Περιδιαβαίνοντας την ιστορία των θανατηφόρων επιδημιών

 

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

 

 

Ξεφυλλίζοντας  την ιστορία του κόσμου και ειδικότερα της ιατρικής, διαπιστώνουμε πως πάμπολλες ασθένειες ταλαιπώρησαν κατά καιρούς την τάλαινα ανθρωπότητα, παθολογικές καταστάσεις οι οποίες την ώρα που εμείς νομίζαμε ότι εξαφανίστηκαν και πανηγυρίζαμε μια μεγαλειώδη, συντριπτική και ιστορική νίκη, αυτές ξαναγύριζαν δρομολογώντας έναν άλλο γύρο! Ασθένειες οι οποίες επηρέασαν τη γεωγραφία μας, την ιστορία, την κουλτούρα, τη θρησκεία, τη γλώσσα, τον πολιτισμό μας ολάκερο!

Αν προσπαθούσαμε να αναφερθούμε, από ιστορικής σκοπιάς, αποκλειστικά και μόνο στις μέρες μας και μόνο σε αυτόν που αποκαλούμε σήμερα  αναπτυγμένο κόσμο,  θα είμασταν υποχρεωμένοι να συμπεριλάβουμε στη σχετική λίστα και στις συνηθέστερες αιτίες θανάτου πέρα από τα δυστυχήματα, την μεγάλη κατηγορία των καρδιοαγγειακών νοσημάτων, τον καρκίνο, τα εγκεφαλικά επεισόδια, τις χρόνιες αναπνευστικές παθήσεις, και μερικές άλλες. Για τον εικοστό πρώτο αιώνα, στις πλέον διαδεδομένες χρόνιες ασθένειες περιλαμβάνονται η αρτηριακή υπέρταση, ο σακχαρώδης διαβήτης, η εκφυλιστική νόσος των αρθρώσεων και η παχυσαρκία. Εάν ο Γαληνός (129 μ.Χ.-199 μ.Χ.) ή ο Τόμας Σύντεναμ (Thomas Sydenham, 1624-1689 μ.Χ.) γνωστότερος ως ο ‘Άγγλος Ιπποκράτης’, ήταν σε θέση να αντικρύσουν την παραπάνω λίστα, σίγουρα θα υφίσταντο δραματικό σοκ. Στις μέρες τους, το κύριο μέλημά τους, ήταν οι μολυσματικές ασθένειες, τις οποίες σήμερα, ακόμα και αυτή του ιού της ανθρώπινης ανοσολογικής ανεπάρκειας (HIV),  διατηρούμε  κάτω από κάποιο σχετικό έλεγχο με τις καλύτερες συνθήκες υγιεινής, τους εμβολιασμούς, τα αντιμικροβιακά και κάποια άλλα κατάλληλα εναντίον των ιών φάρμακα που επαρκώς διαθέτουμε.

Πίνακας ανώνυμου ζωγράφου από τα Κρατικά Αρχεία της Μπολώνιας που δείχνει ένα δρόμο της πόλης κατά τη διάρκεια  επιδημίας του 1630 που σκότωσε  το ένα τέταρτο  του πληθυσμού της πόλης. Σε κάθε πλευρά του δρόμου βρίσκονται διαμερίσματα γεμάτα πολίτες σε καραντίνα. Παρατηρούμε εργαζόμενους στη Δημόσια Υγεία που πηγαίνουν για να κάνουν το… καθήκον τους στο δρόμο. Πέρα από τις διάφορες εικασίες, είναι εύκολο να μαντέψει κανείς τι ακριβώς!

Εύλογο λοιπόν αναφύεται, σε ορισμένες στιγμές διαλογισμού, το βασανιστικό ερώτημα γιατί υπάρχει τόσο μεγάλη διαφορά μεταξύ των ασθενειών της ιστορίας και των ασθενειών του σήμερα; Μέχρι τον εικοστό αιώνα, το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση ήταν λιγότερο από τα πενήντα χρόνια, λαμβανομένου πάντοτε υπ’ όψιν ότι τα  καρδιαγγειακά νοσήματα, ο καρκίνος, τα εγκεφαλικά επεισόδια και οι χρόνιες αποφρακτικές παθήσεις των πνευμόνων είναι ουσιαστικά  ασθένειες των ηλικιωμένων ατόμων.   Ο Βρεττανός ιστορικός, γνωστός κυρίως για το σπουδαίο έργο του πάνω στην ιστορία της ιατρικής, Roy Porter (1946-2002) στο βιβλίο του ‘The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity’, αναφέρει ότι στα 1892, ο  William Osler θεωρούσε τη στεφανιαία νόσο  ‘σχετικά σπάνια ασθένεια’. Τα εγκεφαλικά επεισόδια τα οποία συνδέονται αιτιολογικά και με την αρτηριακή υπέρταση, είναι ασυνήθιστα  σε νεότερους πληθυσμούς, ενώ στον εικοστό αιώνα είδαμε και γίναμε μάρτυρες της σχετικά ευρείας αποδοχής της καθημερινής συνήθειας του καπνίσματος ενός ή περισσοτέρων πακέτων τσιγάρων, η οποία σήμερα θεωρείται ως η κύρια αιτία των χρόνιων ασθενειών των πνευμόνων και φυσικά του καρκίνου του πνεύμονα.  Πριν, επίσης, από την εισαγωγή της ινσουλίνης από τους Banting και Best στα  1922, πολλοί άνθρωποι με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 πέθαιναν,  χωρίς να προλάβουν να αποκτήσουν απογόνους. Ο θάνατος αφορούσε περισσότερους ανθρώπους πριν από την έναρξη της εκφυλιστικής αρθροπάθειας, και η παχυσαρκία, δείκτης ίσως της  γενικότερης κοινωνικής ευμάρειας, περιοριζόταν στους λίγους πλούσιους.

Πριν από τον εικοστό  αιώνα, οι κύριες απειλές της ανθρώπινης υγείας ήταν περισσότερο  επιδημικές ασθένειες, όπως η πανώλης, η ευλογιά, η  γρίππη και τόσες άλλες γνωστές μας. Ήταν ασθένειες ‘συλλογικές’ σε αντίθεση με τις σημερινές που είναι σε μεγάλο βαθμό ‘ατομικές’. Οι μεγάλες επιδημίες, όμως, είναι τελικά αναπόσπαστο μέρος του υφάσματος της ιστορίας του ανθρώπινου πολιτισμού! Η βουβωνική  πανώλης, ο Μαύρος Θάνατος, σκότωσε  περισσότερο από το ένα τρίτο του πληθυσμού της Ευρώπης  τον 14ο αιώνα. Τη χρονική περίοδο της  Αμερικανικής Επανάστασης, υπήρχε κακοήθης επιδημία ευλογιάς στην ήπειρο αυτή η οποία στοίχισε τη ζωή σε 100.000 ανθρώπους περίπου και  σήμερα καθώς εξετάζουμε την απειλή των επιδημιών γρίππης, θυμόμαστε ιστορίες από τη γνωστή πανδημία του 1918. Η γρίππη παρατηρούμε, τελευταία, έρχεται και ξανάρχεται με διάφορες μορφές και στις μέρες μας. Η απειλή που ξεκίνησε στην κινεζική πόλη Ουχάν, δείχνει να απειλεί ολόκληρη την ανθρωπότητα, τροποποιώντας μάλιστα την καθημερινή μας συμπεριφορά.

* * * * *

Όλα όσα συμβαίνουν στην μακρυνή αυτή  πόλη, θυμίζουν σε μεγάλο βαθμό το δραματικό Δεκαήμερο του Βοκακίου. Ο Τζιοβάνι Μποκκάτσιο (1313-1375), όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, άφησε το στίγμα του στη λογοτεχνική απεικόνιση της φρίκης, θίγοντας παράλληλα, και άλλα τόσο γνωστά προσφιλή κοινωνικά θέματα,  που έζησε η Φλωρεντία τον δέκατο τέταρτο αιώνα, τον καιρό που ενέσκηψε η επιδημία της πανούκλας και εκεί, στην ωραιότερη ανάμεσα στις περιφημότερες πόλεις της Ιταλίας,  το  1348.  Έριξε την μεγάλη ευθύνη   στους ανθρώπους στους οποίους ο Θεός έδειξε τον θυμό του για τα κρίματά τους, αλλά δεν έπαψε να υπενθυμίζει ότι η πανούκλα προήλθε από τις χώρες της Ανατολής όπου είχαν ήδη χαθεί αμέτρητες ανθρώπινες ζωές. Ήταν η εποχή κατά την οποία, όταν ο Μαύρος Θάνατος έφτασε στη Δύση, οι δημοτικοί υπάλληλοι απαγόρευαν την είσοδο κάθε ασθενούς στην πόλη και πολλαπλασίασαν ταυτόχρονα τις διατάξεις περί ατομικής και συλλογικής υγιεινής. Πολλοί προσέφευγαν στις προσευχές, τις παρακλήσεις και στις λιτανείες, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Την ίδια στιγμή ξεφύτρωσαν ξαφνικά αμέτρητοι άντρες και γυναίκες που παρίσταναν  τους γιατρούς χωρίς να έχουν ιατρικές γνώσεις. Υπήρχαν κάποιοι που πίστευαν ότι ήταν πια απαραίτητη μια  λιτή ζωή και χωρίς επαφή με όλους τους άλλους. Κλείνονταν σε σπίτια μακρυά από το κέντρο της πόλης, όπου δεν υπήρχαν άρρωστοι, έτρωγαν με μέτρο, έπιναν καλά κρασιά και γενικώς απέφευγαν κάθε επαφή με τους άλλους ανθρώπους, έξω, περιορίζοντας κάθε κραιπάλη και ακολασία.  Μερικοί, περνούσαν κάπως διαφορετικά. Μπροστά στο φόβο του επικείμενου θανάτου, παραδίνονταν αχαλίνωτα στο πιοτό και στις ηδονές, δίχως ντροπή και μέτρο. Άλλοι πάλι, υιοθετούσαν έναν μέσο όρο συμπεριφοράς. Δίχως να στερούνται τίποτα, έβαζαν φραγμό στις ανεξέλεγκτες επιθυμίες τους.   Η συνηθισμένη όμως συμπεριφορά όλων ήταν δραματική και ήταν καθημερινό φαινόμενο, να βλέπουμε αδελφό να εγκαταλείπει τον αδελφό του, η γυναίκα τον άντρα της, γονείς τα παιδιά τους, και ότι  άλλο παρόμοιο μπορεί κάποιος να φαντασθεί.  Έτσι το βιβλίο ‘Δεκαήμερο’ του Βοκακίου, στο οποίο επτά νέοι και τρεις νέες, κλείνονται στο εξοχικό σπίτι έξω από την πόλη της Φλωρεντίας, για να συζητήσουν διάφορες ιστορίες, αποτελεί εμβληματικό σύγγραμμα στην ιστορία της ιταλικής λογοτεχνίας, με απεριόριστες σημερινές προεκτάσεις. Τώρα, υπερτερούν βεβαίως άλλα μέτρα, αλλά στην πραγματικότητα είναι τα ίδια!  Ο εγκλεισμός των πολυάριθμων κατοίκων της μαρτυρικής πόλης Ουχάν στα σπίτια τους, οι ανεξέλεγκτες καταστάσεις που σίγουρα λαμβάνουν χώρα εκεί, η απαγόρευση εξόδου απ’ αυτά ούτε ακόμα για να βγάλουν βόλτα  τον σκύλο τους,  η υποχρεωτική χρήση της δυσεύρετης πλέον μάσκας, οι αψυχολόγητες φωνές των κατοίκων από τα παράθυρα των διαμερισμάτων  τους στις πολυκατοικίες προς τα έξω, στο πουθενά, στους άδειους δρόμους,  τα σύγχρονα drones που υπερίπτανται του ουρανού ελέγχοντας την καθημερινότητα για πιθανή απόκλιση, πόσο αλήθεια μπορεί να διαφέρουν από εκείνη την κατάσταση που βίωσαν οι δυστυχείς κάτοικοι της Φλωρεντίας τον δέκατο τέταρτο αιώνα; Πολλοί συγγραφείς και γιατροί περασμένων αιώνων, αν ζούσαν σήμερα θα εκπλήσσονταν, αλλά όχι,  όμως, η πολύπειρη ιστορία, αφού αυτή γνωρίζει περισσότερα! Γιατί σε κάθε αιώνα, σε κάθε  εποχή  κάποιοι άλλοι ιοί θα προστεθούν στις γνώσεις της ιατρικής και κάποιοι άλλοι συνάνθρωποί μας θα βιώσουν τα ίδια και απαράλλαχτα! Τότε θα βγουν στην επιφάνεια πολλά ανθρώπινα χαρακτηριστικά που βρίσκονταν απωθημένα βαθιά στο υποσυνείδητο, κι’ ίσως είναι μια καλή ευκαιρία να φανεί το μεγαλείο της ανθρώπινης ψυχής, γιατί σε τέτοιες ακραίες συναισθηματικά και ψυχολογικά καταστάσεις, αναδεικνύονται και εμφανίζονται τα ανθρώπινα ψεγάδια και οι ανάλογες αρετές!

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here