Μάνα Θα Είχα Πάει Στα Καράβια (με όλα τα απαραίτητα…). Τριλογία Θαλασσινών Άρθρων/Γ μέρος

 

Του Νικόλαου Τουλαντά

 

 

Δεν πρέπει κανείς να λέει πως ταξιδεύει για ευχαρίστηση. Θα έβλεπα μάλλον μία άσκηση στο ταξίδι. Ταξιδεύει κανείς για τη μόρφωσή του, αν με τον όρο μόρφωση εννοούμε την όξυνση της πιο μύχιας αίσθησης, της αίσθησης της αιωνιότητας. (Albert Camus/Τετράδια Σημειώσεων, 1935-37)

 

Οι πλούσιες σε περιεχόμενο και μεγάλες σημασιολογικά ανακαλύψεις των πρώτων και μετέπειτα θαλασσοπόρων περιηγητών του Ελληνισμού και της Δύσης, η επεκτατική στρατηγική των ισχυρών μοναρχιών, νέοι κι ασφαλείς δρόμοι για εμπόριο ή ακόμα και μια αποδεκτή ωμή κλοπή διαπραγματεύσιμων πολιτιστικών έργων τέχνης και φιλολογίας (η αρχαιοκαπηλία ήταν από τα κλασικά χόμπυ των Ευρωπαίων μοναρχών), η ελληνολατρεία που καλλιεργεί η Αναγέννηση, κορυφώνουν την ώθηση και θέρμη για περιπέτεια κατά τους 15ο – 17ο αι. μ.Χ.

 

Το αμερικανικό Κονγκέσο αγόρασε, πληρώνοντας 10 εκατομμύρια δολάρια (παγκόσμιο ρεκόρ αγοράς χάρτη), τον Παγκόσμιο Χάρτη (1507) του Γερμανού χαρτογράφου Μάρτιν Βαλντσεμύλλερ. Είναι ο πρώτος που απεικονίζει ονοματίζοντας την Αμερική (όνομα που έδωσε ο ζωγράφος προς τιμήν του Αμέριγκο Βεσπούτσι) και τον Ειρηνικό Ωκεανό.

 

Τα είδη περιηγητών στη Μεσόγειο σημαδεύει και διακρίνει ήδη στην εποχή του ο Πλάτων (Νόμοι/ΙΒ’). Αποσυμπιέζοντας κάπως την τετράδα του θα παραθέσουμε όλους τους πιθανούς τύπους περιηγητών εν συντομία ώστε να καταλήξουμε στους αιώνες του άρθρου (15ο – 17ο) και να παρατηρήσουμε το πιο ενδιαφέρον ανά καιρούς είδος περιηγητών, που αποτελούν οι εξερευνητές κι επιστήμονες της εποχής.

Ταξιδεύουν: Προσκυνητές (με κοινό προορισμό τους Αγίους τόπους και την Κωνσταντινούπολη), Έμποροι (ο Πλάτων χαρακτηρίζει τους ανάλογους της εποχής ως  σταθερά μετακινούμενους «σαν τα αποδημητικά πτηνά»), Αρχαιοκάπηλοι, Στρατιωτικοί και Πράκτορες που συλλέγουν στοιχεία για τους βασιλιάδες τους. Υπάρχουν Επιστήμονες και Καλλιτέχνες που κυρίως αποστέλλονται – γιατί τα ταξιδιωτικά έξοδα δεν είναι κάτι που σηκώνει η τσέπη του καθένα – και συλλέγουν υλικό σε τομείς όπως η Αρχαιολογία και η Αρχιτεκτονική (τα εικονικά ντοκουμέντα που έχουμε για τον Παρθενώνα του 17ου αι. αναιρούν πολλές θεωρίες για την ιστορική πορεία του μνημείου. Τη δεκαετία του 1670 ο Ζακ Καρύ – απεσταλμένος στην Οθωμανοκρατούμενη ανατολή από τον Louis τον ΙΔ’ με διπλωματικό σώμα – μας αφήνει παρακαταθήκη γύρω στα 500 σχέδια ζωγραφικής σχετικά με την Αυτοκρατορία, τον Ελληνισμό, τους Αγίους Τόπους της εποχής), Ιατρική, Γαστρονομία, Βοτανική, Κοσμογραφία, Ανθρωπολογία, Ζωολογία κ.ά.

 

Ο Ιερώνυμος Μπος αναδεικνύει την αξία και πολυτιμότητα της καταγραφικής ζωγραφικής ακόμα και χωρίς να ταξιδεύεις. Μία λεπτομέρεια του πάμπλουτου σε περιεχόμενο πίνακα «Ο κήπος των επίγειων απολαύσεων», ενισχύει τον μελετητή της ιστορίας ακόμα και με γνώσεις τοπικής Ζωολογίας, οι οποίες, λογικά, δεν θα μπορούσαν να μεταδοθούν βέβαια με μεγαλύτερη αμεσότητα απλά και μόνο με την λεκτική περιγραφή. Ένα παράδειγμα της διαφοράς: έως το 1670 και τα σκίτσα του Παρθενώνα από τον Γάλλο Ζακ Καρύ, πολλοί περιηγητές περιγράφουν χαρακτηριστικά την «άθικτη» κατάσταση του μνημείου. Τα σκίτσα του απεσταλμένου της Αυλής του Λουδοβίκου βεβαιώνουν άμεσα δια του λόγου το αληθές και βοηθούν πολύ και τους σύγχρονους μελετητές στην κατανόηση της ιστορικής πορείας του μνημείου.

 

 

Οι εποχές ήταν ευνοϊκές για ταξίδια στη Μεσόγειο μιας και η πειρατία είχε αντιμετωπισθεί αποτελεσματικά (κυρίως μέσω σταυροφοριών) αλλά η προετοιμασία, ειδικά για ένα ταξίδι ερευνητικού ενδιαφέροντος, προϋποθέτει στρατηγική ώστε να μην στερηθεί, λόγω αφέλειας ή έλλειψης εργαλείων, της ενδεχόμενης ποιότητάς του.

Ανάμεσα στους ειδικούς ερευνητικούς ταξιδιωτικούς οδηγούς της εποχής ξεχωρίζει αυτός του Baudelot (de Dairval) που εκδίδεται στο Παρίσι το 1688 με την «λακωνική» τιτλοφορία «Περί της χρησιμότητας των ταξιδιών και των πλεονεκτημάτων που προσφέρει η έρευνα των αρχαιοτήτων». Ο καλός γνώστης του αντικειμένου εκλαϊκεύει το ώριμο εγχειρίδιό του παραθέτοντας παράλληλα όλες τις έως τότε διαθέσιμες – Ελληνικές και Λατινικές – πηγές γνώσης περί εξερευνητικής ταξιδιωτικής.

O συγγραφέας του οδηγού βάζει «homework» (μάλλον «home-away-work») στον υποψήφιο ταξιδιώτη παροτρύνοντάς τον να έχει σε εγγρήγορση πάντα τις διαννοητικές του αισθήσεις, να παρατηρεί και να καταγράφει τα πάντα: Διαδρομές και Χρόνους αποστάσεων, Ευφορία Εδαφών, τοπικώς παραγόμενα Αγαθά καθώς κι ελλείψεις αγαθών (που μπορούν να εισαχθούν), Ονομασίες (και προϋπάρχουσες) και Περιγραφές Πόλεων, Βουνών, Περασμάτων, Ερημιών, Ποταμών, Στρατιωτική και Αστυνομευτική μέρους, Θρησκεύματα, Δεισιδαιμονίες (αναφέρει π.χ. τον Πλίνιο που έγραψε πως κάθε χρόνο, την πέμπτη του Φλεβάρη – Διονυσιακός εορτασμός – σε μια πηγή στην Άνδρο, το νερό αποκτά τη γεύση του κράσιου), Παραδόσεις, Ήθη, Έθιμα και Χαρακτήρες Λαών («μην αγνοήσεις να παρατηρήσεις πώς ανάβουν φωτιά και φως»), Πολιτική τοπικών ηγεμόνων και Διαχείριση Υπηκόων και Ξένων, Δικαστικό Σύστημα και πιθανές εκκεντρικότητες (σε μία περιοχή της Νότιας Αυστρίας, ο ύποπτος για κλοπή θανατώνεται και μετά από τρεις μέρες δικάζεται, όπου αν τελικά αθωωθεί μπορεί, τουλάχιστον, να χαρεί ένα προσεγμένο τάφο…), Ενδυματολογία, Παίγνια, Μουσικά Όργανα, πολύτιμα Χειρόγραφα και Βιβλία («που πρέπει και να αποκτήσεις […]τα 8 χαμένα βιβλία του Τίτου Λίβιου[…]εντοπίστηκαν από ταξιδιώτη σε βιβλιοθήκη της Ανατολής»).

Ο Baudelot προτείνει – για να είσαι καλό παιδί με τα μαθήματά του καμωμένα – να πάρεις μαζί σου έργα τα οποία δε ξέρω κι αν κοστίζουν πιο πολύ κι απ’ το ταξίδι σου εν τέλει. Σχεδόν σίγουρα δεν κοστίζουν αλλά και σχεδόν σίγουρα κοστίζουν αν από επιλεκτικά, πάρουμε μαζί μας την εργογραφία των παρακάτω. Πάρε, λέει λοιπόν, τον Στράβωνα (τα λεγόμενα «Γεωγραφικά» του είναι 17 βιβλία), την «Περιήγηση της Οικουμένης» του Διονυσίου του Χαρακηνού, τα τρία έργα του Στέφανου Βυζάντιου («Εθνικά», «Περί Θεμάτων» και «Περί πόλεων και ους εκάστη αυτών ενδόξους ήνεγκε»), το έργο του Ιωάννη του Δαμασκηνού «Περί της Γνώσεως», τα «Περίπλους της έξω θαλάσσης» και «Περί των από Ρώμης προς τας επισήμους της οικουμένης πόλεις διαστάσεων» του Μαρκιανού από την Ηρακλεία, «Περίπλους[…]» (μεγάλος τίτλος κανονικά) του Σκύλακος του Καρυανδέως, καθώς και τα έργα του Ηρακλείδη Ποντικού (πολυπαραγωγικός – είχε γράψει έργα πάνω σε θέματα μαθηματικών, μουσικής, γραμματικης, φυσικής, ιστορίας κ.ά.).

 

Λεπτομέρια από εικαστική καταγραφή αρχαίων νομισμάτων του Αιγαίου Πελάγους από τον Ολλανδό ιατρό και ερευνητή Όλφερτ Ντάπερ το 1688.

 

Η προσέγγιση του ωραίου φύλου ανά περιοχή του κόσμου πρέπει να είναι ενημερωμένη κι ελαστική με τα τοπικώς αποδεκτά ή απαράδεκτα. Η εκκεντρικότητα της διαφορετικότητας (που εκεί είναι φυσικότητα), είναι αναπόφευκτη.  Έχε στο νου σου πως η θέση της γυναίκας διαφέρει τελείως από περιοχή σε περιοχή: Σε διάφορα μέρη στην Αφρική ο σύζυγος δεν σκανδαλίζεται – γιατί δεν τον ενδιαφέρει – με πόσους μοιράζεται τη γυναίκα του. Αντιθέτως στην Περσία τον νοιάζει και τον κόφτει, όχι να εξασφαλίσει την αποκλειστικότητά της απλώς αλλά ο «κατέχων» λαμβάνει μέτρα για να την περιφρουρεί – να την αποκλείει – ακόμα κι απ’ τα βλέμματα των ξένων, ένα και μόνο από τα οποία ενδέχεται να είναι ασυζητήτως αιτία άμεσου χωρισμού. Στην Ισλανδία, που δεν έχει νόμισμα κι επικρατεί αναγκαστικά το ανταλλακτικό εμπόριο, οι γυναίκες ανήκουν στα προσφερόμενα είδη προς τους διάφορους εμπόρους, που θα κερδίσουν την μεγάλη τους εκτίμηση ειδικότερα αν αποδειχθούν καρπερές και γεννοβόλες. Σε μερικές περιοχές στην Ινδία η γυναίκα έχει πολλά προνόμια και μάλιστα παντρεύεται όσους συζύγους θέλει. Σε άλλες όμως επικρατεί ένα σκληρό έθιμο (μεταθανάτιας κενοδοξίας) όπου η γυναίκα ρίχνεται στην φωτιά στην οποία θα αποτεφρώσουν τον, αναγκαστικά αναντικατάστατο, σύζυγό της. Στην Ουκρανία των Κοζάκων οι γυναίκες έχουν φανερώς την πρωτοβουλία στον έρωτα.

 

*Ο Νίκος Τουλαντάς είναι αυτοδίδακτος λογοτέχνης και δημιουργεί ερασιτεχνικά τα τελευταία 12 χρόνια. Έχει ασχοληθεί με την ποίηση, την στιχουργική και τα τελευταία 5 χρόνια με την δοκιμιογραφία. Το 2018 έλαβε μέρος στον 9ο Παγκόσμιο Διαγωνισμό Λογοτεχνίας του Ελληνικού Πολιτιστικού Ομίλου Κυπρίων (Ε.Π.Ο.Κ) όπου και απέσπασε το πρώτο βραβείο στην κατηγορία του Δοκιμίου.

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here