Γεράσιμος Α. Ρηγάτος

Η τελευταία, έβδομη εβδομάδα της Σαρακοστής, αποτελεί την τελευταία και ουσιαστικότερη της περιόδου. Η χάρτινη κατασκευή των παιδιών, η Κυρά Σαρακοστή, έχει σχεδόν  …ξεποδαριαστεί. Υπολείπεται το τελευταίο και μεγαλύτερο πόδι της, που θα κοπεί το Μεγάλο Σάββατο. Ήδη γιορτάστηκαν λαογραφικά και θρησκευτικά ο Λάζαρος και τα Βάγια. Βέβαια δεν ακούς πια στα αστικά κέντρα τα κάλαντα του Λαζάρου – που ίσως όμως ψάλλονται ακόμα από τα παιδιά σε κάποια χωριά και σε μικρές πόλεις. Πολλές νοικοκυρές, τώρα, με την τηλεοπτική «άνθηση» μαγειρικής και ζαχαροπλαστικής φτιάχνουν τα «λαζαράκια» εορταστικά ψωμάκια με αδρά ανθρωπομορφικό σχήμα. Η εκκλησία εξακολουθεί να μοιράζει τα «βάγια», που αν δεν είναι από φύλλα κλαδιών φοίνικα είναι όμως από δάφνη και κλαράκια ελιάς. Και βέβαια «νηστεύοντες και μη νηστεύοντες» τη μέρα αυτή «καταλύουν»τη νηστεία τρώγοντας μπακαλιάρο, κολιούς ή άλλα ψάρια.

Κάθε μέρα της Μεγάλης Εβδομάδας έχει τα δικά της δρώμενα, που συνδέονται με τις εκκλησιαστικές τελετές, τις οποίες τέτοιες μέρες παρακολουθούν περισσότεροι. Η Εβδομάδα λέγεται Μεγάλη επειδή «ο χρόνιος ελύθη πόλεμος, θάνατος εσβέσθη, κατάρα ανηρέθη, του διαβόλου η τυραννίς κατελύθη». Η Μεγάλη Δευτέρα χαρακτηρίζει στη λαϊκή αντίληψη το Τροπάριο του Νυμφίου που έρχεται «εν τω μέσω της νυκτός» και απαιτεί τη συμβολική μας εγρήγορση. Τη Μεγάλη Τρίτη σημαδεύει η παραβολή των Δέκα Παρθένων, από τις οποίες όμως μόνο οι πέντε ήταν «φρόνιμοι» και οι άλλες πέντε «μωραί». Τη Μεγάλη Τετάρτη ιστορείται το γεγονός «της αλειψάσης τον Κύριον μύρω πόρνης γυναικός», που έδωσε την έμπνευση και στην περίφημη ποιήτρια και Μοναχή Κασσιανή ώστε να γράψει το φημισμένο τροπάριό της «Κύριε η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή …».

Μερικά από τα πιο σημαντικά γεγονότα της Εβδομάδας των Παθών συμπίπτουν την Μεγάλη Πέμπτη. Πρόκειται για την τελετή του Νιπτήρος, για τον Μυστικό Δείπνο, για την «υπερφυά προσευχήν» και για την προδοσία και σύλληψή Του. Είναι η ημέρα που σηματοδοτεί όσα πρόκειται να ακολουθήσουν. Σε ανάμνηση των θρησκευτικών γεγονότων σε ορισμένες Μονές όπως στην Πάτμο τελείται εθιμικά η τελετή του Νιπτήρος, κατά την οποία ο Ηγούμενος πλένει τα πόδια των Μοναχών. Εθιμικά, επίσης, γίνεται στα σπίτια η βαφή των αβγών, σε ολόκληρη την Ελλάδα. Στην Κεφαλονι το πρώτο κόκκινο αβγό το τοποθετουσαν στο εικονοστάσι, το έπαιρναν στην αναστάσιμη λειτουργία και μετά το ξανατοποθετούσαν στο εικονοστάσι. Το αβγό αυτό για ένα χρόνο αποτελούσε ένα ακόμα μέσον της λαϊκής θεραπευτικής. Η μάνα αφού το κατέβαζε σεβαστικά, το έπλενε με χαμομήλι, το λιβάνιζε και μετά το ακουμπούσε σε μέρος του σώματος πο πονούσε (μάτι, αυτί, λαιμός, χέρι κλπ.). Λέγεται ότι ο πόνος περνούσε, ως αποτέλεσμα της αυθυποβολής και της πίστης. Σε πολλές περιοχές σε όλη την Ελλάδα και την Κύπρο, το αβγό της Μεγάλης Πέμπτης, μετά από διάφορες τελετουργίες το διατηρούσαν στο εικονοστάσι για επτά χρόνια. Το λεύκωμα του αβγού (ασπράδι) σχεδόν εξαφανιζόταν, έμενε μία λεπτή μεμβράνη. Ο κρόκος αποξηραινόταν και μετατρεπόταν με μικρό σκληρό μόρφωμα. Αποκτούσε τότε, σύμφωνα πάντα με τις λαϊκές αντιλήψεις, τη δυνατότητα να προστατεύει από αιμορραγίες και μάλιστα από εκείνες της εγκυμοσύνης. Γινόταν δηλαδή αιμοστάτης ή κρατητήρα, που μπορούσε να αποτρέψει την αποβολή και να κρατήσει το έμβρυο. Αποκτούσε δηλαδή δράση ανάλογη του αετίτη λίθου των αρχαίων.

Η Μεγάλη Παρακευή συνδυάζεται με διάθεση πένθους και με πλήθος δρώμενα με συναισθηματική συμμετοχή και προσωπική παρουσία. Σε πολλά μέρη δεν μαγειρεύουν, αλλού τρώνε μόνο μαρουλόφυλλα με ξύδι (:ένα από τα υλικά που συνδέονται με το θείο δράμα). Στη Ζάκυνθο στα σπίτια και σε δημόσιους χώρους γίνεται μεσίστια ανάρτηση σημαιών. Μαύρες κορδέλες κρεμιώνταν στα φωτιστικά σώματα. Και η Μεγάλη Παρασκευή συνδέεται με λαϊκές θεραπευτικές πίστεις. Αποξηραμένα λουλούδια από τον Επιτάφιο χρησιμοποιούνταν σε φυλακτά για προστασία από νόσους. Επίσης σταλάγματα από το κερί που καίει στο μέσον του σταυρού και από εκείνα πάνω από τα χέρια στον Σταυρό όπου είναι καθηλωμένος ο Χριστός, χρησιμοποιούνταν στα φυλακτά. Σε πολλές περιοχές οι γυαίκες συγκεντρώνονται τη νύκτα γύρω από τον Επιτάφιο και μοιρολογούν τον Χριστό, με ένα λαϊκό στιχούργημα γνωστό ως το «μοιρολόγι της Παναγίας» που ίσως υφίσταται από τον 14ο αιώνα. Στους στίχους του μοιρολογιού αναφέρεται και η λιποθυμία της Παναγίας από την ένταση του πένθους αλλά και η θεραπευτική γνώση της ανάνηψης από λιποθυμία: «Σταμνιά νερό της ρίχνουνε,/τρία κανάτια μόσχο/τέσσερα το ροδόσταμο/ώσπου να συνεφέρει…».Πολλοί, κυρίως παιδιά, μετά από σύσταση των γονιών τους, συνηθίζουν να περνούν κάτω από το (υπερυψωμένο) κουβούκλιο του Επιταφίου που βρίσκεται τοποθετημένος στη μέση του Ναού. Η ευσεβιστική συνήθεια αποτελούσε δέηση υπέρ της υγείας του παιδιού.

Τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου ξημερώνοντας η Κυριακή του Πάσχα, στους ναούς σε ολόκληρη την Ελλάδα τελείται ακολουθία της Ανάστασης. Δεν χρειάζεται οποιαδήποτε περιγραφή, καθώς όλοι οι αναγνώστες βιώνουν κάθε χρόνο την εμπειρία. Είναι χρήσιμο όμως να λεχθεί εδώ ότι οι εμπειρικές μαμές διατηρούσαν τη λαμπάδα της Ανάστασης για να καψαλίζουν σε ολόκληρο το χρόνο, όποτε τους χρειαζόταν, τον φαλοτόμο ή αφαλότομο, όπως έλεγαν τον ομφαλοτόμο. Πρόκειται για το ειδικό ψαλίδι του οποίου τα σκέλη που έκοβαν άφηναν αναμεσά τους κυκλικό άνοιγμα μέσα στο οποίο έκλειναν τον ομφαλό και τον έκοβαν. Πριν το αφαλοκόψιμο πέρναγαν το εργαλείο τους από τη βάση προς τη φλογα της λαμπάδας. Στη φλόγα το κερί έλιωνε εξασφαλίζοντας ασηψία και λειτουργώντας ως θερμοκαυτήρας.

Όλες αυτές οι μνήμες και πολλές άλλες ακόμα αποτελούν χαρακτηριστικά του ελληνικού Πάσχα που παραδοσιακότερα το λέμε Λαμπρή, μέρα που εκφράζει νοηματικότερα το πνεύμα των ημερών. Ας απολαύσουμε την περίοδο, «πιστεύοντες και μη πιστεύοντες» και ας βελτιώσουμε τη διάθεσή μας ακολουθώντας τις ημέρες της Άνοιξης που γεμίζει τη φύση γύρω μας.

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here