Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

 

Καθηλωμένοι πάνω από ένα χρόνο τώρα, αφού έτσι μας πρόσταξε ο παντοδύναμος και ύπουλος κορονοϊός, για μεγάλο χρονικό διάστημα και καθημερινά ο περισσότερος χρόνος των πολιτών αναλώθηκε μπροστά  στην τηλεόραση, αισθητά λιγότερο στην ανάγνωση βιβλίων και εφημερίδων, χωρίς  να παραβλέψουμε την  παντοδύναμη εμμονή και τον κατεστημένο πλέον εθισμό μας στα αποκαλούμενα, καλώς ή κακώς, δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης. Μάλιστα οι τελευταίες προηγμένες και εύχρηστες ηλεκτρονικές συσκευές  έχουν και την ευγενή καλωσύνη να μας κάνουν γνωστά τα χρονικά διαστήματα που καταναλώνουμε διαβάζοντας, κουτσομπολεύοντας, αλληλοκαταγγελόμενοι και αλληλοϋβριζόμενοι, εκ του ασφαλούς βεβαίως, και παροχετεύοντας με τον τρόπο αυτό κάποια βαθιά και χρονίζοντα ψυχολογικά μας αποστήματα. Παράλληλα γίναμε μάρτυρες όλων εκείνων των φοβερών και ανήκουστων σκηνών και αποτροπιαστικών εικόνων που περνούσαν μπροστά από τους τηλεοπτικούς μας δέκτες, ειδικά στους νυχτερινούς κεντρικούς δρόμους του  μαρτυρικού Μπέργκαμο, στη διπλανή χώρα, με τα αναρίθμητα φέρετρα πάνω στα στρατιωτικά οχήματα που κατευθύνονταν δίκην συνήθους παρέλασης προς τα νεκροταφεία και όπου αλλού ήταν ευκολότερο και προσφορότερο, σύμφωνα πάντα με τους δέοντες υγειονομικούς κανόνες που έχουν εφαρμογή  στις πανδημίες γενικώς, καταστάσεις που ξέφευγαν από κάθε πλευρά από τα γνωστά, τετριμμένα και κατεστημένα της επικαιρότητας. Στην αρχή μάς προκάλεσε έκπληξη, αργότερα σιγά-σιγά συνηθίσαμε στο θέαμα και μάλιστα κάποιες φορές αρχίσαμε ουδόλως να συγκινούμαστε και αντιδρούμε, ίσως επειδή ορισμένοι άλλοι βρίσκονταν  στη θέση εκείνη και όχι εμείς, μέχρι που η επιστήμη της ψυχολογίας ήρθε εις τα καθ’ ημάς για ακόμα μια φορά με τον υφέρποντα και υπομονετικό της τρόπο. Γλιστρήσαμε ως θεατές άθελά μας σε εκείνο το συγκεκριμένο σύνδρομο που αφορά τη συνήθεια του ατόμου μετά από ένα διάστημα επαναλαμβανόμενης έκθεσης σε δραματικά γεγονότα να συνηθίζει σε αυτά και σε συγκεκριμένες εικόνες καταστροφής και στη συνέχεια όχι μόνο να τις επιζητά με ψυχαναγκαστικό τρόπο, αλλά και να  τις παρατηρεί με περίεργο και ζηλευτό ενδιαφέρον!

Η όλη κατάσταση περιγράφεται από τους καθ’ ύλην αρμόδιους ως μία μορφή του καλά τεκμηριωμένου επιστημονικά ‘συνδρόμου του κακού κόσμου’ (The Mean World Syndrome). Σύμφωνα με αυτό, η πληθώρα  των ειδήσεων καταστροφών θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά τον τρόπο με τον οποίο γενικότερα βλέπουμε τον σημερινό μας κόσμο. Ο ερχομός αυτών των ειδήσεων τώρα παρουσιάζεται τελείως αναπόφευκτος, είτε επιλέγουμε να λαμβάνουμε τις ενημερώσεις μας από τις υπάρχουσες ακόμα εφημερίδες, τις τηλεοπτικές αναφορές, είτε διαδικτυακά μέσω των δημοφιλών ιστοσελίδων , εάν επιθυμούμε να είμαστε ενήμεροι γύρω από όσα αφορούν την τρέχουσα επικαιρότητα. Δεν φαίνεται, λοιπόν, όπως αποδεικνύει  η πραγματικότητα σήμερα να υπάρχει τρόπος αποφυγής της σκληρής ειδησιογραφίας, και το χειρότερο όλων να μην σκεφτόμαστε πως όλη αυτή η ροή ειδήσεων μπορεί να επηρεάζει και την άποψή μας για τον κόσμο που μας περιβάλλει και μέσα στον οποίο δραστηριοποιούμαστε καθημερινά. Δεν υπάρχει αμφιβολία, πάντως, ότι ο τελευταίος χρόνος ήταν απρόβλεπτος και δύσκολος, με το περιεχόμενο των ειδήσεων να μονοπωλείται σχεδόν από την παγκόσμια επιδρομή ενός πρωτάκουστου, ύπουλου και  μακρυνού στην καταγωγή ιού, μιας πανδημίας  που οι περισσότερες γενιές δεν έχουν δει άλλη παρεμφερή, πέρα από τις υπόλοιπες γνωστές  ειδήσεις με επίκεντρο τις επαναλαμβανόμενες ταραχές, τις κοινωνικές αδικίες και βιαιότητες  πάσης φύσεως που λαμβάνουν χώρα συνεχόμενα μέσα στις κοινωνίες απανταχού της γης.

Πόλεμοι, σκοτωμοί, βιασμοί, καταστροφές πάσης φύσεως, επιδημίες και πανδημίες με νεκρούς, ταφές πτωμάτων σε σωρούς μαζικά, και ειδικά τις νύχτες όπως στη Βραζιλία, ενώ κάποιες εποχές, ειδικά στη βόρεια Αγγλία και Σκωτία, την ώρα εκείνη γνωρίζαμε ξέθαβαν τα φρέσκα πτώματα και τα οδηγούσαν μυστικά και με αμοιβή φυσικά σε ιατρικά εργαστήρια σχολών για χάριν πάντοτε της  φιλόδοξης για την εποχή και ανερχόμενης επιστήμης της περιγραφικής Ανατομικής,  παρελαύνουν στην εποχή μας στα μάτια των καθηλωμένων στους καναπέδες θεατών χωρίς να διαθέτουν την ικανότητα  να αποστρέψουν το βλέμμα τους απ’ όλα αυτά. Αλλά σε τελική ανάλυση ενώ τα προαναφερθέντα  αφορούν την ψυχολογία, ταυτόχρονα, κάποιοι άλλοι κλάδοι της ανθρώπινης δραστηριότητας ενεργοποιούνται παράλληλα με τα τεκταινόμενα και δίνουν τη δική τους εκδοχή και απάντηση σε αυτά. Οι σκοτωμένοι, οι βιαίως ξεσπιτωμένοι, είτε από τον  ατομικό τους  χώρο και την κοινωνία, είτε από τη χώρα τους, οι καταστραμμένες και παραμορφωμένες ανθρώπινες  μορφές από οποιαδήποτε μορφή βίας που ασκήθηκε παρανόμως, τα προσωπικά, οικογενειακά και τα κοινωνικά δράματα, οι πολυποίκιλα ανάρμοστες συμπεριφορές, όλες πολλαπλασιάζονται στο νου ατόμων κάποιων άλλων κοινωνικών ομάδων και με τη σειρά τους δίνουν γένεση σε καινούργιες ιδέες που αναδύονται στην επιφάνεια της καθημερινότητας με τη μορφή καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Τι είναι και τι αφορά λοιπόν αυτό το ‘σύνδρομο του κακού κόσμου’; Για πρώτη φορά επινοήθηκε, στη δεκαετία του 1970,  από τον George Gerbner, και περιστρέφεται γύρω από την ιδέα ότι ο καθένας μπορεί να αναπτύξει μια γνωστική προκατάληψη και μεροληψία και με την πάροδο του χρόνου το εν λόγω άτομο να αρχίζει να βλέπει τον κόσμο πιο επικίνδυνο απ’ ότι είναι στην πραγματικότητα. Εξ’ αιτίας αυτής της μακροχρόνιας έκθεσης σε περιεχόμενο που σχετίζεται με την όποιας μορφής  βία μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης και κυρίως των τηλεοπτικών εκπομπών,  τα άτομα που προσβάλλονται μπορεί να βιώσουν πολλαπλές φοβίες, αυξημένα συναισθήματα άγχους, γενικότερης  απαισιοδοξίας για τη ζωή, καθώς και  αίσθημα  αυξημένης  εγρήγορσης λόγω των παρατηρούμενων απειλών που περιστρέφονται συνεχόμενα γύρω από τον κόσμο. Όσα βιώνει το άτομο μέσω των αισθήσεών του, είτε είναι όντως αληθινά, είτε είναι  κάτι που είναι γνωστό εκ των προτέρων ότι ανήκουν στη σφαίρα της μυθοπλασίας, όπως  για παράδειγμα  μια βίαια και σκληρή ταινία τρόμου, δυνητικά μπορεί να τροφοδοτήσουν με αρνητικές παραμέτρους το σύνολο των  πεποιθήσεων και συμπεριφορών  μας για τον κόσμο που μας περιβάλλει. Από τη στιγμή που προτάθηκε η συγκεκριμένη θεωρία, πολλές μελέτες υποστήριξαν την υπόθεση, με ευρήματα που υπογραμμίζουν την συναισθηματική επίπτωση   που μπορεί να έχει το περιεχόμενο που σχετίζεται με τη βία. Το ‘σύνδρομο του κακού κόσμου’ παίζει ακριβώς με τους έμφυτους φόβους μας  για την έννοια του  αγνώστου,  για την όποιας μορφής απώλεια και  το θάνατο, ενεργοποιώντας για ακόμα μια φορά τους μηχανισμούς αμύνης του εγώ. Τα ένστικτά μας βρίσκονται παρόντα  με σκοπό να μας βοηθήσουν να υπερασπιστούμε από την πιθανή  επερχόμενη βλάβη, και αυτός ίσως να είναι ο λόγος που μπορεί να αισθανόμαστε άβολα με το άγνωστο. Κι ενώ η ψυχολογία ασχολείται με τον ικανοποιητικότερο τρόπο αντιμετώπισης του προβλήματος που δεν είναι άλλος από την προσεκτική επιλογή των μέσων ειδήσεων που δεχόμαστε να μας πληροφορούν, και ειδικά εκείνων που δίνουν μια σφαιρικότερη, πολύπλευρη και όσο το δυνατόν πιο αντικειμενική  εικόνα των τρεχόντων γεγονότων, οι καλλιτέχνες, οι συγγραφείς και οι ποιητές έχουν τον δικό τους ρόλο και εμπλοκή στην όλη ιστορία όπου αναφερόμαστε.

Τα, ακόμα, διαδραματιζόμενα γεγονότα της πανδημίας των τελευταίων μηνών, η ανθρωπότητα με κανένα τρόπο δεν μπορούσε να τα φαντασθεί λίγα χρόνια πριν, αν και η ύπαρξη κάποιων παλιότερων κινηματογραφικών ταινιών μαρτυρούν μάλλον το αντίθετο. Η ενσκήψασα πανδημία του κορονοϊού, την προηγούμενη άνοιξη, διέλυσε με διάφορους τρόπους όλες τις κοινωνίες του πλανήτη. Επηρέασε  τις μετακινήσεις, τα ταξίδια, τις συνήθεις καθημερινές μας μετακινήσεις,  τις ευαίσθητες και παραπαίουσες οικονομίες των κρατών και πέρα απ’ όλα αυτά τις σκέψεις και απόψεις μας για την ίδια τη ζωή  από εδώ και πέρα, χωρίς φυσικά να παραβλέπουμε τον μεγάλο αριθμό των χαμένων ζωών συνανθρώπων μας. Έτσι οι όποιες καλλιτεχνικές δημιουργίες έρχονται σε παράλληλη πορεία με όλα εκείνα τα πρωτάκουστα ιατρικά και κοινωνικά γενόμενα. «Τι θα κάνουμε χωρίς αυτούς», ήταν το όνομα ενός συγκινητικού πίνακα ζωγραφικής του Ισπανού Juan Lucena, ο οποίος απεικόνισε τα παιδιά να αποχαιρετούν τους παππούδες και τις γιαγιάδες που «έφυγαν» από τη ζωή τους τελευταίους μήνες λόγω του Covid-19. Ακόμα καταγράφτηκαν σκέψεις, διάφορα κείμενα, ποιήματα, δοκίμια και άρθρα τόσο στον έντυπο όσο και στον ηλεκτρονικό Τύπο. Αυτό που ενόχλησε μάλλον περισσότερο όλους εκείνους που είχαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο συμβολή σε αυτή τη δημιουργία, αφορούσε τον μοναχικό θάνατο, για να εστιαστούμε στους θανάτους από την πανδημία. Αλλά για να είμαστε περισσότερο ακριβείς, οι περισσότεροι θάνατοι από τις όποιες βίαιες καταστροφές δεν είναι στην πραγματικότητα μια μοναχική υπόθεση;

Πάντως στο παραπάνω αναφερόμενο σύνδρομο θα μπορούσε κάλλιστα, με όσα έχουμε ήδη αναφέρει,  να  δώσουμε το όνομα ‘σύνδρομο της τηλεοπτικής αισθητικής αποτοξίνωσης’ ή γιατί όχι της ‘τηλεοπτικής λοιμογόνου αισθητικής τοξίκωσης’!  Ίσως γιατί στην ουσία απεικονίζει πιο πιστά την  σημερινή πραγματικότητα!

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here