Κώστας Β. Κατσουλάρης, «Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά»

 

 

«η σχέση μου με τον μαθητή δεν κινήθηκε εντός του ενδεδειγμένου πλαισίου,

γιατί οι ανάγκες του παιδιού ήταν πολύ ευρύτερες»

 

Το μυθιστόρημα του Κώστα Κατσουλάρη «Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά», βρίσκεται στις προθήκες των βιβλιοπωλείων τον τελευταίο χρόνο («Μεταίχμιο», Οκτώβριος 2018)· θα ευχόμουν να μετοικήσει σε κάθε σχολική σάκα και να συζητηθεί στην αίθουσα διδασκαλίας.

Το βιβλίο, εν είδει «Προλόγου», ανοίγει η επιστολή-απολογία του καθηγητή Αργύρη Σταυρινού, φιλολόγου, προς τον Διευθυντή του Σχολείου, στο πλαίσιο ενός πειθαρχικού ελέγχου εναντίον του για τον μαθητή Αθανάσιο (Νάσο) Γκέτσο.

Στην ολιγοσέλιδη αυτή «απολογία» ακτινογραφούνται παθογένειες του ελληνικού σχολείου της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, από εκείνες που είναι οδυνηρές ως προς τη λειτουργία του και που – δυστυχώς – η αποσόβησή τους δεν απαιτεί χρήματα, αλλά κοινή λογική, αποφασιστικότητα και αγάπη.

Γιατί ένας μαθητής, ο Νάσος, ενώ αριστεύει έως τη Β τάξη του Γυμνασίου, «κατακρημνίζεται» στη Γ Γυμνασίου και δεν εμφανίζεται καν στην Α Λυκείου; Για τον καθηγητή του η απάντηση, η αναζήτηση και η έρευνα που συνεπάγεται, προϋποθέτει το ίδιο μη «ενδεδειγμένο πλαίσιο» που είχε εξασφαλίσει ωστόσο στον μαθητή του την αριστεία.

Επομένως, υποδόρια διατρέχει τις σελίδες του βιβλίου ο διάλογος για την «ειδική πλαισίωση» που δεν προβλέπεται από το σχολείο, όταν το επιτάσσει η ανάγκη. Και ταυτόχρονα ανάμεσα στις ακραίες θέσεις εκπαιδευτικών (σσ. 45-47, 211-212) ανιχνεύονται απαντήσεις – που ενδέχεται να επιζητεί και ο αναγνώστης – για τα αίτια της κακοδαιμονίας της εκπαίδευσης.

Το μυθιστόρημα διαρθώνεται σε πολλά επίπεδα και απαιτεί πολλαπλές αναγνώσεις. Η επικοινωνία των δυο ηρώων, καθηγητή-μαθητή μέσω της «Ιλιάδας», που με τη σειρά της συνδιαλέγεται με τη νεοελληνική ποίηση, οικοδομεί τον κάθετο άξονα που διατρέχει και συνέχει το πολύπτυχο της ανάγνωσης.

Τρίτος χαρακτήρας του βιβλίου η ίδια η πόλη της Αθήνας, καθ’ υπόδειξη του ίδιου του κειμένου που κρατά όλες τις απαντήσεις: «Αισθάνθηκε τις δονήσεις από την κίνηση των τροχοφόρων, άκουσε τις στριγκλιές των φρένων στον βρεγμένο δρόμο, συντονίστηκε με τους μυστικούς ρυθμούς της πόλης. Ένιωσε ότι με κάποιο μαγικό τρόπο αυτές οι δονήσεις, αυτό το υπόκωφο βουητό, οι στριγκλιές των φρένων, όλα έπαιζαν τον δικό τους ρόλο σε αυτή την ιστορία. Δεν ήταν διάκοσμος, ήταν χαρακτήρας» (σ. 218).

 

Η έναρξη της σχολικής χρονιάς αποτελεί ένα πρόσθετο κίνητρο της εμμονής μου σ’ αυτή την ανάγνωση που μας καίει περισσότερο· το σχολείο. Αποτύχαμε παταγωδώς στη διδασκαλία των αρχαίων (και της ιστορίας· στις συζητήσεις των ημερών για τη διδακτική της, το βιβλίο του Κώστα Κατσουλάρη προσφέρει υλικό για γόνιμες συζητήσεις). Δεν γνωρίζουμε τους αρχαίους συγγραφείς· κι όσο συχνότερα τους επικαλούμεθα, τόσο περισσότερο τους αγνοούμε.

Ο Κώστας Κατσουλάρης – νομίζω χωρίς πρόθεση – υποδεικνύει έναν εξαιρετικό τρόπο διδασκαλίας που θά ‘πρεπε να εκληφθεί ως αυτονόητος. Να δείξουμε στα παιδιά πόσο σημερινοί είναι οι αρχαίοι: α) μέσα από τη δική τους, καθημερινή πραγματικότητα, τις έγνοιες, τις σχέσεις τους και τις προτεραιότητές τους και β) μέσα από τη συν-ανάγνωση με κείμενα των νεοελλήνων συγγραφέων· επίσης γ) να τα μάθουμε να ομιλούν και να πράττουν. Μήπως αυτή δεν στάθηκε η προσπάθεια του Φοίνικα, του δάσκαλου του Αχιλλέα κατ’ επιταγή του πατέρα του Πηλέα; («μύθων τε ῥητῆρ᾽ ἔμεναι πρηκτῆρά τε ἔργων», Ι 443).

Σύμμαχος στην ανάγνωση η δομή του μυθιστορήματος που είναι οικεία στα παιδιά (e-mails, internet, face book, γενικά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης) και η αγωνία για την έκβασή του· αστυνομικό σασπένς που το δημιουργεί η πλοκή, για την τύχη των ηρώων· ήρωες που πρωταγωνιστούν σε μια πόλη με νοσηρά πλοκάμια απλωμένα παντού, επί δικαίους και αδίκους. Είναι παρήγορο που κάποιοι, λίγοι, καταφέρνουν να κρατήσουν τα χαρακτηριστικά του προσώπου τους, μετά τα στραπατσαρίσματα. Το τέλος του μυθιστορήματος (σ. 268) μοιάζει λυτρωτικό· αλλά ταυτόχρονα παραμένει ανοιχτό, σε απρόβλεπτες εξελίξεις, με τα τελευταία λόγια του Πριάμου: «τῇ δὲ δυωδεκάτῃ πολεμίξομεν, εἴ περ ἀνάγκη» (Ω, 667).

Η ηλεκτρονική επικοινωνία δάσκαλου-μαθητή «επί τοις κειμένοις» θέτει αρκετά από τα προβλήματα του έπους και θα μπορούσαν να τεθούν κι άλλα – κι αυτά που διδάσκονται τα παιδιά και συμπεριλαμβάνονται στο σχολικό εγχειρίδιο – με ανάλογο τρόπο· έμμεση υποβολή μιας μεθοδολογίας που θα ενεργοποιούσε το ενδιαφέρον των παιδιών.

Ακόμη και οι τίτλοι των κεφαλαίων του βιβλίου, που αριθμούνται με το κεφαλαιογράμματο ελληνικό αλφάβητο κατ’ αναλογία προς τις ραψωδίες της «Ιλιάδας», θα μπορούσαν να αποτελέσουν έναυσμα για εκπαιδευτικό «παιχνίδι». Ανάλογο παιχνίδι θα μπορούσε να προταθεί και με τις λέξεις  που «είναι πράξεις, έχουν επιπτώσεις. Μας αλλάζουν, αλλάζουν και τους άλλους, γύρω μας. Οι πράξεις μας, από την άλλη, μονάχα όταν γίνονται λέξεις αποκτούν μέσα μας εγκυρότητα, μπαίνουν στη θέση τους, συνθέτουν την προσωπική μας μαρτυρία» (σ. 116). Ένα παιχνίδι για τη σημασία των λέξεων που, όπως μας υπενθυμίζει ο Ίταλο Καλβίνο, πρόκειται κυρίως για «τεχνικές άσκησης των ικανοτήτων και των συνηθειών που θα αποδειχτούν αναγκαίες στη ζωή» («Γιατί να διαβάζουμε τους κλασικούς», Καστανιώτης, 2003). Το «παιχνίδι» θα μπορούσε να επεκταθεί και στα αποσπάσματα από τα έργα των νεοελλήνων συγγραφέων – δηλώνονται πάντα με πλάγια στοιχεία – που συμπεριλαμβάνονται στο βιβλίο καθώς και στην «ονοματοποιία», στα ονόματα που επινοεί ο φιλόλογος καθηγητής για τα μέλη της ομάδας ψυχανάλυσης, τις συνεδρίες της οποίας παρακολουθεί. Ένα παιχνίδι κι ο τίτλος του βιβλίου, ένας γρίφος, για τα όρια του ανθρώπου που δεν διαθέτει «στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά» («Ιλιάδα» Β, 488-90), η λύση του οποίου δίνεται στις σελίδες του βιβλίου (σσ. 108-109).

Το μυθιστόρημα δεν είναι εφηβικό (ή καλύτερα είναι και εφηβικό· ειδικά για τα παιδιά που διδάσκονται την «Ιλιάδα»)· ο συγγραφέας είχε κατά νου τον ενήλικα αναγνώστη. Ούτε επίσης είναι διδακτικό. Αλλά γιατί θα έπρεπε να φοβηθούμε να χαρακτηρίσουμε ένα βιβλίο ως «διδακτικό», όταν διδάσκει χωρίς να του καταλογίζεται και ο παραμικρότερος διδακτισμός;[1]

Όλα εκείνα τα «αντί – » (από ποδόσφαιρο έως πολιτική, έως κόμματα και θολές, επικίνδυνες, αντιλήψεις) στοιχίζονται τελικά υπό το προστατευτικό κέλυφος της συγχώρεσης και της αγάπης. Και η γλώσσα, κοντά στο Ίλιον, «σειρά από λάμδα κι όμικρον [να την] δροσίζουν» (σ. 51) προβάλλει θέσεις για τη ζωή, με την πεποίθηση ότι για εμάς δημιουργήθηκε και η θάλασσα κι έχουμε ανάγκη, και δικαίωμα, στη δροσιά της αύρας της, κατά σχετική διατύπωση του συγγραφέα.

Το μυθιστόρημα «Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά» προσφέρεται για τη διδασκαλία της «Ιλιάδας» εντός ενός μη «ενδεδειγμένου πλαισίου»· εντός του ιδίου πλαισίου που υπαγορεύεται από τις ανάγκες του παιδιού κι όχι από τον καθορισμό του αναλυτικού σχολικού προγράμματος.

 

Εντός ανάλογου πλαισίου θα μπορούσε να διδαχθεί και η «Οδύσσεια» με τη συμβολή του Ντάνιελ Μέντελσον[2] (με αφόρμηση τη συνάντηση του Οδυσσέα με τον Αχιλλέα στον Άδη, όπου συμβολικά συναντάται η «Οδύσσεια» με την «Ιλιάδα»). Ένα ταξίδι γνωριμίας γιου και πατέρα μέσα από το έπος. Το ταξίδι, ωστόσο, που προτείνει ο Μέντελσον δεν είναι τόσο εύκολα προσβάσιμο από τα παιδιά. Αλλά στα χέρια ενός καλού δασκάλου και τα δυο βιβλία μπορούν να οδηγήσουν τους μαθητές στην απόλαυση και την ομορφιά. «Γιατί – όπως διατείνεται ο αμερικανός συγγραφέας – ο καλύτερος δάσκαλος είναι εκείνος που θέλει να βρεις νόημα και σε όσα χαίρεται ο ίδιος, ώστε η χαρά για την ομορφιά τους να επιζήσει και μετά απ’ αυτόν» (σ. 350).

 

Γεωργία Κακούρου Χρόνη

 

 

 

 

[1] Για τις προθέσεις του συγγραφέα, βλ. το εξομολογητικό του κείμενο: https://www.metaixmio.gr/el/στο-προσωπο-ενοσ-παιδιου?fbclid=Iw…xAYCj7UIj8w8rQpJ_ULIrEU&utm_medium=email&utm_source=Newsletter

[2] Ντάνιελ Μέντελσον, «Μια Οδύσσεια. Ένας πατέρας, ένας γιος, ένα έπος», Μετάφραση Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Πατάκης, Αθήνα 2018.

 

Print Friendly, PDF & Email

1 ΣΧΟΛΙΟ

  1. Εκπαιδευτικός δεν είμαι. Όχι τουλάχιστον με την κλασσική έννοια. Αλλά αφού είναι «ΚΑΛΟ» κείμενο προς ανάγνωση, και «ΚΑΛΟ» εργαλείο για διδάσκοντες και διδασκόμενους, κάλλιστο θα ναι και για την αφεντιά μου, που μονίμως ταλαντεύομαι προς τα που να γύρω… Ευχαριστώ πολύ!

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here