Ταξίδι στο ιστορικό μοντερνιστικό Νοσοκομείο Σάντα Κρέου και Σαν Πάου της Βαρκελώνης

 

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

 

Η νότια εξωτερική πλευρά του συγκροτήματος.

 

Το κτιριακό του συγκρότημα, σήμερα, αποτελεί  ένα υπέροχο παράδειγμα γοτθικής κατά κύριο λόγο αρχιτεκτονικής. Εδώ σημειωτέον πέθανε και ο μεγάλος αρχιτέκτονας Αντόνιο Γκαουντί, το 1926, μετά από βαρύ τραυματισμό σε τροχαίο ατύχημα, με τραμ, στους δρόμους της πόλης. Το Νοσοκομείο Σάντα Κρέου ι Σαν Πάου (Santa Creu i de Sant Pau) της Βαρκελώνης, άρχισε να σχεδιάζεται στα 1902, ένα καινούργιο και άκρως πρωτοποριακό σε σύλληψη, από τον Λιουίς  Ντομένεκ ι Μοντανέρ.

Η εντυπωσιακή πρόσοψη του κεντρικού κτιρίου.

 

Τα αρχιτεκτονικά του σχέδια περιελάμβαναν είκοσι έξι συνολικά περίπτερα, σε ρυθμό Μουδέχαρ, τη γνωστή δηλαδή τεχνοτροπία στην αρχιτεκτονική και την διακόσμηση των μουσουλμάνων της Ανδαλουσίας, με μεγάλους κήπους, δεδομένου ότι ο Μοντανέρ δεν διέκειτο  με συμπάθεια απέναντι στα τεράστια σε όγκο κτίρια και πίστευε ότι οι ασθενείς αναρρώνουν καλύτερα και γρηγορότερα μέσα στην εξοχή, με περιποιημένους κήπους ανάμεσα στις όμορφες και απαραίτητες νοσοκομειακές δομές, με τους κοινόχρηστους  χώρους κυρίως του προσωπικού να βρίσκονται σε υπόγειους χώρους. Την ίδια στιγμή διέβλεπε ότι η χρήση της τέχνης και των χρωμάτων,  κι’ ακόμα της πλουσιοπάροχης διακόσμησης των περιπτέρων με όμορφες λεπτομέρειες, θα ασκούσε θετικά και θα είχε σημαντική θεραπευτική επίδραση και έκβαση στους νοσηλευόμενους εκεί ασθενείς. Έτσι προχώρησε και δημιούργησε περίπτερα διακοσμημένα με τρόπους όχι ιδιαίτερα γνωστούς, έως τότε. Οι στέγες των κτιρίων, όπως φαίνονται από μακρυά,  έχουν πυργίσκους και  είναι διακοσμημένες με κεραμικά πλακίδια, ενώ η όλη κατασκευή έλαβε χώρα μετά το θάνατο του ταλαντούχου εμπνευστή του.

 

Ένα σύστημα σηράγγων που συνέδεε  το  ένα μέρος με τα άλλα μέρη, επέτρεπε στους ασθενείς να μετακινούνται γρήγορα και εύκολα προς τα δωμάτιά τους, και διευκόλυνε  επίσης  στην προμήθεια των διαφόρων πτερύγων με τα απαραίτητα υλικά αγαθά για τη λειτουργία τους.

 

 

Το Νοσοκομείο αυτό με την πάροδο του χρόνου, κατόρθωσε και εξελίχτηκε από ένα μεσαιωνικό φιλανθρωπικό ίδρυμα που ξεκίνησε αρχικά, περίπου εξακόσια χρόνια πριν, σε ένα σύγχρονο τελικά νοσοκομείο. Σήμερα, το νοσοκομείο αυτό είναι επίσης ένα από τα πιο όμορφα και σημαντικά νεωτεριστικά συγκροτήματα σε τούτο το χώρο. Πάντα με την πρόθεση να εξυπηρετεί τους ανθρώπους και την υγεία τους, πολλά πράγματα είναι διαφορετικά από ότι στα περισσότερα νοσοκομειακά συγκροτήματα, όχι μόνο εδώ αλλά κι’ αλλού, αφού παρουσιάζεται ως ένα νοσοκομείο το οποίο  βλέποντάς του συνολικά, αποτελεί ένα ξεχωριστό έργο τέχνης που αποπνέει  φρεσκάδα και ομορφιά περισσότερο, αντί για την γνωστή στειρότητα  των νοσοκομειακών χώρων. Έτσι, δικαίως το νοσοκομείο αυτό, το εκπληκτικό δημιούργημα του μοντερνισμού,  βρίσκεται σήμερα στον κατάλογο της παγκόσμιας κληρονομιάς της Ουνέσκο.

 

Η εντυπωσιακή μακέτα του μοντερνιστικού νοσοκομειακού συγκροτήματος.

 

Ανατρέχοντας στην  ιστορία του νοσοκομείου Σάντα Κρέου ι Σαν Πάου  θα σταθούμε σε κάποιες σημαντικές ημερομηνίες.  Το 1348, ο μαύρος θάνατος, η πανούκλα, εξαπλώθηκε στη Βαρκελώνη με αποτέλεσμα το ένα τρίτο περίπου του πληθυσμού να προσβληθεί και να πεθάνει. Με αυτή την τρομερή αποκάλυψη στα εδάφη τους, οι άνθρωποι συνειδητοποίησαν έντονα την ανάγκη για τη δημιουργία ενός οργανωμένου συστήματος υγειονομικής περίθαλψης στην πόλη τους. Στις αρχές, λοιπόν, του 15ου αιώνα δημιουργήθηκε ετούτο το ολοκληρωμένο νοσοκομειακό συγκρότημα για να φέρει τα έξι υπάρχοντα νοσοκομεία που δραστηριοποιούνταν στη Βαρκελώνη κάτω από μία στέγη και διοίκηση, στην περιοχή Ελ Ραβάλ, δυτικά των Ράμπλας.

 

Η κεντρική αυλή του νοσοκομειακού συγκροτήματος, όπως φαίνεται από το κτίριο του χειρουργείου.

 

Στις αρχές, λοιπόν, του δέκατου πέμπτου αιώνα, η Βαρκελώνη είχε έξι μικρά νοσοκομεία, ενώ σχεδόν όλα τα αναγκαία για τη λειτουργία χρήματά τους προέρχονταν από τις διάφορες φιλανθρωπικές δωρεές των πολιτών. Στα 1401, οι οικονομικές δυσκολίες που αντιμετώπιζαν πολλά από αυτά τα μικρά νοσοκομεία οδήγησαν τους υπεύθυνους να συμφωνήσουν και να προχωρήσουν στη συγχώνευση αυτών των έξι μικρών κέντρων υγείας, στην πραγματικότητα, και στην κατασκευή ενός καινούργιου νοσοκομείου, βελτιώνοντας έτσι τις διοικητικές διαδικασίες και τη διαχείριση των πόρων. Η απόφαση αυτή επικυρώθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου εκείνου του έτους από τον Πάπα Βενέδικτο ΙΓ΄, εγκρίνοντας την ίδρυση του νοσοκομείου του Santa Creu,  δηλαδή του Νοσοκομείου του Τιμίου Σταυρού. Το νέο ιατρικό κέντρο, ένα από τα παλαιότερα της Ευρώπης, αλλά  και στον κόσμο, σχεδιάστηκε ως ένα μεγάλο κεντρικό κτίριο με τέσσερις ορθογώνιες διώροφες πτέρυγες τοποθετημένες γύρω από μια κεντρική αυλή, σύμφωνα με το υπάρχον έως τότε μοντέλο ενός εκκλησιαστικού μοναστηριού. Με το θεμέλιο λίθο από τον βασιλιά, στις 13 Φεβρουαρίου 1401, το έργο ολοκληρώθηκε τελικά το 1450.  Το κτιριακό συγκρότημα επεκτάθηκε με την κατασκευή του Αναρρωτηρίου (Casa de Convalescència) τον δέκατο έβδομο αιώνα, ενώ έγιναν και επιπλέον μικρές τροποποιήσεις τον 19ο και στις αρχές του 20ου αιώνα.

Καθιστικός χώρος αναψυχής νοσηλευτικού θαλάμου στην πτέρυγα Σαν Ραφαέλ.

 

Το εισόδημα του ιδρύματος παρέμεινε εξαρτημένο πάντα από τις φιλανθρωπικές δωρεές και τα κληροδοτήματα των ιδιωτών. Με την πάροδο των ετών, η χρηματοδότηση του Νοσοκομείου συμπληρώθηκε χάρη σε κάποιες διατάξεις σύμφωνα με τις οποίες τα περιουσιακά στοιχεία όσων ανθρώπων πέθαιναν χωρίς να αφήσουν απογόνους ή νόμιμους κληρονόμους, μεταβιβάζονταν στο Νοσοκομείο, καθώς και μερικές άλλες παρόμοιες. Το Νοσοκομείο  Santa Creu ήταν για περισσότερο από πέντε αιώνες το μεγάλο νοσοκομείο της πόλης της Βαρκελώνης και της ευρύτερης περιοχής. Οι φιλανθρωπικές δραστηριότητες του νοσοκομείου ξεπέρασαν αυτή καθ’ εαυτή τη φροντίδα των ασθενών και μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα έπαιξε σημαντικό ρόλο, μεταξύ των άλλων, και στη φιλοξενία, ανατροφή και εκπαίδευση των ορφανών παιδιών. Το Νοσοκομείο, παράλληλα, συνέβαλε αποφασιστικά και στην εξέλιξη της ιατρικής. Το επιστημονικό του έργο, οδήγησε στην ίδρυση του Βασιλικού Κολλεγίου της Χειρουργικής, τη βάση τουτέστιν για την   μελλοντική Ιατρική Σχολή. Πράγματι, από τον δέκατο ένατο αιώνα το νοσοκομείο είχε εμπλακεί  έντονα στην  επιστημονική και εκπαιδευτική δραστηριότητα, καθιερώνοντας έτσι τη φήμη του ως ένα υψηλής στάθμης ιατρικό κέντρο, παρεμφερές και ισότιμο με όλα τα   μεγάλα ευρωπαϊκά νοσοκομεία που χτίστηκαν εκείνα τα χρόνια στις μεγάλες πόλεις της ευρωπαϊκής ηπείρου.

 

Ένα από τα εσωτερικά παρεκκλήσια του χώρου.

 

Εκείνη όμως την εποχή, το γοτθικό κτίριο στη Ραβάλ, άρχισε να δείχνει σημάδια κόπωσης. Μετά από πέντε αιώνες συνεχούς δραστηριότητας, το Νοσοκομείο   Santa Creu   δεν μπορούσε πλέον να συμβαδίζει με την ανάπτυξη της πόλης της Βαρκελώνης, από τη μια μεριά,  και τις συνεχείς προόδους της ιατρικής επιστήμης, από την άλλη. Η κατασκευή ενός νέου νοσοκομείου είχε γίνει πλέον απόλυτη αναγκαιότητα για την περιοχή. Η περιοχή Ελ Ραβάλ εκείνη την εποχή, όπου σχεδιαζόταν η επέκταση του νοσοκομειακού χώρου ήταν, σημειωτέον, γεμάτη από μικρά σπιτάκια και στενούς δρόμους.

Στο παρελθόν νοσηλευτικός θάλαμος. Σήμερα, εκθεσιακός χώρος.

 

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου της επέκτασης της Βαρκελώνης πέρα ​​από τα παλιά τείχη της πόλης, ένας Καταλανός τραπεζίτης, ο  Pau Gil,  που ζούσε στο Παρίσι, πέθανε το 1896. Στη διαθήκη του ήταν αρκούντως σαφής. Όλη η περιουσία του θα έπρεπε να αξιοποιηθεί και να αφιερωθεί στην κατασκευή ενός νέου νοσοκομείου στη Βαρκελώνη, αλλά την ίδια στιγμή  κατέστησε σαφές ότι το νέο κέντρο έπρεπε απαραιτήτως να συγκεντρώνει τις τελευταίες καινοτομίες στην τεχνολογία, την αρχιτεκτονική και βεβαίως την ιατρική. Τελικά, το μεγαλεπήβολο έργο ανατέθηκε στον Λιουίς  Ντομένεκ ι Μοντανέρ  (Lluis Domènech i Montaner, 1850-1923), μία από τις εξαιρετικές προσωπικότητες της Καταλανικής Μοντερνιστικής Τέχνης Αρτ Νουβώ. Κατά την εκπόνηση του έργου του, ο μεγάλος αρχιτέκτονας εμπνεύστηκε κυρίως από τα πιο σύγχρονα υπάρχοντα νοσοκομεία της Ευρώπης. Αγκαλιάζοντας και υιοθετώντας τις τελευταίες σκέψεις και απόψεις  σχετικά με την αποχέτευση και την υγιεινή, σχεδίασε ένα νοσοκομείο οργανωμένο ως μια σειρά ξεχωριστών περιπτέρων, περιτριγυρισμένο από κήπους και διασυνδεδεμένο με ένα δίκτυο υπόγειων σηράγγων.

Παρόλο που το αρχικό σχέδιο του Ντομένεκ ι Μοντανέρ περιλάμβανε συνολικά σαράντα οκτώ κτίρια, μόνο εικοσιεπτά  τελικά κατασκευάστηκαν, εκ των οποίων μόνο δεκαέξι ήταν σύμφωνα με το αρχικό μοντερνιστικό σχέδιο. Στην ουσία, δημιούργησε ένα τετράγωνο σχέδιο, αρθρωμένο με δύο διαγώνιους άξονες, ένα βορινό-νότιο   και ένα ανατολικό-δυτικό, με τη μορφή σταυρού, το έμβλημα δηλαδή του παλαιού Νοσοκομείου Σάντα Κρέου, περιγράφοντας συνοπτικά και συμβολίζοντας την ιστορία των  νοσοκομείων της Βαρκελώνης και βεβαίως τις αλληγορικές αξίες του Μεσαίωνα.

 

Άποψη του συγκροτήματος τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα.

 

Το 1902, η κληρονομιά του τραπεζίτη Pau Gil,  άρχισε να κάνει  δυνατή  την κατασκευή ενός νέου νοσοκομείου.  Έτσι, στις 15 Ιανουαρίου αυτού του έτους, οι εργασίες κατασκευής μπόρεσαν να ξεκινήσουν με την τοποθέτηση του θεμέλιου λίθου στην σημερινή   θέση, σε απόσταση  μόνο ενός περίπου χιλιομέτρου βορειοανατολικά της εκκλησίας της Σαγράδα Φαμίλια.  Το 1902, άρχισαν οι εργασίες για τα πρώτα δέκα κτίρια του νέου συγκροτήματος, που είχαν διαφορετικό προσανατολισμό.  Κάθε κτίριο, να σημειώσουμε,  προοριζόταν  για διαφορετική ιατρική ειδικότητα.  Ο φυσικός φωτισμός των εσωτερικών χώρων, ο καλός εξαερισμός τους και η  κομψότητα της διακόσμησης, καθιστούσαν το νέο νοσοκομείο της Santa Creu i Sant Pau μια μοναδική πραγματικά περιοχή  στον κόσμο, ένα πρωτοποριακό μοντέλο νοσοκομείου που επιβεβαίωνε τη σημασία του ανοιχτού χώρου και του άπλετου ηλιακού φωτός για τη θεραπεία των ασθενών. Μετά το θάνατο του προαναφερθέντος αρχιτέκτονα, την ολοκλήρωση του έργου, μέχρι το τελικό του στάδιο, ανέλαβε ο γιος του, ο Πέρε Ντομένεκ Ρόουρα (Pere Domènech i Roura).

Αναγκαστικά, για να τιμηθεί ο δωρητής τραπεζίτης, το   νοσοκομείο ονομάστηκε ‘Νοσοκομείο του Santa Creu i de Sant Pau’. Ο βασιλιάς Αλφόνσος ΙΓ΄  (1866-1941), άνοιξε επισήμως το Νοσοκομείο αυτό στις 16 Ιανουαρίου 1930. Με τα χρόνια, εκτός από νοσοκομείο αναφοράς της πόλης, το Sant Pau αποτελεί εξέχον ορόσημο στην πολιτιστική κληρονομιά της Βαρκελώνης και της Καταλωνίας. Ανακηρύχθηκε Ιστορικό Καλλιτεχνικό Μνημείο, το 1978, και αναγνωρίστηκε ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την Ουνέσκο, το 1997.

Τα θαυμάσια κτίρια του Domènech i Montaner φάνηκε, πάλι,  να έχουν φτάσει στο τέλος της επαγγελματικής ζωής τους. Το φθινόπωρο του 2009, οι ιατρικές δραστηριότητες του Sant Pau μεταφέρθηκαν σε ένα σύγχρονο κτίριο που βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του οικισμού και το συγκρότημα πήρε άλλες προτεραιότητες. Μετατράπηκε σε σημαντικό διεθνές κέντρο γνώσης και ένα νέο πολιτιστικό ορόσημο!

Η περιοχή του νοσοκομείου παρουσιάζει σήμερα έναν χαρούμενο και αισιόδοξο προσωπείο   που κάνει τους επισκέπτες να αισθάνονται άνετα. Ψηλά και καταπράσινα δέντρα, λεμονιές, νεραντζιές  και πορτοκαλιές παρέχουν την πολυπόθητη σκιά το καλοκαίρι. Άλλα φυτά, όπως δάφνες, λεβάντες και δεντρολίβανα, αναπτύσσονται στα  αναρίθμητα παρτέρια του. Στην κύρια είσοδο του νοσοκομείου Santa Creu i Sant Pau, το Κτίριο Διοίκησης μοιάζει με παρεκκλήσι, με μια μεγάλη θολωτή στέγη και μια εντυπωσιακή είσοδο με μαρμάρινους κίονες και οροφές καλυμμένες με μωσαϊκά.  Η ομοιότητά του με εκκλησία, υποτίθεται ότι συμβολίζει τη χριστιανική παράδοση, ενώ ταυτόχρονα, υποτίθεται ότι αντιπροσωπεύει κι’ έναν άνθρωπο ο οποίος απλώνει τα χέρια του και δέχεται τους ασθενείς με ανοιχτές αγκάλες. Το κτίριο αυτό, είναι το μεγαλύτερο και περισσότερο διακοσμημένο ολόκληρου του συγκροτήματος. Σε ολόκληρο το χώρο του Νοσοκομείου, η κεραμική και ψηφιδωτή διακόσμηση, σχεδιάστηκε από τον Φρανσέσκ Λαμπάρντα (1887-1963) κι φιλοτεχνήθηκε δεόντως από τον Ιταλό Μάριο Μαραλιάνο (1864-1944).

Κεντρικός θάλαμος νοσηλείας στο  Περίπτερο Puríssima, σε στάδιο και διαδικασία ανακαίνισης.

 

Η πτέρυγα  Σαν Ραφαέλ, διαθέτει σήμερα μια νοσηλευτική μονάδα, δηλαδή έναν μακρύ σε μήκος και μεγάλο θάλαμο νοσηλείας ασθενών και χώρους αναψυχής τους, όπως έναν κυκλικό καθιστικό χώρο όπου δέχονταν τους συγγενείς τους όσοι ασθενείς ήταν σε θέση. Το δωμάτιο ημέρας βρισκόταν στην ροτόντα δίπλα στην είσοδο της πτέρυγας. Ο αρχιτέκτονας  το σχεδίασε, με  μεγάλα παράθυρα με νότιο προσανατολισμό, που προσφέρει καλό φυσικό φωτισμό, ως έναν ελκυστικό και χαρούμενο χώρο για χαλάρωση και ηρεμία.

Εξωτερική σημερινή εμφάνιση του Περιπτέρου   Puríssima.

 

Αν και ήταν απλά επιπλωμένο, είχε όλα τα απαραίτητα αξεσουάρ για την άνεση των ασθενών κατά τη διάρκεια της παραμονής τους, δηλαδή  τραπέζι στο κέντρο και καρέκλες, τριγύρω, και φυτά για πιο όμορφη  ατμόσφαιρα και περσίδες για να ρυθμίζουν το φως του χώρου. Όλες οι πτέρυγες των ασθενών στο νοσοκομείο είχαν ένα μικρό παρεκκλήσι, συνήθως αφιερωμένο σε κάποιον  άγιο, του οποίου έφερε το όνομα. Αυτή η πρακτική συνέχισε την παράδοση του παλιού Νοσοκομείου Σάντα Κρέου, όπου επίσης το κάθε δωμάτιο είχε επίσης το δικό του βωμό.

Πίσω από το κεντρικό Κτίριο Διοίκησης, βρίσκεται  η πτέρυγα  με την ιστορική   χειρουργική αίθουσα στη μέση, αλλά πλήρως ανακαινισμένη πια. Ένα σύστημα σηράγγων που συνδέει το συγκεκριμένο μέρος με τα άλλα μέρη, επέτρεπε στους ασθενείς να μετακινούνται γρήγορα και εύκολα προς τα δωμάτιά τους, καθώς επίσης και στην προμήθεια των διαφόρων πτερύγων με τα απαραίτητα υλικά αγαθά για τη λειτουργία τους.

Το 2014, άνοιξε στο κοινό και το Περίπτερο Puríssima (Puríssima Pavilion), ένας χώρος ο οποίος παρουσιάζει  πως ήταν ένας νοσηλευτικός θάλαμος γύρω στο έτος 1920. Αν και οι επισκέπτες δεν μπορούν να εισέλθουν για λόγους ασφαλείας, επί του παρόντος, μπορούν να δουν σε γενικές γραμμές από την είσοδο την κατάσταση της φιλοξενίας και νοσηλείας των ασθενών, εκατό χρόνια πριν στη συγκεκριμένη πτέρυγα.

Τα επιλεγμένα δομικά υλικά όλου του συγκροτήματος είναι αρκετά  ανθεκτικά και πληρούν τη λειτουργία ενός νοσοκομείου. Ως τυπικό κομμάτι της νεωτεριστικής αρχιτεκτονικής βρίσκουμε ένα εντυπωσιακό μίγμα από τούβλα, φυσική πέτρα και κεραμικά. Το κυρίως επεξεργασμένο υλικό είναι το κόκκινο τούβλο, το οποίο χρησιμοποιήθηκε αποκλειστικά για τις προσόψεις, σε συνδυασμό με τη φυσική πέτρα, η οποία χρησιμοποιήθηκε για όλα τα διακοσμητικά, αρχιτεκτονικά στοιχεία, ανάγλυφα και γλυπτά. Επιπλέον, μπορεί κάποιος να δει γυαλιστερή κεραμική πέτρα στην επένδυση των θόλων, των στεγών και των ψηφιδωτών, καθώς και σε ορισμένα εσωτερικά σχέδια των οροφών.

 

Το 2001, το νοσοκομείο γιόρτασε την 600η επέτειο. Στις μέρες μας είναι προσβάσιμο απευθείας από τη Σαγράδα Φαμίλια και περπατώντας μέσω του   πανέμορφου δεντροφυτεμένου   πεζόδρομου ‘Avinguda de Gaudí’ ή από το σταθμό του μετρό ‘Hospital Sant Pau’. Το Ιστορικό Αρχείο του Νοσοκομείου του Τιμίου Σταυρού και του Αγίου Παύλου (Hospital de la Santa Creu i Sant Pau) είναι ένα από τα πιο σημαντικά του είδους του στον κόσμο σήμερα, γιατί  φιλοξενεί εξαιρετική συλλογή εγγράφων, τόσο για τις παρελθούσες εποχές όσο και για την αδιάκοπη φύλαξή τους, η οποία αντικατοπτρίζει ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας της Καταλωνίας και ειδικότερα της Βαρκελώνης,  στην πραγματικότητα για περισσότερα από εξακόσια χρόνια.

Μια πτέρυγα στην είσοδο του  κεντρικού κτιρίου, η οποία οδηγεί σε επίσης καλαίσθητες συνεδριακές αίθουσες.

 

Το Ιστορικό Αρχείο, επί του παρόντος, καταλαμβάνει και έχει στη διάθεσή του νέες εγκαταστάσεις στο κτίριο Διοίκησης. Διαθέτει αίθουσα ανάγνωσης, πληροφορικής και υπηρεσίες αναπαραγωγής υλικού για τους ενδιαφερόμενους χρήστες και ερευνητές. Προσφέρει επίσης τη δυνατότητα διοργάνωσης ομαδικών επισκέψεων με σκοπό την εκμάθηση όσων αφορούν το νοσοκομείο, με μια πραγματικά μεγάλη συλλογή ντοκιμαντέρ, καθώς επίσης και χώρους για την οργάνωση ημερίδων, συνεδρίων και άλλων παρεμφερών επιστημονικών εκδηλώσεων.

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here