Συγγραφείς στα ίχνη των ναζί

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

 

Τον προηγούμενο μήνα, τον Ιανουάριο του 2021, κυκλοφόρησε μια ποικιλοτρόπως φορτισμένη βιογραφία ενός διαβόητου ναζιστή  λεηλατητή  και λαφυραγωγού  έργων τέχνης που άφησε ήδη το στίγμα του στον κόσμο των μεταπολεμικών εικαστικών τεχνών. Ο Ελληνοαμερικανός Τζόναθαν  Πετρόπουλος φέρνει στο προσκήνιο τον Μπρούνο Λόζε, μια ναζιστική προσωπικότητα που ενεπλάκη στο υποχθόνιο κύκλωμα και στο δαιμόνιο δίκτυο εμπόρων τέχνης, συλλεκτών και επιμελητών μουσείων που συνδέθηκαν  με την  ναζιστική λεηλασία. Ο τίτλος του βιβλίου,  ‘Ο άνθρωπος του Γκέρινγκ στο Παρίσι: Η ιστορία του ναζιστή λαφυραγωγού έργων τέχνης και ο κόσμος του’,  (Goering’s Man in Paris: The Story of a Nazi Art Plunderer and His World’, Yale University Press, 2021).  «…Αυτό που προκύπτει από την έρευνα του Πετρόπουλου είναι το  πορτραίτο μιας  χαρισματικής, αλλά και  άθλιας φιγούρας που μόλυνε τον καθένα με τον οποίο ήρθε σε επαφή…», έγραψε η Νίνα Σήγκαλ στους Τάιμς της Νέας Υόρκης. Με σχολαστική ακρίβεια ο συγγραφέας  αποκαλύπτει τις ενδότερες και σαφέστατα παράνομες λειτουργίες της ναζιστικής λεηλασίας, αποκαλύπτοντας έτσι ένα δίκτυο που διήρκεσε και δούλεψε ομολογουμένως αρκετά καλά στη δεκαετία του 1960, κάτω από τη σκιά του και φυσικά εκείνης του Γκέρινγκ.

Ο Μπρούνο Λόζε (Bruno Lohse, 1911–2007) υπήρξε  ένας από τους πιο διαβόητους λεηλατητές έργων τέχνης στην ιστορία. Διορισμένος από τον Χέρμαν Γκέρινγκ  στο υπεύθυνο γραφείο και  πρακτορείο για λεηλασίες έργων τέχνης στο Παρίσι, ο ρόλος του ήταν σημαδιακός γιατί για μεγάλο χρονικό διάστημα επέβλεπε στη διαδικασία της συστηματικής κλοπής και διανομής περισσότερων από τριάντα χιλιάδων έργων τέχνης, τα οποία προέρχονταν κυρίως από Γάλλους Εβραίους και  βοήθησε βεβαίως τον Γκέρινγκ δεόντως ώστε να συγκεντρώσει και δημιουργήσει μια τεράστια ιδιωτική συλλογή έργων τέχνης. Είναι πάντως ενδιαφέρον το γεγονός ότι γύρω στα 1950, κατάφερε και αποτίναξε από πάνω του την ταμπέλα του ναζιστή, αποχαρακτηρίστηκε επίσημα και έτσι κατάφερε και συνέχισε την ενδιαφέρουσα και δαιδαλώδη εμπλοκή του στον κόσμο της τέχνης, παραμένοντας πάντοτε στη σκιά, εργαζόμενος συστηματικά στα παρασκήνια  και προσφέροντας αριστουργήματα άγνωστης προέλευσης σε αμερικανικά μουσεία. Μετά το θάνατό του, δεκάδες πίνακες των Πιερ-Ογκίστ Ρενουάρ, του Κλοντ Μονέ  και του Καμίλ Πισαρό, μεταξύ πολλών άλλων, βρέθηκαν κρυμμένα σε μια θυρίδα της Ζυρίχης, στην Ελβετία,  καθώς και στο   σπίτι  του στο Μόναχο.

Ο Τζόναθαν Πετρόπουλος (1961-) πέρασε σχεδόν μια δεκαετία σε διάφορες συνεντεύξεις με τον Λόζε και συνεχίζει να υπηρετεί ως ειδικός μάρτυρας σε υποθέσεις αποκατάστασης του Ολοκαυτώματος. Εδώ αφηγείται την ιστορία της ζωής του Λόζε, προσφέροντας μια κριτική εξέταση του μεταπολεμικού κόσμου. Σήμερα είναι καθηγητής στην Ευρωπαϊκή Ιστορία στο Κολέγιο ΜακΚίνα του Κλέρμοντ, στην Καλιφόρνια. Ο Τζόναθαν Πετρόπουλος, συναντήθηκε με τον ήρωα του βιβλίου του, κάπου τριάντα  φορές από το 1998 έως το έτος 2007 στο οποίο ο υπερήλικας Λόζε πέθανε, αναπτύσσοντας μαζί του μια περίπλοκη σχέση. Όλα όσα γράφει στο βιβλίο του, κατάφερε  και τα απέσπασε από τον ναζιστή σταγόνα-σταγόνα. Όταν κυκλοφορήσει και στη χώρα μας το βιβλίο θα καταφέρουμε να μάθουμε περισσότερα για τις διασυνδέσεις του Γερμανού ναζί με τα μεταπολεμικά δίκτυα της παράνομης διακίνησης και πώλησης έργων τέχνης  όχι μόνο σε ιδιώτες, αλλά και σε επίσημα μεγάλα μουσεία, ειδικά στις ΗΠΑ, για τους άγνωστους μεσάζοντες που μεσολαβούσαν με το αζημίωτο, βέβαια,  στην αγορά και πώληση αυτών των έργων, χωρίς φυσικά να ομιλούμε για τον αριθμό των χαμένων τα οποία σύμφωνα με τον συγγραφέα ανέρχονται σε αρκετές χιλιάδες. Ο Πετρόπουλος αναφέρει, επίσης, ότι ο Λόζε εμπλέκεται προσωπικά στην εκκένωση εβραϊκών σπιτιών και καυχήθηκε μάλιστα σε έναν Γερμανό αξιωματικό ότι είχε ξυλοκοπήσει τους Εβραίους ιδιοκτήτες με τα ίδια του τα χέρια. Η εμπλοκή του Τζόναθαν Πετρόπουλος στην έρευνα και συγγραφή του βιβλίου του κόστισε κάποια στιγμή και την φήμη του, αφού κατηγορήθηκε για απαίτηση καταβολής ευρέτρων από έναν πίνακα που βοήθησε σημαντικά να βρεθεί. Το κολέγιο, σε δήλωσή του, ανέφερε ότι διενήργησε την σχετική έρευνα και διαπίστωσε ότι ο συγγραφέας Πετρόπουλος τήρησε τις ισχύουσες συμβατικές και νομικές υποχρεώσεις προσπαθώντας να βοηθήσει στην ανεύρεση  του συγκεκριμένου πίνακα.

Το συγκεκριμένο περιστατικό όμως άνοιξε  μια νέα συζήτηση γύρω από τις ηθικές συνέπειες που προκύπτουν όταν ένας συγγραφέας πλησιάζει πολύ μια ανεξερεύνητη έως τότε πηγή. Το κεφάλαιο που αφηγείται αυτήν την ιστορία, υπενθυμίζει λίγο πολύ το βιβλίο  ‘The Journalist and the Murderer’, της Τζάνετ Μάλκολμ  (Janet Malcolm, 1934- ), που εκδόθηκε παλιότερα, στα  1990, το οποίο πυροδότησε πολλές και ενδιαφέρουσες συζητήσεις στην Αμερική,  πάνω σε αυτό το θέμα με κατηγορίες μεταξύ πολλών συγγραφέων, δημοσιογράφων και εκδοτών, κατηγορώντας πρώτα απ’ όλα την ίδια τη συγγραφέα. Άλλοι μίλησαν για τον σιδερένιο νόμο της δημοσιογραφίας και άλλοι για  αναγκαίο κακό. Ο σκηνοθέτης και συγγραφέας Έρρολ Μορίς (1948-), έγραψε αργότερα στο βιβλίο του με τίτλο  ‘A Wilderness of Error’, πως «Η αλήθεια  και η ψευτιά, η ενοχή και η αθωότητα, δεν είναι συμπτωματικά σε μια ιστορία. Είναι η ίδια η ιστορία».  Κι’ ακόμα, «Η Μάλκολμ φαίνεται να δημιούργησε ένα φίδι που καταπίνει  τη δική του ουρά», έγραψε στους Τάιμς της Νέας Υόρκης με τη σειρά του ο βραβευμένος με Πούλιτζερ δημοσιογράφος Άλμπερτ Σκαρντίνο, αμέσως μετά, με το σκεπτικό ότι επιτίθεται στην ηθική όλων των δημοσιογράφων, συμπεριλαμβανομένης της ίδιας και το ρόλο της ως δημοσιογράφου εμπιστοσύνης. Παρ’ όλα αυτά, έκτοτε το βιβλίο της Τζάνετ Μάλκολμ, θεωρείται κλασσικό  από αρκετούς, κατατάσσοντάς το στον κατάλογο των εκατό καλύτερων μη μυθοπλαστικών έργων του εικοστού αιώνα. Να πούμε τελειώνοντας ότι και το βιβλίο του Τζόναθαν Πετρόπουλος δημιουργεί αναγκαστικά ερωτήματα σχετικά με την αξιοπιστία κάθε πτυχής, ειδικά όσων εστιάζονται   και εμπλέκονται με κάποιο τρόπο στον περίπλοκο κόσμο της τέχνης.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here