Οι σωματικές και ψυχολογικές αποτοξινώσεις του Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν και του πρωταγωνιστή του

 

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

 

Όταν αναπάντεχα χαιρέτησε τον επίγειο κόσμο μας ο Καταλανός Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν (1939-18 Οκτωβρίου 2003), η μοντερνιστική αρχιτεκτονική του εμβληματικού αρχιτέκτονα Αντόνιο Γκαουντί, η μυρωδιά του πρόχειρου τηγανητού φαγητού στα στενοσόκακα της βρώμικης και απελπιστικά φτωχής κινέζικης συνοικίας, οι περιπλανώμενοι παρακμιακοί, πένητες και καλλιτέχνες του πανέμορφου δρόμου των Ράμπλας,  η τυρκουάζ ζώνη της Μεσογειακής θάλασσας στο κάτω μέρος της πόλης και γύρω από το άγαλμα του Κολόμβου, με λίγα λόγια, όλη η πανέμορφη πρωτεύουσα της Καταλωνίας, η Βαρκελώνη βυθίστηκε σε ανεπιτήδευτο πένθος. Ο Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν  εγκατέλειψε την πόλη του, παίρνοντας μαζί του στο  τελευταίο του ταξίδι τον Πέπε Καρβάλιο,  τον αγαπημένο αντι-ήρωα των αναγνωστών των αστυνομικών του μυθιστορημάτων. Ο συγγραφέας όμως, τουλάχιστον για τους αναγνώστες του, δεν έχει το δικαίωμα να πεθάνει, αφού οι πρωταγωνιστές των έργων του ζουν μέσα στα βιβλία που άφησε εσαεί πίσω του.  Εκεί μακρυά στην πρωτεύουσα της Ταϊλάνδης, μέσα στο αεροδρόμιο, όταν η καρδιά του σταμάτησε απότομα ενώ βρισκόταν καθ’ οδόν για την αγαπημένη του πόλη. Η Μπανγκόκ πάντως υπήρξε  ο τόπος όπου αναφέρεται ένα άλλο έργο του και μια  από τις πιο όμορφες περιπέτειες του Πέπε Καρβάλιο, ‘Τα πουλιά της Μπανγκόκ’. Έτσι, με τον θάνατο του Μονταλμπάν, ολοκληρώθηκαν και οι περιπλανήσεις αυτού του μοναχικού και συναισθηματικού φίλου του συγγραφέα, ο οποίος μέσω των ηρώων του κατήγγειλε επί μονίμου βάσεως, ανοιχτά και απροκάλυπτα τους πολυποίκιλους και υπόγειους μηχανισμούς ενός όλο και πιο φαύλου, σάπιου και παράλογου κόσμου. Αλλά η παγκόσμια επιτυχία της σειράς των βιβλίων του με ήρωα τον Καρβάλιο, μας υπενθυμίζει πως ο Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένας ταλαντούχος συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων και ότι τα μυθιστορήματά του ήταν κάτι παραπάνω  από απλά αστυνομικά  μυθιστορήματα. Σε αρκετές από τις συνεντεύξεις του ξεκαθάρισε κάποια πράγματα για τα βιβλία του και για τον εαυτό του. Εκτός από τα αστυνομικά του βιβλία, έγραψε ποίηση, ιστορίες όχι αστυνομικές και  δοκίμια. Στα μυθιστορήματά του, πάντως, το αίνιγμα παραμένει συχνά σε αγωνία, και η ιστορία αποδεικνύεται τελικά κατά  κάποιο τρόπο ατελής, ημιτελής, ή αδιάφορη, τουλάχιστον για τον συγγραφέα.

Ο συγγραφέας στη συνοικία Ραβάλ της Βαρκελώνης.

 

Κατά κανόνα, η ενδιαφέρουσα διάσταση ενός αστυνομικού μυθιστορήματος  συνίσταται στην αποκάλυψη της ταυτότητας του ενόχου, την τοποθέτηση του θύματος στην αφηγηματική λογική, εξηγώντας προς το τέλος το ουσιαστικό κίνητρο του ενόχου. Στα μυθιστορήματα του Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν με ήρωα τον Καρβάλιο,  αυτή η πτυχή παρουσιάζεται μάλλον  δευτερεύουσα. Ακολουθώντας τον, ο αναγνώστης τον συνοδεύει σε ένα ταξίδι μέσα στην πόλη και στις διάφορες εθνότητές της,  από τους πλουσιότερους έως τους πιο φτωχούς. Είναι στην ουσία ένα ταξίδι στις αναμνήσεις των χαρακτήρων, από όπου γεννιέται η ιστορική διάσταση των ιστοριών του, κι’ όλα αυτά διαδραματίζονται ακολουθώντας τη λογική της έρευνας, αλλά το ουσιαστικό για τον Μανουέλ Μονταλμπάν δεν είναι αυτή καθ’ εαυτή η ταυτότητα του δολοφόνου. Ασχολήθηκε, είναι αλήθεια, με διαφορετικά είδη του αστυνομικού μυθιστορήματος, ενώ στο βιβλίο  ‘Τα λουτρά’ (El Balneario, 1986)  η δομή  του  ομοιάζει  σε πολλά στοιχεία με αρκετά  μυθιστορήματα της Αγκάθα Κρίστι.

 

 

‘Τα λουτρά’, είναι χωρίς αμφιβολία μια παρωδία των αστυνομικών  μυθιστορημάτων της Αγκάθα Κρίστι. Το κλειστό περιβάλλον του συγκροτήματος των λουτρών, το μυστήριο του σπιτιού, το πέρασμα στο προσκήνιο των παράξενων χαρακτήρων που εμφιλοχωρούν στην όλη υπόθεση, η αέναη παρέλαση των πτωμάτων. Είναι επίσης μια αναφορά στην έννοια της Ευρώπης γύρω από τον πολυθρύλητο  και διαχρονικό μύθο της ενοποίησής της.  Η  τεχνική της αφήγησης εκεί μέσα, προσφέρεται αρκετά και με έξυπνο τρόπο, καθώς επιτρέπει στους χαρακτήρες διαφορετικών ευρωπαϊκών εθνών να συναντηθούν στον ίδιο χώρο, στα ιαματικά λουτρά. Σαν προμετωπίδα στο βιβλίο ετούτο, ο συγγραφέας  χρησιμοποιεί μια φράση του Χαβιέρ Πραδέρα, ότι  ‘Η Ευρώπη είναι σαν μια ιαματική λουτρόπολη’. Σε κείνη τη λουτρόπολη λοιπόν του βιβλίου, οι πελάτες προέρχονται από διαφορετικές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μοιραία  κάποια προβλήματα εθνικά θα  αναφύονταν, αργά ή γρήγορα, στο προσκήνιο. ‘Φλαμανδοί και Βαλόνοι κατέληξαν να μιλάει ο καθένας τη γλώσσα του, παριστάνοντας οι μεν ότι δεν καταλαβαίνουν τους δε’, λέει ο αφηγητής, κι’ έτσι λίγο αργότερα ο Μολίνας ‘βγήκε να διαπραγματευτεί στη γαλλική γλώσσα με τους Βαλόνους και στη γερμανική με τους Φλαμανδούς, εκφράζοντας τη λύπη του που δεν μπορούσε να τους μιλήσει στη γλώσσα τους’.

 

Ο πρωταγωνιστής του βιβλίου, Πέπε Καρβάλιο βρίσκεται εκεί εξ αιτίας του συκωτιού του. ‘Έχετε πιεί πολύ’, του εξηγεί ο γιατρός του συγκροτήματος των λουτρών, Γκαστάιν. ‘Έχω ζήσει πολύ’, του ανταπαντά ο Καρβάλιο, για να πάρει ταυτόχρονα την ερώτηση και απάντηση, ΄ζω σημαίνει πίνω’; Κι ο Καρβάλιο ατάραχος, ΄γιατί όχι’, δίνοντας το, όχι και τόσο καλά κρυμμένο μυστικό, στίγμα του  βαθύτερου χαρακτήρα του.

‘… Την πρώτη μέρα ο Καρβάλιο την είχε περάσει γνωρίζοντας το χώρο και τους ανθρώπους του, παρ’ όλο που στην αρχή αναρωτιόταν τι γύρευε αυτός εκεί, κατά πόσον είχε φτάσει ως εκεί γιατί τον είχε συμβουλεύσει ο γιατρός ή επειδή τον είχε ελκύσει η μυθολογία των λουτρών, ανοχύρωτα νοσοκομεία όπου ο θάνατος κάθεται σε πολυθρόνες από δουλεμένο ξύλο λυγαριάς, ή από παλιό σφυρήλατο σίδερο λίμπερτυ, καλυμμένες… με τη λευκή μπογιά…’.

Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν, Βαρκελώνη, 1997.

Στα λουτρά ο Καρβάλιο φιλοσοφεί ασύστολα. ‘Μερικές φορές δεν σκεφτόμαστε όσο θα ’πρεπε το θάνατο. Θα μας βοηθούσε να απολαμβάνουμε τις ευτυχισμένες ζωές που προσφέρει η ζωή’, λέει κάπου’. Κι’ ακόμα, ‘…η μοναξιά του νηστευτή είναι χειρότερη από κάθε άλλη μοναξιά’, ομολογεί ο ξενηστικωμένος πρωταγωνιστής του βιβλίου του Μονταλμπάν. Ταυτόχρονα παρατηρεί επισταμένως τα στήθη των γυναικών που έφτασαν έως εκεί, στο χώρο των διάσημων λουτρών,  με σκοπό την  σωματική και ψυχική τους αναζωογόνηση, και μάλιστα προχωράει το συλλογισμό του ένα βήμα πιο εκεί, κατατάσσοντάς τα ως στήθη-αυγά τηγανητά που ‘έμοιαζαν με εκείνα τα αυγά στη σχάρα των καφενείων, αυγά το ασπράδι των οποίων πήζει με κάποια πλαδαρή θλίψη…’, ως στήθη-αχλάδια τα οποία ‘δίνουν την εντύπωση  πως η ύφανσή τους από γαλάζιες φλεβίτσες τους είναι αναγκαία για να συναγωνίζονται τον πειρασμό της λήξης τους’, ενώ όσο για τα στήθη-ξεφούσκωτους σάκους μποξ, ‘προσφέρονται στον ήλιο με την προσδοκία του θαύματος της ζέστης και της άνοιξης…’. Φυσικά ο Καρβάλιο δεν έχει σεξιστικές αντιλήψεις, αφού στη συνέχεια, καταπιάνεται με τις ανδρικές κοιλιές που λιάζονταν, καθορίζοντας και εδώ τις ανάλογες κατηγορίες.

 

Αναφερόμενος στον Βρεττανό Τζων Λε Καρρέ (1931- ), είπε κάποια στιγμή ότι τον λατρεύει, κι’ αυτό γιατί έγραψε  κατασκοπευτικά μυθιστορήματα που ήταν στην πραγματικότητα ιστορικά μυθιστορήματα μεγάλης σημασίας.   Και ως  ιστορικό μυθιστόρημα δεν εννοούσε τις μεγάλες τοιχογραφίες που μπορούν να παράγουν ένα αστικό όραμα της ιστορίας, ούτε τα μεγάλα έργα κοινωνικού ρεαλισμού, αλλά αντίθετα μια υπόγεια και διεθνή ιστορία, μια ιστορία που κανένας δεν βλέπει, αλλά καλώς ή κακώς υπάρχει. Στο ίδιο επίπεδο κατέτασσε τον πασίγνωστο Βρεττανό Γκράχαμ Γκρην (1904-1991), καθώς και τον Λεονάρντο Σάσα (Leonardo Sciascia, 1921-1989), αυτόν τον μεγάλο Ιταλό συγγραφέα, δημοσιογράφο, πολιτικό, ποιητή, σκηνοθέτη και δραματουργό.

Σημερινή αγορά της Βαρκελώνης, αρκετά κοντά στο σπίτι του συγγραφέα, καθώς  και αγαπημένος τόπος τόσο του ίδιου, όσο και του πρωταγωνιστή των βιβλίων του, Πέπε Καρβάλιο.

 

Η ‘οικογένεια’ του Πέπε Καρβάλιο, η οποία για τους φίλους του Μονταλμπάν είναι γνωστή, αποτελείται από μια μικρή ομάδα περιθωριοποιημένων ατόμων. Η σύντροφός του είναι πόρνη, ο μάγειράς του ένας άνθρωπος με πολλά ταλέντα και  πρώην κρατούμενος σε φυλακές, ο ταλαίπωρος Βρωμίδης ή Βρωμιούχος, είναι βασικός πληροφοριοδότης του. Σε σχετική ερώτηση αν αισθάνεται κι’ αυτός επίσης την ίδια αγάπη για τους περιθωριοποιημένους, ήταν αποκαλυπτικός για τα βαθύτερα πιστεύω του. Είναι θετικά προσκείμενος και με αγάπη  προς όλους εκείνους που έχασαν τον πόλεμο, όχι τον εμφύλιο πόλεμο, εξηγεί, αλλά τον κοινωνικό-συναισθηματικό πόλεμο. Σε μια κοινωνία νικητών, όπως η σημερινή Βαρκελώνη, μια Βαρκελώνη, ευρωπαϊκή και ολυμπιακή, συνάμα,  εκείνος  πίστευε ακράδαντα  ότι είναι απαραίτητο να θυμόμαστε κυρίως την χαμένη και απελπισμένη πλευρά αυτής της πόλης.

Ο πρωταγωνιστής του, ο Καρβάλιο, είναι άνθρωπος  χωρίς ρίζες, δεν είναι πραγματικός Καταλανός, ο πατέρας του προέρχεται από τη Γαλικία και δεν έχει  πραγματική οικογένεια.  Ο ίδιος ο συγγραφέας εξομολογήθηκε πως ανήκε στο ίδιο περιβάλλον με αυτόν, αφού προερχόταν από μια οικογένεια μεταναστών που έφυγε από τη νότια Ισπανία για τη Βαρκελώνη, έναν τόπο πολλά υποσχόμενο,   για να βιώσει τελικά την απόλυτη φτώχεια μέσα στα στενά της κινέζικης συνοικίας. Στα περισσότερα βιβλία του, ο Καρβάλιο καίει για περίεργο λόγο τα βιβλία του. Γι’ αυτόν ίσως να αποτελούσε ένα είδος εκδίκησης εναντίον του πολιτισμού στον οποίο πίστευε πολύ, τουλάχιστον αρχικά. Ίσως εμπεριέχεται εδώ και μια νοσταλγική χροιά του συγγραφέα, είναι λίγο σαν η γνώση να τον είχε προδώσει και με κάποιο τρόπο να έχει αφαιρεθεί απ’ αυτόν μια συγκεκριμένη μορφή αυθορμητισμού. Επίσης έχει σημασία εδώ να δούμε ότι ενώ καίει, για παράδειγμα, μια ανθολογία ερωτικής ισπανικής ποίησης, έχει επιλέξει εκείνη μέσα στην οποία δεν περιλαμβάνεται κανένα από τα δικά του ποιήματα!

Τα ίδια συναισθήματα, την ίδια έλξη για καλό φαγητό, το ίδιο άγριο χιούμορ, έχουν αμφότεροι, συγγραφέας και πρωταγωνιστής,  και   επιπλέον είναι επίσης και οι δύο πρώην κομμουνιστές. ‘Μπορεί κανείς να μιλάει για δικτατορία του προλεταριάτου όταν εκ των πραγμάτων η αστική τάξη έχει ηττηθεί  και σχεδόν εκμηδενιστεί’, λέει μέσα στο βιβλίο του  με το στόμα ενός ανθρώπου, πελάτη των λουτρών.  Όταν όμως αρχίζουν οι φόνοι μέσα στο συγκρότημα των λουτρών στο περί ου ο λόγος βιβλίο, κάποιες παράμετροι εκεί αλλάζουν ριζικά, ενώ παράλληλα άλλες έως τότε υποβόσκουσες, αναδύονται στην επιφάνεια. Αρχίζουν κινητοποιήσεις εργαζομένων, γιατί η συνέλευση ‘σε διαρκή συνεδρίαση αποφάσισε να ξεκινήσει μια εικοσιτετράωρη απεργία, από την οποία θα εξαιρούνταν πέντε καθαρίστριες, με αποκλειστική απασχόληση στους αυστηρά υγειονομικούς τομείς της κλινικής και στα δωμάτια των πιο ανήμπορων ασθενών’. Ήταν στην ουσία ‘…μια διαμαρτυρία για την ταπεινωτική συμπεριφορά που είχε υποστεί ένας συνάδελφος ως σύμπτωμα της επιθετικότητας ενός συστήματος δομημένου ενάντια στους εργαζόμενους…’. Οι πολιτικές αιχμές για το κοινωνικό σύστημα της Ισπανίας, αφθονούν από τη μεριά του Μονταλμπάν.

Στη διάρκεια των ανακρίσεων για τους φόνους, οι οποίες φυσικά έγιναν σε όλους τους πελάτες των λουτρών, κάποιες δηλώσεις ήταν αρκούντως αποκαλυπτικές, όχι μόνο για αυτούς καθ’ εαυτούς τους τρόφιμους του συγκροτήματος, αλλά και για το οικοδόμημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη θρυλούμενη την εποχή εκείνη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Να σημειώσουμε, με την ευκαιρία, ότι η Ισπανία εντάχθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 1η Ιανουαρίου 1986, ενώ εισήλθε στην οικονομική ένωση της ζώνης του ευρώ, την 1η Ιανουαρίου 1999. Στην κατάθεσή του, λοιπόν, ο Κλάους Σίμελ, απόγονος του καλύτερου κατασκευαστή γύψινων διακοσμήσεων του Έσσεν, έλεγε μεταξύ των άλλων στον ανακριτή Σεράνο που είχε αναλάβει την υποχρέωση της διαλεύκανσης της σειράς των φόνων, ‘… σας έχω φέρει έναν κατάλογο για να καταλάβετε πόσο σημαντικό θα είναι για την Ισπανία  να γίνει η πρώτη χώρα της νότιας Ευρώπης που παράγει τις ευρεσιτεχνίες μας… το μόνο που χρειάζεται είναι εμείς να εμπιστευτούμε εσάς κι’ εσείς να εμπιστευτείτε εμάς…’, προφανώς σηματοδοτώντας τη γερμανική διείσδυση στην ισπανική αγορά με την ευκαιρία της ένταξης της χώρας στους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Ένας άλλος τρόφιμος στην κατάθεσή του εμπλέκει και τις βόμβες που τοποθετούν οι Παλαιστίνιοι στη χώρα του, τη Γερμανία, γιατί όπως δηλώνει ‘η τρομοκρατία δεν γνωρίζει σύνορα’. Ένας Ελβετός ζητά να εξαιρεθεί από τον εγκλεισμό στο κτίριο δεδομένου ότι είναι πληρεξούσιος της Τράπεζας Ρότσιλντ στη Ζυρίχη. Το σημαντικό στην πολιτική και την ιστορία δεν είναι να την ονειρεύεσαι, αλλά να την πραγματοποιείς’, εκστομίζει ένας εκ των πρωταγωνιστών του βιβλίου. Φυσικά οι φόνοι συνεχίζονται και ο Ισπανός ζητάει τη βοήθεια του Πέπε Καρβάλιο, ο οποίος κατά τύχη βρισκόταν εκεί, όπως προείπαμε,  για τη ρύθμιση της διατροφής και την ανακούφιση στο πρόβλημα του συκωτιού του λόγω της υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ.

Αν και ο Πέπε Καρβάλιο και ο Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν, είχαν αρκετά κοινά πράγματα, τα τελευταία χρόνια του συγγραφέα, προέκυψε μια πραγματική ένταση μεταξύ των δύο  χαρακτήρων. Ο Πέπε Καρβάλιο, έχει τη δική του βιολογική εξέλιξη, και δεν είναι ένας χαρακτήρας όπως ο Μαιγκρέ του Ζωρζ Σιμενόν, η ηλικία του οποίου παραμένει  αμετάβλητη. Σε κάθε καινούργιο μυθιστόρημα του Μονταλμπάν, δείχνει  μεγαλύτερος και παχύτερος, δεν παρουσιάζει την ίδια ενέργεια και επιθετικότητα όπως πριν, ενώ το σώμα του φαίνεται με περισσότερες καταχρήσεις από το  καλό φαγητό και το περίσσιο  αλκοόλ. Αυτά τα γρήγορα σημάδια γήρατος είναι ήδη εμφανή στο μυθιστόρημα ‘Τα λουτρά’ (El Balneario), το οποίο κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, το 2002, σε μετάφραση της Βέρας Δαμόφλη, όπου ο Καρβάλιο φαίνεται  αποδυναμωμένος από τις κακές διατροφικές συνήθειες του, έχοντας αποκτήσει ένα παθητικό σώμα που απαιτεί ταχύτατα  υποθερμιδική διατροφική κάλυψη και έντονη κινησιοθεραπεία και φυσιοθεραπεία.

Σε ερώτηση αν σκέφτεται να ‘σκοτώσει’ κάποια στιγμή τον πρωταγωνιστή του, τον Καρβάλιο,  απάντησε πως σίγουρα θα γίνει και αυτό, αλλά θα ήταν μια πολύ βάναυση και δραματική διαδικασία. Ίσως, σκέφτηκε, να αποτελέσει μέρος ενός σουρεαλιστικού ταξιδιού γύρω από  τον κόσμο,  ως πρόσχημα, με τον τρόπο του Ιουλίου Βερν. Το τέλος αυτού του κύκλου θα είναι αφιερωμένο, εστίασε,  σε μια αντιπαράθεση μεταξύ αυτού και του εαυτού του, μια ευκαιρία να μιλήσουν για τις συγκρούσεις μεταξύ τους και να επιβεβαιώσουν από την άλλη μεριά όλα όσα συμφωνούσαν μέσω των μυθιστορημάτων του. Φυσικά ο θάνατος στο αεροδρόμιο της Μπανγκόκ, τον πρόλαβε, κι’ άφησε τις όποιες εκκρεμότητες ανάμεσά τους για τον άλλο κόσμο!

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here