψυχοσωματικό του πάθος είναι κάτι το φοβερά ασήκωτο ως δοκιμασία. Αφενός μηδενίζεται προσωπικά από τον εμπαιγμό και διασυρμό, αφετέρου διαλύεται σωματικά από την εξουθένωση και το βασανισμό.

Τα Πάθη έως και τη Σταύρωση: Ο Ιησούς, στη Γεσθημανή, στάζει αίμα, κάτι που η ιατρική απέδειξε πρόσφατα ως πιθανό φαινόμενο γενικά στον άνθρωπο που βρίσκεται κάτω από μεγάλη ψυχική ένταση. Συλλαμβάνεται κι αρχίζει η κακοποίηση. Θα περάσει 4 πολύωρους ψυχοσωματικούς βασανισμούς με δαρμούς, μαστιγώσεις, γδυσίματα (3), εξευτελισμούς, στα διαστήματα μεταξύ 6 ανακρίσεων στις οποίες θα παρεβρεθεί περπατώντας περίπου 6 χιλιόμετρα πληγωμένος κι αλυσοδεμένος. Τα φραγγέλια (μαστίγια) των Ρωμαίων ήταν όσο φρικτά παρουσιάζονται στο έργο. Η αιμορραγία και μόνο θα έπρεπε να έχει σκοτώσει το σώμα του το οποίο έως τη φραγγέλωση ήταν ήδη εξουθενωμένο. Το στεφάνι δεν χρειάζεται πολύ ανάλυση (το δέντρο ήταν τζιτζιφιά) – όλοι νιώθουμε μια κάποια νευρολογική ταραχή στην ιδέα πως το αγγίζουμε και μόνο. Φορτώνεται ένα κούτσουρο που στη πραγματικότητα είναι απλάνιστο και τον γδέρνει περαιτέρω όσο σέρνεται «αναβοσβήνοντας» προς το σημείο της εκτέλεσης. Πού τον καρφώσανε, ακόμα συζητιέται με την παλάμη να κατέχει πλουσιότερη επιχειματολογία ενώ για τα πόδια έχουμε αρχαιολογικές ενδείξεις και για τους δύο πιθανούς τρόπους καθήλωσης. Κάτι που δεν καταγράφεται στην ταινία είναι η έλξη που προκαλεί το αίμα σε σαρκοφάγα έντομα τα οποία επιτίθενται στους σταυρωμένους και τους τρώνε. «Διψώ»…

 

Η Μητέρα του Ιησού μαζεύει, παρουσία της Μαγδαληνής και του Ιωάννη, το αίμα στον τόπο της φραγγέλωσης.

 

Η πνευματικότητα του ύφους του ευαγγελίου, όπως και των επιστολών των Αποστόλων και της μετέπειτα ελληνορθόδοξης αγιογραφίας, θα λειτουργήσουν αποκρυπτικά ως προς το μέγεθος των βασάνων στη χριστιανική ζωή γενικότερα. Η ταινία επιχειρεί – το ιστορικό της κομμάτι – μία αποσυμπίεση δεδομένων βάσει των γνώσεών μας για την εποχή κι ανασταίνει, καλύτερα από κάθε άλλο σχετικό καλλιτεχνικό δημιούργημα, τα γεγονότα που άλλαξαν την ιστορία πέρα από κάθε πρόβλεψη και σχέδιο.

 

* Ο Νίκος Τουλαντάς είναι αυτοδίδακτος λογοτέχνης και δημιουργεί ερασιτεχνικά από την ηλικία των 16 ετών. Ασχολήθηκε με την ποίηση, τη στιχουργική κι έπειτα κυρίως με την δοκιμιογραφία. Υπάρχει και ως αρθρογράφος, από τον Ιούνιο του 2020, καθώς μία ημέρα ξύπνησε πεπεισμένος ότι μπορεί να συνθέσει πληροφορία, εκφράζοντας με αρθογραφικό τρόπο τις σημειώσεις και μελέτες του, τις οποίες πραγματεύεται αρκετά πιο αποσυμπιεσμένα κι εκτεταμένα στα κείμενά του (τα δοκιμιακά). 
Διατηρεί προσωπικό portfolio με όλα του τα αρθρογραφικά κείμενα: https://nikolaostoul.wixsite.com/grafopaignia
Έχει δύο επίσημες αναγνωρίσεις στο χώρο της λογοτεχνίας: 
Α’ Βραβείο Δοκιμίου/9ος Παγκόσμιος Διαγωνισμός Λογοτεχνίας (Ε.Π.Ο.Κ, 2018) 
Α’ Βραβείο Δοκιμίου/κατηγορία Νέων 18 έως 30 ετών/ 2ος Πανελλήνιος Διαγωνισμός Πεζογραφίας (περιοδικό «Κέφαλος», 2020). 
Print Friendly, PDF & Email

1 ΣΧΟΛΙΟ

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here