Στο παλιό νοσοκομείο της Αρλ, συνοδεύοντας… τον Βαν Γκογκ

 

 

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

Ο Ροδανός, ο δεύτερος μεγαλύτερος σε μήκος ποταμός που  χύνεται στην Μεσόγειο, μετά τον Νείλο, διασχίζοντας εδώ την περιοχή της Αρλ.

 

Πολλά από τα αξιοθέατα της Αρλ, ειδικότερα όσα βρίσκονται γύρω από την κεντρική πλατεία της Δημοκρατίας, παραπέμπουν σαφέστατα στο ρωμαϊκό της παρελθόν. Η συμβολή των αρχαίων Ελλήνων, βεβαίως, ήταν θεμελιώδους  σημασίας, γιατί στην ουσία ετούτη η πόλη ξεκίνησε ως αρχαίος ελληνικός οικισμός και σταδιακά, στη συνέχεια, επεκτάθηκε από τους Ρωμαίους φτάνοντας σε υψηλό, για την εποχή,  επίπεδο πολιτισμού. Εδώ κάποτε υπήρχε ένα ξακουστό και πολύβουο λιμάνι, αρένα, ιππόδρομος, ναυπηγεία και λουτρά κατά την προσφιλή συνήθεια των Ρωμαίων όπου και όποτε βρίσκονταν κάπου. Ο σημερινός επισκέπτης της πόλης περισσότερο εντυπωσιάζεται από την Αρένα, στο ανατολικό μέρος της παλιάς πόλης, ένα σχήματος οβάλ,  αρκετά μεγάλο και καλοδιατηρημένο μνημείο της περιοχής ετούτης της Προβηγκίας με χωρητικότητα που ξεπερνούσε τους είκοσι χιλιάδες θεατές και που συχνά πυκνά φιλοξενούσε ταυρομαχίες. Νοτιότερα της σημαντικής αυτής αρχιτεκτονικής δομής, βρίσκεται το μικρότερης χωρητικότητας ρωμαϊκό θέατρο. Λίγο παρακάτω, στην κεντρική πλατεία του Φόρουμ, συναντάμε το καφέ Βαν Γκογκ που ανακαινίστηκε σύμφωνα πάντοτε με τον πίνακα ‘Νυχτερινό καφέ’ (Le Café de nuit, Σεπτέμβριος 1888) του μεγάλου Ολλανδού καλλιτέχνη που πέρασε εδώ ένα σημαντικό και σημαδιακό, από πολλές πλευρές, μέρος της ζωής του. Ο Βίνσεντ βαν Γκογκ, ζωγράφισε μεγάλο αριθμό πινάκων σ’ αυτή την πόλη, που υπολογίζονται σε περισσότερους από τριακόσιους, σε χρονικό διάστημα κάπου δεκαπέντε μηνών που έζησε εδώ!  Όμως, τι ειρωνεία, κανένας από αυτούς δεν έμεινε τελικά στην πόλη που τον ενέπνευσε και τους φιλοτέχνησε! Η πόλη ως ελάχιστο φόρο τιμής στον εμβληματικό καλλιτέχνη που οι κάτοικοί της κάποτε  αποκαλούσαν ‘κοκκινομάλλη τρελό’ και επιθυμούσαν την άμεση  φυγή  του, προσπαθούν σήμερα να κάνουν ότι είναι δυνατόν και να γευτούν, εκ των υστέρων, βέβαια, κάποια πλεονεκτήματα από την βαρυσήμαντη πολιτιστική κληρονομιά εκείνου του σπουδαίου καλλιτέχνη.

Το ρωμαϊκό αμφιθέατρο (Αρένα) της Αρλ (Arènes d’Arles) στην εν λόγω πόλη της νότιας Γαλλίας, από το 1981 μαζί με τα άλλα  Ρωμαϊκά και Ρωμανικά Μνημεία της ανήκει στον Κατάλογο με τα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Ουνέσκο.

 

Το ‘Νοσοκομείο στην Αρλ’, είναι το αντικείμενο δύο πινάκων που φιλοτέχνησε  ο Βίνσεντ βαν Γκογκ  (Vincent van Gogh, 1853-1890)  με αφορμή το ίδρυμα στο οποίο νοσηλεύτηκε τον Δεκέμβριο του 1888, για πρώτη φορά,  και ξανά  τον Ιανουάριο του 1889. Το νοσοκομείο βρίσκεται στο ιστορικό κέντρο της παλιάς Αρλ, στη νότια Γαλλία. Ο ένας απ’ αυτούς τους πίνακες, είναι ο κεντρικός κήπος μεταξύ των τεσσάρων κτιρίων, ολόγυρα, με τίτλο ‘Κήπος του Νοσοκομείου στην Αρλ’, ή όπως αλλοιώς ονομάζεται  ‘Η αυλή του Νοσοκομείου  της  Αρλ’, ενώ ο άλλος, ένας θάλαμος νοσηλείας εντός του νοσοκομειακού συγκροτήματος με τίτλο ‘Θάλαμος  του Νοσοκομείου της Αρλ’.  Ο  Βαν Γκογκ, βεβαίως, δεν παρέλειψε να ζωγραφίσει και το  πορτρέτο του Δρ Felix Rey,  του γιατρού του στο παραπάνω νοσοκομείο.

Το μικρότερης χωρητικότητας Αρχαίο Θέατρο της Αρλ.

 

Η πόλη Αρλ, γεωγραφικά, βρίσκεται κοντά στο δέλτα του ποταμού Ροδανού, γνωστότερου ως Καμάργκ (Camargue), στη γνωστή περιοχή της Προβηγκίας. Το λιμάνι της κάποτε δέσποζε της περιοχής με τον δυναμικό του χαρακτήρα και   εμπορικό τομέα,  και αυτό  ακριβώς το γεγονός έδωσε γένεση στη εγκατάσταση ικανού αριθμού μεταναστών οι οποίοι ήρθαν στην Αρλ από τη Βόρεια Αφρική, κατά τον 17ο και 18ο αιώνα. Πολλά από  τα σπίτια εκείνης της χρονικής περιόδου,  σημειωτέον, διατηρούνται ακόμα και σήμερα σε σχετικά καλή κατάσταση. Η άφιξη του  σιδηροδρόμου, αργότερα τον 19ο αιώνα, διεκδίκησε και τελικά πήρε  ένα μεγάλο μέρος του εμπορίου που διεξαγόταν μέσω  του ποταμού, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα την έκδηλη μείωση των συνολικών εμπορικών επιχειρήσεων της πόλης. Μαζί με την οικονομική της ανάπτυξη, βεβαίως, η περιοχή της Προβηγκίας διατήρησε την γνωστή, ούτως ή άλλως, φανερή και κρυφή γοητεία της και προσέλκυσε καλλιτέχνες εγνωσμένης σήμερα αξίας, όπως για παράδειγμα ο  Βαν Γκογκ.

Το καφέ Βαν Γκογκ  ανακαινίστηκε σύμφωνα  με τον πίνακα ‘Νυχτερινό καφέ’ του μεγάλου Ολλανδού καλλιτέχνη που πέρασε εδώ ένα σημαντικό μέρος της ζωής του.

 

Ο Ολλανδός ζωγράφος Βίνσεντ Βαν Γκογκ (1853–1890) δεν ήταν γνωστός ούτε αναγνωρισμένος και σημαντικός καλλιτέχνης, εν ζωή. Η κατάσταση άλλαξε όμως άρδην μετά το θάνατό του, αφού η φήμη του ξεπέρασε σύνορα και αντιλήψεις και σήμερα θεωρείται και αναγνωρίζεται ως ένας εκ των σημαντικότερων ζωγράφων όλων των εποχών. Κάπου στις 20 Φεβρουαρίου 1888, ο Βαν Γκογκ επισκέπτεται τη νότια Γαλλία και την περιοχή της Προβηγκίας και αποφασίζει οριστικά να εγκατασταθεί  στην Αρλ. Η άνοιξη που έμπαινε, με τις αμυγδαλιές και το χιονισμένο τοπίο έδιναν στον καλλιτέχνη την εικόνα  ιαπωνικής τοποθεσίας και η πόλη ετούτη φάνταζε στα ευαίσθητα μάτια του αρκετά διαφορετική   από   οπουδήποτε αλλού είχε ζήσει έως τότε. Το κλίμα ήταν καθαρά μεσογειακό, ηλιόλουστο, ζεστό και ξηρό και άρεσε στον Βαν Γκογκ. Όσα έβλεπε γύρω του, τα ζωντανά χρώματα και τα τοπία της Προβηγκίας, τον ώθησαν να αποκαλέσει την περιοχή ‘Ιαπωνία του Νότου’.  Την περίοδο εκείνη εμπνεύστηκε από το αγροτικό τοπίο και τη ζωή των κατοίκων της επαρχίας, θέματα τα οποία απέδωσε σταδιακά σε αρκετούς πίνακές του. Είναι η εποχή δημιουργίας των έργων με τα έντονα χρώματα, το κίτρινο, το πράσινο και το μπλε να κυριαρχούν, όπως επίσης και η εμφάνιση των ηλιοτροπίων στην τέχνη του. Στην Αρλ, τον επισκέφτηκε κάποια στιγμή ο συνάδελφός του Πωλ Γκωγκέν. Σε μια διαφωνία ανάμεσά τους, ο Βαν Γκογκ, με την ψυχική του υγεία πολύ κλονισμένη, κόβει ένα μέρος του αυτιού του και μεταφέρεται στο νοσοκομείο της περιοχής. Οι εικασίες του γεγονότος είναι πολλές και αντικρουόμενες. Κάποιοι λένε ότι ο Βαν Γκογκ απείλησε να σκοτώσει τον Γκωγκέν και προέβη σ’ αυτή την πράξη ως ένα είδος μεταμέλειας και κάθαρσης από τις τύψεις του. Όμως, άλλοι  ιστορικοί της τέχνης που εξέτασαν τα λεπτομερή στοιχεία της υπόθεσης, τις αστυνομικές έρευνες, τις καταθέσεις των μαρτύρων και τις επιστολές του Βαν Γκογκ, υποστηρίζουν ότι ο Πωλ Γκωγκέν, μαιτρ της ξιφομαχίας, πιθανότατα έκοψε το αυτί του Βαν Γκογκ με το σπαθί του στη διάρκεια της διαμάχης, και καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι δύο φίλοι ζωγράφοι συμφώνησαν να αποκρύψουν, για δικούς τους προσωπικούς λόγους, τα πραγματικά γεγονότα που διαμείφθηκαν. Οι θεωρίες όμως και τα γραπτά δεν σταμάτησαν εδώ! Γράφτηκαν βιβλία για το θέμα, διατυπώθηκαν άλλες εκδοχές, με αποτέλεσμα να ταξιδεύουν, αναμιγνύονται και αιωρούνται μύθοι και θρύλοι, όπως συμβαίνει άλλωστε σε όλες τις παρεμφερείς  περιπτώσεις.

Σε αυτό το διάστημα παρήγαγε περισσότερα από τριακόσια  έργα ζωγραφικής, συμπεριλαμβανομένων των πασίγνωστων ‘Η Έναστρη Νύχτα πάνω από τον Ροδανό’ (Σεπτέμβριος 1888), το ‘Νυχτερινό καφέ’ και τη σειρά των ‘Ηλιοτροπίων’. Το πρώτο, είναι ένα από τα ζωγραφικά έργα του Βίνσεντ βαν Γκογκ που έχουν ως θέμα την νυχτερινή Αρλ, και ζωγραφίστηκε σε ένα σημείο της όχθης του ποταμού Ροδανού που απείχε μόλις  δύο λεπτά από το σπίτι το οποίο νοίκιαζε ο Βαν Γκογκ εκείνη την περίοδο. Ο Βίνσεντ βαν Γκογκ είχε λίγους φίλους στην Αρλ, τότε,   αλλά μέσα από τη γνωριμία του με τον Ιωσήφ Ρουλέν (Joseph Roulin), έναν  ταχυδρόμο και τον Ginoux, τον ιδιοκτήτη του Cafe de la Gare, όπου κατοίκησε μετά,  φιλοτέχνησε πολλά πορτρέτα της  οικογένειας Roulin και της κυρίας Ginoux. Μέρος της δυσκολίας να κάνει φίλους οφειλόταν στην   αδυναμία του να κατανοήσει,  σε μικρό έστω βαθμό,  τη διάλεκτο της Προβηγκίας, με αποτέλεσμα να περνάνε ολόκληρες μέρες χωρίς να μιλήσει ούτε μία λέξη σε κανέναν, παρά μόνο για να αγοράσει φαγητό ή τον καφέ του, όπως χαρακτηριστικά κάποια στιγμή εκμυστηρεύτηκε. Στην αρχή της παραμονής  του στην Αρλ, όμως, ήταν τόσο ενθουσιασμένος από το περιβάλλον της Προβηγκίας, ώστε η έλλειψη επαφής με τους άλλους γύρω του,  να μην τον επηρεάσουν  ψυχικά, φανερά τουλάχιστον.

Το άγαλμα του νομπελίστα και φιλέλληνα  Γάλλου ποιητή, συγγραφέα και λεξικογράφου,  Φρεντερίκ Μιστράλ (Frédéric Mistral,  1830 – 1914) στην πλατεία Φόρουμ της Αρλ, ο οποίος, τον 19ο αιώνα, ηγήθηκε της προσπάθειας αναβίωσης της προβηγκιανής γλώσσας και λογοτεχνίας.

 

Τον Οκτώβριο του 1888, όπως ήδη είπαμε, ήρθε στην περιοχή της Αρλ και ο Πωλ Γκωγκέν (1848-1903)  και εγκαταστάθηκε επίσης στο ‘Κίτρινο Σπίτι’, ένα συγκρότημα δωματίων όπου εκεί διέμενε ήδη και ο Βίνσεντ βαν Γκογκ. Δυστυχώς, όμως, ένα μεγάλο μέρος από τις διάφορες τοποθεσίες που ο Βαν Γκογκ είχε επισκεφθεί και ζωγράφισε, σήμερα δεν υφίσταται γιατί καταστράφηκε κατά τους βομβαρδισμούς στον Δεύτερο  Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ψυχική υγεία του Βαν Γκογκ σιγά-σιγά χειροτέρευσε και έγινε ανησυχητικά εκκεντρικός, με αποκορύφωμα μετά από μια φιλονικία του με τον Πωλ Γκωγκέν, τον Δεκέμβριο του 1888,  στο τέλος να λάβει χώρα το προαναφερθέν επεισόδιο ανάμεσα στους δύο καλλιτέχνες.

 

Ο τραυματισμός του και η γενικότερη κατάστασή του, τον οδήγησαν σε νοσηλεία στο νοσοκομείο της Αρλ δύο φορές σε διάστημα μερικών μηνών, όπου ετέθη η σοβαρή διάγνωση της οξείας μανίας σε συνδυασμό με γενικευμένο παραλήρημα. Ο γιατρός Felix Rey, ένας νεαρός βοηθός στο νοσοκομείο, πρότεινε, επίσης, ότι θα μπορούσε να υπάρχει ταυτόχρονα και ένα είδος  υφέρπουσας επιληψίας,  και αναφέρθηκε σε  ‘ψυχική επιληψία’. Τον Ιανουάριο του 1889, επέστρεψε στο ‘Κίτρινο Σπίτι’, όπου ζούσε, αλλά πέρασε τον επόμενο μήνα μεταξύ του νοσοκομείου και του σπιτιού,   υποφέροντας  από τις παραισθήσεις και  τις αυταπάτες του με τις οποίες είχε σε μεγάλο βαθμό δηλητηριασθεί η ψυχική του σφαίρα και προσωπικότητα. Τον Μάρτιο του 1889, η αστυνομία έκλεισε το σπίτι του μετά από αναφορά τριάντα κατοίκων οι οποίοι τον αποκάλεσαν  ‘ο κοκκινομάλλης τρελός’, και ο Βαν Γκογκ κατέφυγε στο σπίτι του ιμπρεσιονιστή ζωγράφου Πωλ Σινιάκ (Paul  Signac, 1863-1935) ο οποίος τον είχε επισκεφτεί στο νοσοκομείο κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του. Τον Απρίλιο του 1889, μετακόμισε σε δωμάτια που ανήκαν στον γιατρό Felix Rey, μετά από κάποιες   πλημμύρες που κατέστρεψαν μεταξύ των άλλων και ορισμένα  έργα ζωγραφικής στο σπίτι του.  Τέλος, τον Μάιο του 1889, εγκατέλειψε την Αρλ για να κλειστεί στο άσυλο του μοναστηριού του Αγίου Παύλου στον Σαιν Ρεμύ, κατανοώντας πλέον  την ψυχική του αστάθεια και την άμεση και απόλυτη ανάγκη που είχε ο οργανισμός του για σοβαρή και μακρόχρονη ψυχιατρική θεραπεία.

 

Η κεντρική αυλή του συγκροτήματος στις μέρες μας είναι, ως επί το πλείστον, γεμάτη εμπορικά καταστήματα περιφερικά, ενώ στη μέση οι γνωστοί κήποι από τον πίνακα του Βίνσεντ βαν Γκογκ.

 

Η αυλή στο   Νοσοκομείο της Αρλ,   που τώρα ονομάζεται ‘Espace Van Gogh’, αποτέλεσε  το επίκεντρο  και το μοτίβο για πολλά έργα του Βαν Γκογκ,    πολλά από τα οποία είναι πραγματικά αριστουργήματα.  Ο κήπος, πλαισιωμένος και στις τέσσερις πλευρές από τα κτίρια του συγκροτήματος, προσεγγίζεται μέσω στοών στο πρώτο επίπεδο. Το παλιό ετούτο νοσοκομείο της Αρλ, γνωστό και ως Hôtel-Dieu-Saint-Espirit, χτίστηκε τον 16ο και 17ο αιώνα. Στις αρχές του 16ου αιώνα, να σημειώσουμε, υπήρχαν τριάντα δύο φιλανθρωπικά διαφορετικά ιδρύματα που πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στους αναξιοπαθούντες κατοίκους της πόλης. Ο αρχιεπίσκοπος της Αρλ, όμως,  αποφάσισε να συνενώσει, για καλύτερη μάλλον διαχείριση,  όλα τα   φιλανθρωπικά αυτά όργανα σε έναν οργανισμό που θα βρισκόταν στο κέντρο της πόλης.

 

 Ο ‘Κήπος του Νοσοκομείου στην Αρλ’ του Βίνσεντ βαν Γκογκ (1889)

 

Η κατασκευή του κτιρίου, πραγματοποιήθηκε σε χρονικό διάστημα δύο αιώνων. Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών ανακαλύφθηκαν υπολείμματα από μια πρωτοχριστιανική περίοδο, αποκαλύπτοντας ένα άγνωστο μέρος του αρχαίου αστικού πλαισίου, καθώς και μια νεκρόπολη ρωμαϊκής εποχής. Το 1835,  στη συνέχεια, χτίστηκαν τρεις πτέρυγες  για να μπορέσουν να νοσηλεύσουν τα θύματα  μιας σοβαρής επιδημίας χολέρας που ενέσκηψε στην περιοχή.  Στις αρχές του εικοστού αιώνα, το νοσοκομείο τροποποιήθηκε αισθητά, ώστε να έρθει στα ανεκτά επίπεδα της συγκεκριμένης εποχής. Το 1974, άνοιξε το νοσοκομείο Joseph-Imbert και πολλές από τις λειτουργίες του Παλαιού Νοσοκομείου της Αρλ, μεταφέρθηκαν οριστικά στο νέο νοσοκομείο. Μέχρι το 1986, όλα τα ιατρικά τμήματα είχαν φύγει,  και το νοσοκομείο έγινε μέρος ενός ευρύτερου έργου αποκατάστασης για τη δημιουργία πλέον ενός πολιτιστικού και πανεπιστημιακού κέντρου. Το συγκρότημα, σήμερα, περιλαμβάνει  βιβλιοθήκη, δημόσια αρχεία, το Διεθνές Κολέγιο Λογοτεχνικής Μετάφρασης (International College of the Literary Translation, C.I.T.L.), ένα τεράστιο εκθεσιακό χώρο, καθώς και μεγάλο αριθμό  εμπορικών καταστημάτων.

Ο ‘Θάλαμος  του Νοσοκομείου της Αρλ’ του Βαν Γκογκ (1889)

‘Ο θάλαμος  του Νοσοκομείου της Αρλ’,  απεικονίζει το νοσοκομειακό ίδρυμα και ‘Ο Κήπος του Νοσοκομείου της Αρλ’,   τη σκηνή έξω από το παράθυρο του θαλάμου,  ή όπως φαινόταν τουλάχιστον από ένα μπαλκόνι του. Άλλωστε, ο Βαν Γκογκ περιστασιακά ήταν σε θέση να εγκαταλείψει το νοσοκομειακό συγκρότημα και να ζωγραφίζει το περιβάλλον και τα χωράφια τριγύρω. Ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε την αυλή του νοσοκομείου τον Ιούνιο του 1889, μέσα από το δωμάτιό του  στο νοσοκομείο. Η ζωγραφική του Βαν Γκογκ και ο πίνακας του κήπου, επιτρέπουν την ταυτοποίηση των λουλουδιών του, όπως ίριδες, πανσέδες, πικροδάφνες, χαμομήλια και παπαρούνες. Ο αρχικός σχεδιασμός της αυλής όπως απεικονίστηκε από τον Βαν Γκογκ,   διατηρείται και σήμερα σχεδόν αναλλοίωτος. Οι ειδικοί παρατηρούν πως η διαφορά μεταξύ του πίνακα  και του κήπου, σήμερα,  είναι ότι ο Βαν Γκογκ  στον πίνακά του αύξησε το μέγεθος του κεντρικού χώρου όπου βρισκόταν η λίμνη των  ψαριών για καλύτερη απόδοση. Λαμβάνοντας υπόψιν, επίσης, τη σχέση χρώματος  και ψυχικής διάθεσης, καταλήγουμε ότι  οι αποχρώσεις του μπλε και του χρυσού στον πίνακα  φαίνεται να υπαινίσσονται και τον  σοβαρό βαθμό  μελαγχολίας στην οποία βρισκόταν βυθισμένος ο ζωγράφος, και το  κίτρινο, το πορτοκαλί, το κόκκινο και το πράσινο, δεν είναι οι ζωντανές αποχρώσεις που παρατηρούνται σε άλλες εργασίες από την Αρλ, όπως η ‘Κρεβατοκάμαρα στην Αρλ’.

Το 1889, όπως είπαμε,  εισάγεται στο ψυχιατρικό κέντρο του μοναστηριού του Αγίου Παύλου στον Σαιν Ρεμύ, όπου και παραμένει συνολικά για ένα περίπου χρόνο. Τον Μάιο του 1890, του επόμενου χρόνου,  εγκαταλείπει το κέντρο και μετακομίζει σε μία περιοχή κοντά στο Παρίσι, όπου παρακολουθείται από   άλλον γιατρό και δημιουργώντας ελάχιστα συγκριτικά πάντοτε με την προηγηθείσα φρενήρη περίοδο της Αρλ. Δυό μήνες μετά, στις 27 Ιουλίου του 1890, αυτοπυροβολείται στο στήθος δίνοντας έτσι οριστικό τέλος στην ταλαιπωρημένη  ζωή του, δύο ημέρες αργότερα.

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here