Πάνος Σαββόπουλος: Οι ρίζες των ρεμπέτικων…

 

Έξι πρωτότυπα κείμενα. Εκτός από το βασικό και εκτενέστερο «Οι ρίζες των ρεμπέτικων…», υπάρχουν και τα εξής πέντε: «Κομπολόγια και μπεγλέρια στα ρεμπέτικα», «Τα μαχαίρια της μαγκιάς», «Το πέντε στα ρεμπέτικα», Σωτήρης Γαβαλάς ή Μεμέτης, Αντώνης Καλυβόπουλος.

Το ψηφιακό CD που συνοδεύει το βιβλίο, περιέχει 41 παραδοσιακά ρεμπέτικα με αδέσποτα στιχάκια και ένα blues επίσης με αδέσποτα στιχάκια! Περιέχει ακόμα  τους 160 στίχους των τραγουδιών τα οποία αναφέρονται στους τρεις καταλόγους του βιβλίου. Επίσης, στις 151 σελίδες του περιέχονται 150 φωτογραφίες, οι οποίες φυσικά έχουν άμεση σχέση με τα κείμενα. Μιλάμε με τον Πάνο Σαββόπουλο με αφορμή το νέο του βιβλίο.

-Το κύριο άρθρο του βιβλίου, «Οι ρίζες των ρεμπέτικων…»;

Το κείμενο «Οι ρίζες των ρεμπέτικων…», προσπαθεί να αναζητήσει τις ρίζες των ρεμπέτικων τραγουδιών και ταυτόχρονα να δείξει  ότι αυτές οι «ρίζες» βρίσκονται στα πρώτα-πρώτα ρεμπέτικα, τα οποία θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «μάγκικα», «κουτσαβάκικα», «μόρτικα» κ.λ.π., δηλαδή τραγούδια που εξέφραζαν τους μάγκες, τα κουτσαβάκια, τους μόρτες κ.λ.π., αφού προήλθαν απ’ αυτούς. Σημειωτέον, ότι στα πρώτα-πρώτα ρεμπέτικα τραγούδια δεν υπάρχει συγκεκριμένος (γνωστός σε μας, επώνυμος που λέμε), δημιουργός και γι’ αυτό καταλήξαμε να τα λέμε «παραδοσιακά ρεμπέτικα».

-Πώς ξέρουμε για τα παραδοσιακά ρεμπέτικα;

Τα τραγούδια αυτά τα γνωρίζουμε μόνο από τις ηχογραφήσεις τους, οι οποίες έγιναν από το 1906 ως το 1931 στην Αμερική και στην Ελλάδα. Οι ποικίλες ηχογραφήσεις τους στις 78 στροφές, εκτιμώ ότι είναι 135-140. Να διευκρινίσω ότι οι  ηχογραφήσεις αυτές αντιστοιχούν μόνο σε περίπου 75 διαφορετικά τραγούδια, αφού υπάρχουν επανηχογραφήσεις, κάποιων διάσημων τραγουδιών απ’ αυτά. Από αυτές τις 135; ηχογραφήσεις, οι 25; ανήκουν σε τραγούδια με συγκεκριμένη θεματολογία στίχων. Οι  υπόλοιπες ανήκουν σε 45 περίπου ξεχωριστά τραγούδια τα οποία αποτελούνται από μία σχεδόν τυχαία «συρραφή» διαφόρων αδέσποτων στίχων, χωρίς εννοιολογική σύνδεση μεταξύ τους. Αυτά τα αδέσποτα στιχάκια είναι τριών κατηγοριών: Στιχάκια της μαγκιάς και του κόσμου της, στιχάκια αστικά-λαϊκά και στιχάκια δημοτικά! Στην έρευνα, εντόπισα και επέλεξα 95 ηχογραφήσεις από 44 τέτοια τραγούδια, και είναι 95 τον αριθμό επειδή κάποια ηχογραφήθηκαν περισσότερες από μία φορές.

-Ποια τα χαρακτηριστικά στοιχεία αυτών των 44 τραγουδιών;

Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό των «πονηρών» τραγουδιών με τα «εν συρραφή» αδέσποτα στιχάκια, είναι ότι κάποια στιχάκια απ’ αυτά, προφανώς από τα πιο γνωστά και ελκυστικά στο χώρο της μαγκιάς, «σουλατσάρουν» …ελεύθερα στα τραγούδια της κατηγορίας αυτής. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα στο βιβλίο. Μάλιστα, υπογραμμίζω με bold, ότι το στοιχείο αυτό είναι βασικότατο στην κατανόηση της …γέννησης (πείτε εσείς αν θέλετε της δημιουργίας) των πρώτων ρεμπέτικων τραγουδιών.

Το ίδιο συμβαίνει και με τις μελωδίες. Αυτές προέρχονται κυρίως από την αστική-λαϊκή και τουρκική παράδοση, το δε μουσικό ύφος, εκτός ελαχιστότατων εξαιρέσεων, είναι ανατολίτικο! Κάποιες μελωδίες λοιπόν …σουλατσάρουν ελευθέρα σε κάποια από αυτά τα 44 τραγούδια με τις 95 ηχογραφήσεις. Κι εδώ υπάρχουν χαρακτηριστικά και αποκαλυπτικά παραδείγματα. Είναι φυσικό, η ανίχνευση «ζωηρών» μελωδιών να είναι πολλαπλάσια δυσκολότερη από την ανίχνευση  «ζωηρών» στίχων, εν ταυτώ και έτι χρονοβόρα! Κάπως έτσι η μαγκιά της Σμύρνης-Πόλης και του Πειραιά-Αθήνας έφτιαξε τα δικά της, τα καταδικά της τραγούδια. Και είναι πολύ σημαντικό να τονιστεί, εδώ, ότι αυτά τα τραγούδια είναι σαφώς «αυτοβιογραφικά» (δηλαδή περιγραφικά της ζωής της μαγκιάς), ακριβώς όπως είναι και τα πρώτα-πρώτα πειραιώτικα ρεμπέτικα τα οποία έγραψαν τη δεκαετία του 1930 επώνυμοι δημιουργοί οι οποίοι ζούσαν μέσα στη μαγκιά, για παράδειγμα ο Μάρκος, ο Δελιάς, ο Μπάτης…

-Πόσο αυθεντικές μπορεί να θεωρήσει κάποιος αυτές τις ηχογραφήσεις σε στούντιο και μάλιστα με «μη μάγκες» ερμηνευτές;

Αν κάποιος ισχυρισθεί ότι, ίσως, στο «χρονικό» διάστημα από την πονηρή παρέα ως το φωνογράφο, τα τραγούδια αυτά υπέστησαν κάποιες αλλαγές, κάτι που ίσως ελαττώνει την γνησιότητα των ηχογραφήσεων, έχω τις εξής απαντήσεις: Πρώτον, οι τραγουδιστές που τα οδήγησαν στα αυλάκια της δισκογραφίας δεν είχαν ποτέ τη φήμη …δημιουργού (πλην του Α. Νταλγκά), ώστε να μπορούν ή και να μπουν στον πειρασμό, να παρέμβουν καταλυτικά. Δεύτερον, και αν ακόμα έγιναν κάποιες αθέλητες «αλλαγές» από τους τραγουδιστές, επειδή ίσως δε θυμόντουσαν καλά μερικά στιχάκια ή ίσως μπέρδευαν τη «σειρά» τους, αυτό δεν παίζει κανένα ρόλο, γιατί το ίδιο ακριβώς γινόταν και στη διασκέδαση της παρέας, μια και τα τραγούδια αυτά δεν είχαν ποτέ θεματολογία με «στόρι» και …ροή. Οι μάγκες ζούσαν τη «στιγμή», το «τώρα» και το «φάγομεν, πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν…».

-Κάποια γενικά στοιχεία και συμπεράσματα γι’ αυτά τα πρώτα ρεμπέτικα, τα οποία αποκαλείτε «ρίζες» των μετέπειτα ρεμπέτικων τραγουδιών;

Είναι αρκετά αυτά τα στοιχεία, εδώ θα σας πω λακωνικά τα σημαντικότερα. Τα υπόλοιπα στο βιβλίο…

α. Το μελωδικό τους ύφος παραπέμπει, ως επί το πλείστον, στη Μικρασιατική μουσική παράδοση.

β. Η ορχήστρα που τα έχει ερμηνεύσει στις ηχογραφήσεις είναι μάλλον στο ύφος που έχουν τα «σαντουρόβιολα».

γ. Σ’ ότι αφορά τους χορούς-ρυθμούς στους οποίους χορεύονται τα τραγούδια αυτά, ουδέν μη αναμενόμενον. Από τα 44 τραγούδια είναι: 36 ζεϊμπέκικα (ο βασικός χορός της μαγκιάς), 3 τσιφτετέλια, 2 χασάπικα…

δ. Κάποια τραγούδια απαντώνται με περισσότερες μελωδίες. Για παράδειγμα το «Μανάκι μου» απαντάται με δύο διαφορετικές μελωδίες. Το «Άναψέ τα και σβήσε τα» απαντάται με τρεις μελωδίες. (Μία ακόμα απόδειξη για την απόλυτη ελευθερία στην έκφραση, που είχε η μαγκιά).

ε. Ηχογραφήθηκαν από το 1906 ως το 1931 και μόνο δύο απ’ αυτά έχουν ηχογραφηθεί με μπουζούκι! Αυτό δεν είναι καθόλου μικρής σημασίας αφού τα διαφοροποιεί σαφώς από τα «κλασικά» ρεμπέτικα, δηλαδή τα «Πειραιώτικα», τα οποία είναι και τα μόνα που ίσως ταιριάζει να ονομάζονται ρεμπέτικα, επειδή οι δημιουργοί τους ήταν οι ίδιοι ερμηνευτές τους και ζούσαν σα μάγκες με τα «ούλα» τους, κάτι που δε συνέβαινε με τους ερμηνευτές των «παραδοσιακών» ρεμπέτικων.

ζ. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι από τις 95 ηχογραφήσεις, 45 έγιναν στην Αμερική, 43 στην Ελλάδα, 5 στην Κωνσταντινούπολη και 2 στο Βερολίνο. Αυτό δείχνει πόσο σημαντική για το ρεμπέτικο, και όχι μόνο, είναι η πρώιμη  ελληνική δισκογραφία στην Εσπερία, άσχετα αν από κάποιους λίγους  …μπαγλαμαδομπουζουκοβαρεμένους, οι ηχογραφήσεις της Αμερικής  θεωρούνται τραγούδια δευτέρας διαλογής! (Σα δεν ντρέπονται…).

-Τα άλλα κείμενα του βιβλίου;

Τα κείμενα «Κομπολόγια και μπεγλέρια στα ρεμπέτικα» και «Τα μαχαίρια της μαγκιάς», μιλάνε για τα δύο σημαντικά σύμβολα της εμφάνισης του μάγκα, δηλαδή το κομπολόι και το μαχαίρι, και για τα τραγούδια στα οποία παρεισέφρησαν… Το κείμενο «Το πέντε στα ρεμπέτικα» εξετάζει τη …μαγική (εννοώ την ανεξήγητη) συχνότητα που εμφανίζει ο αριθμός «πέντε» (5) στα ρεμπέτικα τραγούδια. Τέλος, τα δύο τελεταία κείμενα «Σωτήρης Γαβαλάς ή Μεμέτης» και «Αντώνης Καλυβόπουλος», είναι δύο βιογραφίες για έναν δημιουργό και για έναν ερμηνευτή του ρεμπέτικου, που ως τώρα δεν είχαμε κανένα στοιχείο γι’ αυτούς.

 

-Το βιβλίο εξέδωσε ο εκδοτικός οίκος Οδός Πανός;

 

Ακριβώς, όπως και το πρώτο βιβλίο μου για τα ρεμπέτικα «Περί της λέξεως ρεμπέτικο το ανάγνωσμα», εξέδωσε η «Οδός Πανός». Όσοι δυσκολεύονται να βρουν το βιβλίο στα βιβλιοπωλεία ή όσοι ζουν στην επαρχία ή και στο εξωτερικό, ας επικοινωνήσουν κατ’ ευθείαν με τις εκδόσεις «Οδός Πανός»: Τηλ. 210 3616782, Διδότου 39, 10680 Αθήνα

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here