Κώδικας «Οδύσσεια»

Του Νικόλαου Τουλαντά*

 

Η Οδύσσεια του Ομήρου θεωρείται το αρχαιότερο – γιατί πρώτο – εγχειρίδιο αυτογνωσίας. Όπως και η Θεογονία του Ησίοδου και γενικότερα ο υπέρ φύσης και πραγματισμού αρχαιοελληνικός μύθος έχει λογική συνοχή και φιλοσοφικό υπόβαθρο. Π.χ. οι άθλοι του Ηρακλή ή του Θησέα αποτελούν ανάλογα παραδείγματα κωδικοποιήσεων που μαζί με την Οδύσσεια είναι τα δημοφιλέστερα μυθολογικά έργα που αφορούν σε ηρωισμό «μετ’ εμποδίων».

Το συγκεκριμένο έργο του Ομήρου είναι αληθινό έπος κωδικοποιημένης φιλοσοφίας ζωής και η επική του διάσταση αφορά εξίσου και στην κωδικοποίηση των ιδεών και στην ποιότητα και αξία των τελευταίων. Θα ήταν έπος συμπεραίνει κανείς ακόμα κι αν γραφόταν τη σήμερον ημέρα – πόσο μάλλον 3000 χρόνια πριν.

Κάθε πρόσωπο και σταθμός του ταξιδιού του Οδυσσέα προς την Ιθάκη και οι ιδιαίτερες δραστηριότητες που τελούνται από και σε αυτά (πρόσωπα και σταθμούς) σημαίνουν κάτι και στην πλειοψηφία τους δεν είναι ξέχωρες οντότητες από τον ίδιο τον πρωταγωνιστή που συμβολίζει τον άνθρωπο ο οποίος είναι ένας Νους προς αναζήτηση της Ψυχής του, κάτι που στο έργο κωδικοποιείται στο πρόσωπο της Πηνελόπης.  Είναι άλλο ένα «’Ασμα Ασμάτων» (Παλαιά Διαθήκη), θεωρώντας τη σοφία (του Θεού), ερωτική και ποθητή κατάσταση.

  1. Στο νησί των Κικόνων ο Οδυσσέας θα χάσει πολλούς από τους συντρόφους του σε μάχη με τους εκεί κατοίκους, οι οποίοι δεν είναι καθόλου φιλικοί ως λαός. Δεν είναι αρνητικό αυτό το γεγονός μιας και οι σύντροφοι του Οδυσσέα, όπως και άλλες φιγούρες του έργου, αποτελούν αρνητικά και κατώτερα στοιχεία της ύπαρξής του (όπως π.χ. και ο Κύκλωπας Πολύφημος), τα οποία θα έχει αποβάλλει μέσω όλων αυτών των περιπετειών που περνά μέχρι την επιστροφή του στην πατρίδα.
  2. Η χώρα των Λωτοφάγων αποτελεί – άμεσα εδώ, μιας και η έννοια της λησμοσύνης διαποτίζει το έργο – μια γη αμνησίας. Η απόλαυση του «ξεχασμένου» που προσέφεραν τα μαγεμένα φρούτα στους συντρόφους του Οδυσσέα που εξερευνούσαν το νησί ανάγκασαν τον τελευταίο να πάει και να τους φέρει πίσω. Οι φιλόξενοι κάτοικοι της νήσου ήταν επικίνδυνα αφελείς ως προς τις ανησυχίες του Οδυσσέα και άχρηστοι ως προς τον στόχο του.

 

Ο Οδυσσέας περιμαζεύοντας τους μαγεμένους συντρόφους του/Λεπτομέρεια από Γαλλική γκραβούρα του 18ου αι.

 

  1. Ο Κύκλωπας συμβολίζει τον θυμό που δεν ταξιδεύει και δεν καλλιεργεί τη γη, όπως γράφει συμβολικά ο Όμηρος. Ο Οδυσσέας δε φουσκώνει μπροστά στην αδίστακτη ανθρωποφαγία του αλλά αυτοσυστήνεται ως «Ούτις» (ο «κανένας»). Στη συνέχει οξύνει τη μύτη ενός κομματιού ελιάς (σύμβολο της Αθηνάς – σύμβολο της σοφίας) και το περνάει από τη φωτιά. Όταν λοιπόν η «σοφία» γίνει αρκετά οξεία και καυστική, τυφλώνει και παραλύει το μονόφθαλμο τέρας, χωρίς να σκοτώνει λοιπόν τον θυμό που αποτελεί εμπόδιο στο ταξίδι.
  2. Φθάνοντας στο νησί του Αιόλου, ο τελευταίος θα χαρίσει την ευκαιρία στον ήρωα να γυρίσει στον προορισμό του ανώδυνα, μετά από τόσες περιπέτειες. Μαζεύει τους ανέμους – ως θεός των καιρών – και τους βάζει σε έναν ασκό, παραγγέλνοντας να μην ανοιχτεί πριν την Ιθάκη. Ο Αίολος συμβολίζει τις καλές συγκυρίες που δυστυχώς φέρνουν την επανάπαυση του Οδυσσέα – αντί εγρήγορσης – όσο οι ανυπάκουοι και περίεργοι σύντροφοί του στοχάζονται το περιεχόμενο του ασκού και κάνουν το σφάλμα να τον ανοίξουν, ξαναπομακρύνοντας τον Οδυσσέα από τον προορισμό του, ενόσω αυτός έχει πέσει για ύπνο. Το καράβι του γύρισε στο νησί του Αιόλου ο οποίος καταράσεται τον ήρωα για την απερισκεψία του.
  3. Με το άνοιγμα του ασκού, ο στόλος θα βρεθεί στο νησί των Λαιστρυγόνων που ήταν ανθρωποφάγοι γίγαντες. Αυτοί καταστρέφουν όλα τα πλοία του Οδυσσέα εκτός από το δικό του. Ο ήρωας ευτυχώς δεν είχε αποβιβαστεί στο νησί τους κάτι που διατήρησε ως στρατηγική και στον επόμενο προορισμό του, αρχικά.
  4. Η Κίρκη είναι ένα σύμβολο κυκλικής μεταμόρφωσης. Είναι μάγισσα και θα μεταμορφώσει, με ένα μείγμα ποτών («κυκεών»), κάποιους συντρόφους του Οδυσσέα σε χοίρους. Ο τελευταίος θα πάει να τους βρει και στον δρόμο, ο Ερμής (άλλη μία μορφή σοφίας) θα του προσφέρει ένα αντίδοτο ώστε να μην πέσει στη κατάστασή τους. Μετά από αυτό το κατώτερο επίπεδο ύπαρξης, οι σύντροφοί του – αλλά και η Κίρκη – μεταμορφώνονται σε δυνατότερους και ομορφότερους ανθρώπους απ’ ότι ήταν πριν, κάτι που υποδηλώνει τη δύναμη της αναγέννησης, της προόδου, της συνέχισης του αγώνα προς τον προορισμό. Η Κίρκη παραπέμπει τον ήρωα στη συμβουλή του μάντη Τειρεσία.

 

Ο Οδυσσέας προσεγγίζοντας τον κόσμο των Νεκρών/Arnold Böcklin, 1880

 

  1. Ο μάντης Τειρεσίας ήταν ένα πνεύμα ανθρώπου που είχε πεθάνει και κατοικούσε στον Άδη (συμβολίζει το ασυνείδητο). Κάποτε, βλέποντας κατά λάθος την θεά Αθηνά γυμνή να κάνει μπάνιο, τιμωρείται από την τελευταία χάνοντας την όρασή του. Παράλληλα όμως, προικίζεται με το διορατικό-προφητικό χάρισμα. Ο μάντης είναι από τις λίγες φιγούρες που αποτελούν θετικό κι ανώτερο υπαρκτικό στοιχείο του Οδυσσέα. Του εξηγεί ότι όλα όσα τραβάει είναι λόγω αλαζονείας κι εγωισμού (κάτι που του είχε πει και ο Ποσειδώνας που συμβολίζει αφενός μία θεότητα που απαιτεί σεβασμό, αφετέρου τον υλικό κόσμο που αποτελεί εμπόδιο στον πνευματικό στόχο του ήρωα).
  2. Οι Σειρήνες αποτελούν οντότητες που ξέρουν τα πάντα. Η εξ ανθρώπων δυσδιαχείριτη παντογνωσία τους σκοτώνει όλους όσους προσεγγίζουν το νησί τους. Ο Οδυσσέας, γνωρίζοντας την αδυναμία του ως κοινός θνητός, δένεται πάνω στο κατάρτι του καραβιού του που συμβολίζει τις αξίες του όντως στόχου, που βέβαια δε χρειάζεται να ξέρει τα πάντα για να επιτευχθεί. Η μόνη αξία λοιπόν, που συμβολίζεται με το κατάρτι είναι η μνήμη του προορισμού. Στο κατάρτι, είχε επίσης κρεμάσει και τον ασκό που του είχε δώσει ο Αίολος. Η Χάρυβδη, στη συνέχεια, που θα καταπιεί και το τελευταίο πλοίο, αυτού του Οδυσσέα, θα ξεράσει συμβολικά το κατάρτι του και μόνο με αυτό, ο ήρωας, θα συνεχίσει την περιπλάνησή του.

 

Εικονογράφηση του περάσματος από τις Σειρήνες σε αγγείο του 470 π.Χ./Βρετανικό Μουσείο

 

  1. Η Σκύλλα είναι ένα αθάνατο τέρας. Η Σκύλλα είναι το σύμβολο του αναπόφευκτου θανάτου, της απώλειας (τουλάχιστον 6 συντρόφων μιας και τρώει ταυτόχρονα με τα 6 της κεφάλια). Η Κίρκη τον συμβούλεψε να μην πολεμήσει αυτή την υποβλητική δύναμη. Η Χάρυβδη ακολουθεί, που είναι μία δίνη στη θάλασσα που ανοίγει και κλείνει 3 φορές τη μέρα και τελικά αποδεκατίζει τους συντρόφους του Οδυσσέα που καταλήγουν στο νησί του Ήλιου.
  2. Στο νησί του θεού Ήλιου οι τελευταίοι σύντροφοι του Οδυσσέα θα «μείνουν εκεί» και θα αναδείξουν την έλλειψη εγκράτειάς τους τρώγοντας τα ιερά ζώα (βόδια) παρόλες τις προτροπές να μη το τολμήσουν.
  3. Η Καλυψώ αποτελεί τον πιο μακρόχρονο και προτελευταίο σταθμό του Οδυσσέα. 7 από τα 10 χρόνια της επιστροφής προς την Ιθάκη θα τα περάσει εκεί. Είναι άλλο ένα σύμβολο της φαυλότητας κι ακινησίας στην οποία πέφτει ο ήρωας. Η θεά Καλυψώ (καλύπτει, κρύβει) κρατά όμηρο τον Οδυσσέα και τον αφήνει κατ’ εντολήν των θεών που στέλνουν τον Ερμή να της το ανακοινώσει.
  4. Το νησί των Φαιάκων ήταν ένα νησί υπερεξελιγμένων (ναυτικά) κατά τον Όμηρο ανθρώπων όπου ο Οδυσσέας θα εξομολογηθεί την ιστορία του. Συμβολίζουν τον καλό ακροατή που γεμάτος κατανόηση και συμπόνια θα βοηθήσει τον ήρωα να γυρίσει ανώλεθρα πια στον τελικό προορισμό του.

Στην Ιθάκη, τελικώς, ο Οδυσσέας συναντά τη θεά Αθηνά που τον μεταμορφώνει σε ζητιάνο ώστε να μη γίνει αντιληπτός από τους μοχθηρούς μνηστήρες (81 στον αριθμό). Το πέπλο της ταπεινότητας και η αρετή της υπομονής θα είναι τα τελευταία όπλα του Οδυσσέα (του τα δίνει η θεά της σοφίας – τον ενισχύει μάλλον γι’ αυτές τις τάσεις του που τις συμπαθεί ιδιαίτερα). Κάποια από τα ονόματα των μνηστήρων που διεκδικούν την Πηνελόπη και θα φονευθούν κατά τις δύο φάσεις της Μνηστηροκτονίας: Αγέλαος (ηγείται του λαού), Αμφίνομος (συμφεροντολογικά διπρόσωπος – είχε κι έναν δούλο οινοχόο τον Μούλιο), Αντίνοος (ανορθολογιστής – γιος του Ευπείθη και ο πιο επικίνδυνος μνηστήρας), Ευρύμαχος (μάχεται παντοιοτρόπως αλλά και εναντίων όλων γιατί από τη μια συμβάλει στην κατασπατάληση της περιουσίας του Οδυσσέα κι απ’ την άλλη είναι ο σημαντικότερος αντίπαλος του Αντίνοου και κατηγορεί τους άλλους μνηστήρες προσπαθώντας να ξεφύγει τη δεύτερη φάση της μνηστηροκτονίας) κ.ά.

 

Έργο του Rudolph Tegner. Η θεά Αθηνά είναι γενικά η θεά της σοφίας και ειδικά, ο μύθος λέει πως αυτή παρείχε στους ανθρώπους την επιστήμη των μαθηματικών, το αλέτρι, το δικράνι, την κεραμική, τη ναυπηγική, τη μαγειρική, την υφαντουργία, τον αυλό, τη στρατηγική κ.ά.

 

 

 

 

 

 

 

Η ψυχή λοιπόν του Οδυσσέα (η Πηνελόπη), όσο οι μνηστήρες απολαμβάνουν την περιουσία του, με την αδίστακτη ελπίδα στην επιστροφή του νυμφίου της, κερδίζει χρόνο δήθεν υφαίνοντας ένα σάβανο γι’ αυτόν, το οποίο θέλει να δώσει στον πατέρα του (Λαέρτη) ο οποίος θρηνεί απελπισμένος τον Οδυσσέα έξω από το παλάτι. Τα βράδια όμως το ξηλώνει και έως ένα σημείο – τρία χρόνια – τους ξεγελά. Όταν γίνεται αντιληπτή, μέσω προδοσίας μιας υπηρέτριας (της Μελανθούς), αναγκάζεται να το τελειώσει. Μετά διοργανώνει έναν διαγωνισμό ώστε να διαλέξει επιτέλους τον νέο της σύζυγο ο οποίος πρέπει να χορδίσει το τόξο του Οδυσσέα και να πετύχει ένα στόχο τοξεύοντας μέσα από – τις οπές της χειρολαβής τους – 12 πέλεκεις. Ο διαγωνισμός διοργανώνεται την ημέρα της εορτής του Απόλλωνα (σύμβολο του φωτός) και ο Οδυσσέας βρίσκεται ήδη ανάμεσά τους έτοιμος για την τελευταία δοκιμασία του.

Ο γιος του Οδυσσέα Τηλέμαχος, συμβολίζει τον ελληνικό πολιτισμό, ο οποίος αναζητά την ταυτότητά του και ταξιδεύει μετά την προτροπή και με τη συνοδεία του Μέντωρα (πρόσωπο όπου ο Οδυσσέας αφήνει τη διαχείριση του παλατιού φεύγοντας για την Τροία αλλά και πρόσωπο μεταμφίεσης της θεάς Αθηνάς) ώστε να πάρει πληροφορίες για τα ίχνη του και αν είναι δυνατόν και τον ίδιο. Στο γυρισμό θα τον συναντήσει τελικά και θα τον αναγνωρίσει, όπως και η Πηνελόπη με την οποία θα ξανασμίξει μετά από 20 χρόνια στο κρεβάτι τους το οποίο είναι στερεωμένο κι αυτό σε ένα κορμό ελιάς.

 

 

*Ο Νίκος Τουλαντάς είναι αυτοδίδακτος λογοτέχνης και δημιουργεί ερασιτεχνικά από την ηλικία των 16 ετών. Ασχολήθηκε με την ποίηση, τη στιχουργική κι έπειτα κυρίως με την δοκιμιογραφία. Υπάρχει και ως αρθρογράφος, από τον Ιούνιο του 2020, καθώς μία ημέρα ξύπνησε πεπεισμένος ότι μπορεί να συνθέσει πληροφορία, εκφράζοντας με αρθογραφικό τρόπο τις σημειώσεις και μελέτες του, τις οποίες πραγματεύεται αρκετά πιο αποσυμπιεσμένα κι εκτεταμένα στα κείμενά του (τα δοκιμιακά). 
Διατηρεί προσωπικό portfolio με όλα του τα αρθρογραφικά κείμενα: https://nikolaostoul.wixsite.com/grafopaignia
Έχει δύο επίσημες αναγνωρίσεις στο χώρο της λογοτεχνίας: 
Α’ Βραβείο Δοκιμίου/9ος Παγκόσμιος Διαγωνισμός Λογοτεχνίας (Ε.Π.Ο.Κ,2018) 
Α’ Βραβείο Δοκιμίου/κατηγορία Νέων 18 έως 30 ετών/ 2ος Πανελλήνιος Διαγωνισμός Πεζογραφίας (περιοδικό «Κέφαλος», 2020). 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here