Οι Βεδουίνοι και οι  παρυφές της ερήμου Ουαχίμπα

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

 

 

Μια υπομονετική και επαρκής περιπλάνηση στο εσωτερικό του απομακρυσμένου Σουλτανάτου του Ομάν, αποκαλύπτει αρκετές γεωγραφικές περιοχές παντελώς ανόμοιες μεταξύ τους, κάτι που σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στην ύπαρξη του αφιλόξενου, εν πολλοίς, ορεινού όγκου Τζέμπελ-αλ-Αχντάρ, δηλαδή του Πράσινου Βουνού. Εκατοντάδες χιλιόμετρα σε μάκρος, από την άκρη της χερσονήσου Μουσαντάμ, εκεί ψηλά, έως κάτω χαμηλά στην αραβική θάλασσα, η ανομοιογενής έκταση της χώρας χωρίζεται βίαια και αποτελεσματικά  από αυτό το μακρόστενο ορεινό συγκρότημα. Κι’ αν στις πλαγιές του παρουσιάζονται, εδώ κι’ εκεί, κάποιες εκτάσεις όμορφες, πρασινισμένες  και καλλιεργήσιμες σε ένα βαθμό βέβαια, πέρα μακρυά, προς το εσωτερικό της χώρας, απλώνεται η μεγάλη Αραβική έρημος, από τις μεγαλύτερες στον πλανήτη μας,  μέχρι  τα ασαφή και δυσανάγνωστα σύνορα του Ομάν με την Σαουδική Αραβία, στην έρημο Ρουμπ-αλ-Χαλί, με έναν κυριολεκτικά τρομακτικό όγκο άμμου στο εσωτερικό της φαρδιάς λεκάνης της.  Στο έδαφός της πάντως,  εδώ και πολλούς αιώνες, δραστηριοποιούνταν, όπως  ακόμα και σήμερα,  μια νομαδική κοινωνία ανθρώπων, οι γνωστότεροι με το όνομα Βεδουίνοι.

* * * * *

Τόσο στη  Μέση Ανατολή, όσο και στη Βόρεια Αφρική, φυσικά, έχουν δημιουργήσει και διατηρήσει  από αρκετούς αιώνες ένα καλά κρυμμένο μυστήριο για τον έξω απ’ αυτούς κόσμο. Όμως, για τον συνεχώς μειούμενο αριθμό κατοίκων της ερήμου, η ζωή στους αμμόλοφους είναι η γνωστή και συνηθισμένη, όπως τουλάχιστον την έχουμε ακούσει, σε ένα βαθμό.  Διάσπαρτοι, εδώ κι’ εκεί,  πάνω από την αφιλόξενη άμμο της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, περιπλανώνται ασκόπως με τα χαρακτηριστικά, στην περιοχή εν προκειμένω του Ομάν, παραδοσιακά περιτυλίγματα κεφαλής, δηλαδή την καθημερινή  κούμα ή κουφίγια (Keffiyeh) και το κάπως πιο επίσημο μουσάρ (masar) που είναι στην πραγματικότητα μαντήλια δεμένα πάνω απ’ το κεφάλι τους με έξυπνο και περίτεχνο τρόπο.  Είναι οι αποκαλούμενοι Βεδουίνοι, οι οποίοι αρνούνται πεισματικά να εγκαταλείψουν την έρημο και να μετακομίσουν στις γνωστότερες τοποθεσίες  στην όαση της ερήμου του Ντουμπάι, όπως και στις  ιστορικής σημασίας και γοητευτικότερες, σύγχρονες, παραθαλάσσιες και ήπιες κλιματικά περιοχές της Μασκάτ, αυτοί οι περήφανοι κάτοικοι της ερήμου που προτιμούν τη νομαδική ζωή στους συνεχώς μεταβαλλόμενους στην όψη  και θέση αμμόλοφους. Από παλιά υπήρξαν άνθρωποι χωρίς συγκεκριμένη πατρίδα, περιπλανώμενοι δεξιά και αριστερά, αλλά με την συντελεσθείσα πρόοδο, την πάροδο του χρόνου και τον γενικότερο τεχνολογικό εκσυγχρονισμό της κοινωνίας, βλέπουν κι’ αυτοί μια σταθερή μείωση του πληθυσμού τους. Για τους υπόλοιπους Βεδουίνους, όμως,  οι οποίοι εξακολουθούν να παραμένουν ή να τριγυρίζουν σε τόπους, όπως το Σουδάν, την Αίγυπτο, το Ομάν, το Ιράν και μια σειρά άλλων αφρικανικών και εθνών της δυτικής Ασίας, ένας σημαντικός αριθμός απ’ αυτούς συνεχίζει να ακολουθεί απαρέγκλιτα τις παραδόσεις των προγονικών εστιών και των προγόνων του.

* * * * *

 

Ενώ οι περισσότεροι άνθρωποι, κυρίως στη Δύση,  αποφεύγουν ακόμα και τη λέξη έρημος, αυτή η ομάδα ανθρώπων, η οποία χωρίζεται σε μικρότερες φυλές,  ομάδες και οικογένειες, πετυχαίνουν ακόμα και μέσα στην αφιλόξενη έρημο τον επαρκή βιοπορισμό τους. Απορρίπτοντας εμφανώς την γεωργική και την βιομηχανική κοινωνία, οι Βεδουίνοι στηρίζονται κατά κύριο λόγο στη ζωική εκτροφή, συνήθως αυτή των κατσικιών, των καμήλων, και σε μικρότερο βαθμό, των βοοειδών. Η εμπορία μαλλιού και γάλακτος αποτέλεσε διαχρονικά την συνήθη οικονομική  ραχοκοκαλιά της σημερινής  ημι-νομαδικής κοινωνίας, αλλά στα παλιότερα χρόνια η πλειονότητα  από τα κέρδη των Βεδουίνων αποκτιούνταν ενεργώντας και λαμβάνοντας μέρος σε συνοριακές περιπολίες ως συνοριοφύλακες και εθνοφρουροί, άλλοι επιτιθέμενοι και ληστεύοντας  όσους περνούσαν  μέσα στην έρημο, και άλλοι  ως οδηγοί και ξεναγοί σε καραβάνια, αφού γνώριζαν σε ικανοποιητικό βαθμό τα μικρά και μεγαλύτερα μυστικά της αφιλόξενης εν πολλοίς αμμώδους ερήμου.

Με την πρόσφατη έκρηξη και τον ανακαλυφθέντα τουρισμό της ερήμου, όμως, διαφαίνεται κάποια ανανεωμένη εστίαση της προσοχής και του ενδιαφέροντος των τουριστικών γραφείων, όχι μόνο στη γνώση της ερήμου και των  Βεδουίνων, αλλά και στους παραδοσιακούς τρόπους ζωής αυτών, με αντικειμενικό σκοπό τι άλλο, βεβαίως,  από το οικονομικό κέρδος. Έτσι τελευταία ολοένα και περισσότερο ανθίζει και πολλαπλασιάζεται η επίσκεψη πολλών ερημικών τοποθεσιών καθώς και οι ολονύκτιες διαδρομές και παραμονές μέσα στην έρημο, και κυρίως σε καταλύματα  των Βεδουίνων τα οποία και αποτελούν, ακόμα και στις μέρες μας, αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνίας της ερήμου. Άλλωστε, και παραδοσιακά πάντοτε, η υποδοχή ενός περαστικού και φιλοξενούμενου στα μέρη του ήταν μεγάλη τιμή για έναν Βεδουίνο, ο οποίος  αντιμετώπιζε τον ξένο επισκέπτη με τον προσήκοντα σεβασμό και καλωσύνη.  Καλοί γνώστες όλων των κακουχιών που παρουσιάζει η έρημος, οι Βεδουίνοι δημιούργησαν την παράδοση να κάνουν αυτούς τους μοναχικούς επισκέπτες ή τις ομάδες επισκεπτών που φτάνουν στα μέρη τους να αισθάνονται σαν ένα αναπόσπαστο κομμάτι της φυλής ή της οικογένειάς τους, μια προαιώνια παράδοση που εξακολουθεί να είναι επίκαιρη μέχρι σήμερα, σε ένα βαθμό βέβαια. Αυτό πρακτικά σημαίνει, συνήθως μια ευχάριστη παραμονή μαζί με χαρακτηριστικά της περιοχής γεύματα που αποτελούνται κυρίως από γιαούρτι, τυρί, ρύζι, βούτυρο, κατσικίσιο ή αρνίσιο κρέας και το παραδοσιακό ψωμί τους, την αραβική εκείνη πίτα που αποκαλούν  shrak. Η φιλοξενία εδώ στις γνωστές σκηνές τους,  παραδοσιακά πάντοτε, περιλαμβάνει και την προστασία με κάθε μέσο και κόστος  του φιλοξενούμενου προσώπου από κάθε πιθανή εξωτερική επιβουλή. Και ενώ η φιλοξενία και η παράδοση είναι κεντρικά, ενοποιημένα και συνηθισμένα   θέματα για πολλές φυλές Βεδουίνων που διαμένουν στην  έρημο, υπάρχουν και μερικές μοναδικές διαφορές που καθίστανται εμφανείς μεταξύ των διαφόρων νομαδικών ομάδων της ευρύτερης κοινωνίας των Βεδουίνων.  Στο Ομάν, για παράδειγμα, τα μουσάρ μοιάζουν με τουρμπάνι, αντί για την  κουφίγια, το παραδοσιακό τετράγωνο ύφασμα που διπλώνεται σε τρίγωνα και κρατιέται στο κεφάλι,  συνήθως με ένα χοντρό κυκλικό σχοινί. Γλωσσικές, γαστρονομικές και τελετουργικές παραλλαγές, ορισμένες φορές,  υπάρχουν επίσης μεταξύ των διαφόρων φυλών στην αραβική έρημο και εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τοπικούς παράγοντες, αλλά τίποτα δεν ξεχωρίζει τις   φυλές περισσότερο από τις διεκδικήσεις τους για τη γη, για όσο καιρό βέβαια παραμείνουν κάπου συγκεκριμένα.  Παρ’ όλο που είναι ιστορικά φιλόξενοι και προσεκτικοί απέναντι στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι άλλοι κάτοικοι της ερήμου, οι Βεδουίνοι θεωρούν… τη γη τους, σοβαρή υπόθεση. Στο άγονο τοπίο της απέραντης ερήμου, η εύφορη σε ένα βαθμό  γη μπορεί να είναι αόριστη από γεωγραφικής άποψης, αλλά το τελευταίο πράγμα που θα ήθελε να δει ο παραδοσιακός Βεδουίνος είναι να παρατηρήσει κάποιες άλλες κατσίκες να βόσκουν στο μικρό πράσινο κομμάτι της ερήμου που βρίσκεται δίπλα στη σκηνή  του.  Ως εκ τούτου, ο πόλεμος και οι διαμάχες, ειδικά για τα άγραφα δικαιώματα επί των εύφορων εδαφών, παρέμεινε εδώ και καιρό ένα μυτερό αγκάθι στο θέμα αυτό της συγκεκριμένης και απομονωμένης κοινωνίας της  ερήμου. Ωστόσο, η πραγματικότητα, σήμερα, είναι ότι με την μείωση του αριθμού των παραδοσιακών φυλών και των μελών τους που δραστηριοποιούνται με όποιο τρόπο στις ερημικές τοποθεσίες, και την καθιέρωση κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών αυστηρών και συγκεκριμένων διεθνών αλλά και εσωτερικών συνοριακών γραμμών, οι περιπτώσεις διαμάχης αυτού του τύπου έχουν μειωθεί σημαντικά.

* * * * *

Δυστυχώς, καθώς ο βαθμός και τα ποσοστά της παγκοσμιοποίησης, του εκσυγχρονισμού, της εκβιομηχάνισης ιδίως σε περιοχές όπως η Μέση Ανατολή και η Βόρεια Αφρική, και της κλιματικής αλλαγής αυξάνονται σε ολοένα και μεγαλύτερα και δραματικά επίπεδα, πολλές απ’ αυτές τις τοπικές οικογένειες Βεδουίνων αρχίζουν να στρέφονται  προς τις πόλεις ή τις κωμοπόλεις και τα χωριά που συνορεύουν με την έρημο ώστε να βρουν νέες πηγές εισοδήματος, καινούργιους τρόπους ζωής και επιβίωσης.  Η ζωή στην έρημο ήταν πάντα σκληρή, αλλά και στη σύγχρονη εποχή, γίνεται όλο και πιο δύσκολη για όσους παραμένουν εκεί, γνωστού  όντος ότι κάπως πιο μακρυά από εκεί όπου αυτοί διαμένουν, υπάρχουν κάποιες άλλες καταστάσεις και το σπουδαιότερο σύγχρονες ανέσεις. Ευτυχώς για τους ταξιδιώτες, υπάρχουν ακόμα τρόποι όχι μόνο  να έλθουν σε επαφή με τους εναπομείναντες Βεδουίνους, αλλά και να κατασκηνώσουν μαζί τους στην έρημο για να καταλάβουν καλύτερα και να βιώσουν από πρώτο χέρι τα προβλήματα που αναφύονται σε αυτούς τους έρημους και προβληματικούς τόπους. Στις μέρες μας δημιουργούνται και ανοίγουν τις πόρτες τους ολοένα και περισσότερες κατασκηνώσεις μέσα στην έρημο του Ομάν (1,000 Nights Camp, Desert Nights Camp και πολλά άλλα παρεμφερή συγκροτήματα), οι οποίες βρίσκονται λίγες ώρες μακρυά από την πρωτεύουσα Μασκάτ και που προσφέρουν στους επισκέπτες αυθεντικές, αν και σε ένα βαθμό κάπως πολυτελείς βεδουίνικες εμπειρίες. Έτσι πριν οι αιώνιοι αμμόλοφοι καλύψουν και εξαφανίσουν τις άγραφες διαδρομές  των Βεδουίνων, μιά για πάντα, το ταξίδι και η παραμονή εκεί, έστω σύντομη,  δίνει μια ιδέα της αυθεντικής ζωής στην έρημο των Βεδουίνων. Οι  καμήλες ήταν πάντα η προτιμώμενη μέθοδος ταξιδιού για αυτούς,  όλα τα χρόνια, με αποτέλεσμα  η συμμετοχή σε ένα καραβάνι με καμήλες και μια διαδρομή στα εσώτερα της ερήμου, σε μια παραδοσιακή ερημική διαδρομή με την καθοδήγηση πάντοτε των  ντόπιων Βεδουίνων οδηγών,  είναι μοναδική και αξέχαστη, ειδικά όταν αυτή γίνεται στο πρώτο φως της ημέρας ατενίζοντας την ανατολή του ήλιου από ψηλά, από τους εκμαυλιστικούς κίτρινους αμμόλοφους της ερήμου.

* * * * *

Η έρημος Ουαχίμπα (Wahiba desert ή Sharqiya Sands), θεωρείται από τις πιο όμορφες περιοχές κατασκήνωσης στο Σουλτανάτο του Ομάν και εκτείνεται σε μια έκταση  περίπου δέκα χιλιάδων  τετραγωνικών  χιλιομέτρων. Τα χρώματα της απέραντης άμμου κυμαίνονται από κόκκινο έως καφέ, έως πέρα μακρυά που μπορεί να φτάσει και  να δει το μάτι. Οι αμφιβληστροειδείς του επισκέπτη πλημμυρίζουν κυριολεκτικά  από τον έρημο χώρο, την αρχέτυπη και ιδιόμορφη πατρίδα, την πατρώα αμμώδη έκταση  των εναπομεινάντων Βεδουίνων. Αυτή ειδικότερα η περιοχή προσελκύει στις μέρες μας πολλούς οπαδούς της περιπέτειας της ερήμου και προτιμάται από τους λιγοστούς επισκέπτες λόγω της εύκολης σχετικά πρόσβασης και της διαθεσιμότητας των κοντινών και απαραίτητων στους δυτικούς υπηρεσιών, γεγονός που την καθιστά ένα τουριστικό αξιοθέατο πρώτης κατηγορίας και επιλογής. Επίσης, οι τουριστικές κατασκηνώσεις και τα ιδιόρρυθμα στρατόπεδα φιλοξενίας που άνοιξαν εκεί έχοντας τη βάση τους πάνω στην άμμο, προσφέρουν ποικίλες υπηρεσίες σε αυτή τη χρυσή θάλασσα και έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην προώθηση και γνωστοποίηση της περιοχής της ερήμου Ουαχίμπα  ή του Sharqiyah Sands στον άλλο κόσμο.

Στην αρχή, φτάνουμε στο  Wilayat Badiyah,  μια όμορφη όαση που βρίσκεται στην ‘είσοδο’ και την απαρχή της εν λόγω ερήμου. Η τοποθεσία θεωρείται ως σημείο εκκίνησης για να εξερευνήσουμε τα βάθη της άμμου και να εισέλθουμε σε έναν κόσμο γεμάτο περίεργο, μοναχικό, ήρεμο αλλά και πολλαπλώς ζωντανό,  μακρυά από την όποια  φασαρία της πόλης και μια εκ βάθρων αλλαγή από την καθημερινή πολύβουη ρουτίνα. Στο εσωτερικό, πληθώρα οάσεων, μικρών ή μεγαλύτερων, ανακαλύπτονται σταδιακά. Μια απ’ αυτές, κοντινή σχετικά,  είναι και η Αλ Ράκα. Υπερτερούν στο οπτικό πεδίο οι αμμόλοφοι με τις λικνιστές πλαγιές τους, οι ανθεκτικοί  φοίνικες, και κάποια άλλα σκληρά δέντρα και χαμηλοί θάμνοι, μέσα σε ένα συγκλονιστικό και απόκοσμο σκηνικό. Η πρόσβαση στην όαση αυτή, όπως και στις περισσότερες,  απαιτεί τη βοήθεια ενός έμπειρου οδηγού ο οποίος θα πρέπει να γνωρίζει την περιοχή καλά. Η σύγχρονη τεχνολογία, ευτυχώς, έχει φτάσει μέχρι εδώ, από πολύ καιρό και βοηθά δεόντως την όλη διαδικασία ‘εξερεύνησης’ των αμμωδών περιοχών. Πολλές τουριστικές δραστηριότητες λαμβάνουν χώρα σε αυτές τις απέραντες αμμουδιές, όπως οι αγώνες που συνίστανται σε απότομα ανεβοκατεβάσματα στους λόφους με τη χρήση δυνατών τζιπ με τετρακίνηση, καθώς και οι αγώνες αλόγων και περισσότερο καμήλας.

Αυτή είναι η αραβική έρημος, ένα τεράστιο, σχεδόν ακατοίκητο στρώμα άμμου, με πανύψηλους αμμόλοφους, που φτάνουν το πολύ σε εκατό μέτρα ύψος και οι οποίοι χαράχτηκαν  και τροποποιούνται συνεχώς  από τις συγκρούσεις των ανέμων που χαϊδεύουν απαλά την επιφάνειά τους. Πέρα από τα τουριστικά αξιοθέατα, με την πάροδο του χρόνου παρατηρείται μια δραματική μείωση του αριθμού των Βεδουίνων που εξακολουθούν να διαμένουν εδώ, σε κάπως ακατάστατα προσωρινά στρατόπεδα, ιδιαίτερα στα περιθώρια της αμμώδους έκτασης, ή σωστότερα στο μεταίχμιο της ερήμου, τις τοποθεσίες δηλαδή που βρίσκονται δίπλα στις άλλες και περισσότερο  κατοικημένες περιοχές.

* * * * *

Σήμερα, η έρημος Ουαχίμπα,  παραμένει σε μεγάλο βαθμό άδεια, αν και κάποιες διαδρομές έχουν χαραχτεί από τα δυνατά και κάτασπρα τζιπ μάρκας Τογιότα, κυρίως, που ανακατεύουν τους αμμόλοφους σκίζοντας και επαναχαράσσοντας πορείες πάνω στην άμμο. Όσο πιο μέσα, βέβαια, διεισδύει  κάποιος στην έρημο, τόσο πιο δραματικό και ανέγγιχτο γίνεται το τοπίο. Οι αμμόλοφοι δεν είναι επ’ ουδενί στατικοί σχηματισμοί, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά αλλάζουν συνεχώς, και είναι αποτέλεσμα των συγκρουόμενων ανέμων στην περιοχή. Εδώ φτάνουν οι αέρηδες από την ανατολική και νότια ακτή της χώρας, ενώ παράλληλα άλλοι έρχονται από το βορά με κατεύθυνση προς το νότο. Στις περιοχές της ερήμου ετούτης όπως και πολλών άλλων διπλανών, με την διαφαινόμενη αύξηση του τουριστικού ρεύματος, ανοίγονται καινούργιες ευκαιρίες στους γηγενείς κατοίκους, οι οποίοι φαίνεται πως από τη μια μεριά  μπορούν να παραμένουν στα αγαπημένα τους  μέρη, και από την άλλη  να εκμεταλλεύονται την ιδιαιτερότητα της γης τους προσφέροντας στους ολίγους επί του παρόντος, περίεργους επισκέπτες της περιοχής τους μια ιδέα του χαρακτηριστικού τρόπου της  ζωής τους σε εκείνα τα αφιλόξενα, για τους περισσότερους, μέρη που βρέθηκαν στο διάβα των αιώνων.

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here