James Granger (1723–1776)

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

 

Το γεγονός ότι τις επιδημίες ακολουθούν κατά κανόνα κοινωνικές εξεγέρσεις, είναι  καλά τεκμηριωμένο, ιστορικά και βιβλιογραφικά. Έτσι και οι ταραχές λόγω της επιδημίας της χολέρας υπήρξαν καταστάσεις ιδιαίτερα διαδεδομένες στην Ιταλία. Στο πρώτο και πιο καλά μελετημένο κύμα, το διάστημα 1835-1836, η κοινωνική βία που ξέσπασε περιορίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου στη μεγαλόνησο της Σικελίας. Αυτό απέχει πολύ από την περίπτωση της τελευταίας μεγάλης επιδημίας χολέρας της Ιταλίας, του 1910-11, παρ’ όλο που τα ποσοστά θνητότητας ήταν ένα μικρό μόνο μέρος των  προηγούμενων εξάρσεων και παρά το γεγονός ότι η μετάδοση της χολέρας μέσω του νερού   ήταν γνωστή εδώ και μισό σχεδόν  αιώνα.  Στη Μασσάφρα  της Απουλίας, για παράδειγμα, οι παλιοί μύθοι που συνδέονταν με αυτές τις καταστάσεις και οι αβάσιμες εικασίες για τη χολέρα των νοσοκομείων, όπως και η ύπαρξη  θαλάμων θανάτου για τους φτωχούς και αναξιοπαθούντες, συνεχίστηκαν. Εκεί ένα πλήθος τριών περίπου χιλιάδων εισέβαλε με άγριες διαθέσεις στο «νοσοκομείο της χολέρας» και «απελευθέρωσε» τους ασθενείς, τους οποίους στη συνέχεια παρέλασε θριαμβευτικά στους δρόμους. Επιφανείς κυβερνητικοί αξιωματούχοι και γιατροί σκοτώθηκαν, οι νοσηλεύτριες πετάχτηκαν κυριολεκτικά έξω από τα παράθυρα, ο πολύτιμος εξοπλισμός καταστράφηκε και το νοσοκομείο πυρπολήθηκε αλύπητα.

 

Το περιστατικό, όμως, που κέρδισε τη μεγαλύτερη δημοσιότητα έγινε στο Βερμπικάρο, μια μικρή πόλη στην επαρχία Κοζέντσα, στην Καλαβρία. Στα τέλη του Αυγούστου 1911, χίλιοι διακόσιοι ταραξίες επιτέθηκαν στο δημαρχείο ενώ ο δήμαρχος βρισκόταν σε  μια συνάντηση. Ο πρώτος που συνελήφθη ήταν ένας υπάλληλος, ο οποίος αρκετούς μήνες νωρίτερα είχε εμπλακεί στη σύνταξη της απογραφής της πόλης. Μια γυναίκα διαδηλώτρια τον χτύπησε το κεφάλι  με ένα βαρύ ραβδί, ένας άλλος τον πυροβόλησε και ένας τρίτος του κατάκοψε  το κεφάλι του με ένα κλαδευτήρι. Η επίθεση δεν ήταν τυχαία. Επιστρέφοντας σε μια βασική πλοκή και ένα δημοφιλές  σενάριο των συνωμοσιών της χολέρας, οι αγρότες της περιοχής, και όχι μόνο, πίστευαν ότι η προηγηθείσα πληθυσμιακή απογραφή ήταν στην ουσία το πρώτο βήμα των υπεύθυνων της πόλης για την επιλογή εκείνων που θα «θυσιάζονταν»  ώστε να ελεγχθεί καλύτερα και κυρίως αποτελεσματικότερα ο υπερπληθυσμός της Ιταλίας.  Γυναίκες, νέοι και άντρες, οπλισμένοι με φτυάρια, αξίνες, μαχαίρια, μπαστούνια και αγροτικά εργαλεία, κατέστρεψαν τα τηλεγραφόξυλα, έκοψαν τα καλώδια, κατέστρεψαν το δημαρχείο, έκαψαν τα αρχεία τους, το δικαστήριο, το τηλεγραφείο, το σπίτι του δημάρχου και απελευθέρωσαν τους φυλακισμένους απ’ τη φυλακή. Ο δήμαρχος, ένας υπάλληλος του Δήμου και ένας δικαστής, κατάφεραν και  έφυγαν, τη στιγμή εκείνη που οι βανδαλισμοί εναντίον γνωστών πολιτών και αξιωματούχων, συνεχίζονταν αμείωτοι. Μπροστά στο φόβο των  αντιποίνων, το ήμισυ του πληθυσμού της κωμόπολης   κατέφυγε στα βουνά, αφήνοντας τα πτώματα λόγω χολέρας σπαρμένα μέσα  τους δρόμους και άταφα. Ο δήμαρχος διέφυγε, αλλά δύο μέρες αργότερα διατάχθηκε να επιστρέψει και φυσικά δολοφονήθηκε από το πλήθος αμέσως, επαναλαμβάνοντας στην ουσία τη μοίρα του παππού του, δήμαρχο το 1857, όταν επίσης ενέσκηψε  στην πόλη μια προηγούμενη εξέγερση λόγω χολέρας.

* * * * *

Βεβαίως, οι  πόλεις της νότιας Ιταλίας δεν ήταν οι μόνες που είχαν πληγεί από τις κοινωνικές τοξίνες της χολέρας.  Μαζικές ταραχές λόγω της χολέρας, για παράδειγμα, ξέσπασαν στο βιομηχανικό λιμάνι του Λιβόρνο της Τοσκάνης, το 1857 και το 1893. Το 1911, παρόμοιες ταραχές παρατηρήθηκαν στα παραθαλάσσια θέρετρα έξω από τη Ρώμη, όπως στο Άντσιο,  Νετούνο και  Τερακίνα. Οι αρχές του Σένι  (Segni), στην Σιγνία όπως ήταν γνωστή στα αρχαία ελληνικά,  νοτιοδυτικά της Ρώμης, οι οποίες είχαν να αντιμετωπίσουν μόλις πέντε περιπτώσεις χολέρας, απαίτησαν την δημιουργία ενός   νοσοκομείου και ενός λαζαρέτο   για την απομόνωση των υπόπτων. Αμέσως η ιδέα αυτή εξαπλώθηκε ανάμεσα στους αμαθείς και αγράμματους,  ότι δηλαδή οι αρχές, δημοτικές και εθνικές, είχαν προγραμματίσει μια σφαγή αθώων πολιτών. Τότε, ένας μανιασμένος όχλος τριών χιλιάδων πολιτών, βάδισε προς το δημαρχείο και απαίτησε την απελευθέρωση των ασθενών της χολέρας, λιθοβόλησε τους καραμπινιέρους και γκρέμισε  την πόρτα του δημαρχείου, σκοπεύοντας να λεηλατήσει και να καταστρέψει τον τόπο, και να δολοφονήσει τον δήμαρχο και τους υγειονομικούς υπαλλήλους, τους οποίους κατηγόρησαν ότι, στην πραγματικότητα, εκείνοι είχαν εφεύρει αυτή  την ασθένεια. Οι εφημερίδες της εποχής, μάλιστα,  ανέφεραν τις γυναίκες που διαδήλωναν, ως ιδιαίτερα άγριες στη συμπεριφορά τους. Οι περισσότεροι, κραδαίνοντας τη  δημοτική σημαία φώναζαν να προχωρήσουν με επιθετικές διαθέσεις στο νοσοκομείο, και με κυρίαρχο σύνθημα  «Θάνατος στους γιατρούς και τις νοσοκόμες»! Φτάνοντας εκεί, κατάφεραν να απομακρύνουν τους ασθενείς από τη νοσοκομειακή περίθαλψη, μεταφέροντάς τους σε πομπή και μέσα απ’ τους κεντρικούς δρόμους στα σπίτια τους.

Με αυτά τα παραδείγματα, μπορούμε να φτάσουμε σε κάποια ασφαλή, σε μεγάλο βαθμό, συμπεράσματα για τις κοινωνικές ταραχές συγκεκριμένων επιδημιών. Πρώτον, παρά το γεγονός ότι κάποια παλιά μίση εντός των κοινωνιών έβγαιναν στην επιφάνεια λόγω των επιδημιών   τον 16ο και στις αρχές του 17ου αιώνα με τις δίκες των υποτιθέμενων παραγόντων και υπεύθυνων της εξάπλωσης της πανώλης, όλα εκείνα ήταν βραχύβια και ήπια σε ένταση συγκριτικά  με όσα ακολούθησαν με την πολύ πιο διαδεδομένη κοινωνική αναταραχή από τη χολέρα στην Ευρώπη του 19ου και του 20ου αιώνα. Δεύτερον, με την περίπτωση της χολέρας, η αναταραχή ήταν περισσότερο από ένα απλό αστικό φαινόμενο το οποίο περιοριζόταν σε μερικές  μόνον πόλεις. Στα βρεττανικά νησιά για την περίοδο των δεκατριών  μηνών, απ’ τον Δεκέμβριο του 1831 έως τον Ιανουάριο του 1833, έλαβαν χώρα κάπου εβδομήντα  εξεγέρσεις λόγω της  χολέρας, με χιλιάδες πλήθη να επιτίθενται σε γιατρούς και καταστρέφοντας νοσοκομεία που νοσήλευαν  κρούσματα της χολέρας. Στην Ιρλανδία και ειδικότερα στη Σκωτία, οι ακραίες εκδηλώσεις  συνέβησαν όχι μόνο στις πρωτεύουσες, αλλά και σε μικρές πόλεις και χωριά όπως οι Ardee, Kilkenny, Killineer, Ballina στην Ιρλανδία και Paisley, Wick, Pathhead (Kirkcaldy), Leith και Ivergordon στη Σκωτία. Τρίτον, οι επιστημονικές ανακαλύψεις του βακτηριακού παράγοντα της χολέρας και των μηχανισμών μετάδοσης δεν έπαψαν να καταστέλλουν ούτε την κοινωνική βία της χολέρας ούτε τις ανάλογες μυθολογίες που την τροφοδότησαν μέσα και γύρω από τις μεγάλες και πολύπειρες  πόλεις της δυτικής Ευρώπης. Στη Ρωσία και την Ιταλία, αυτές οι ταραχές συνεχίστηκαν και στον εικοστό αιώνα και υπήρξαν  τόσο διαδεδομένες και συχνές, όσο ήταν και στη δεκαετία του 1830. Τέλος, η σύγκριση των επιδημιών δείχνει ότι οι κοινωνικές διαμορφώσεις του μίσους δεν ήταν μονοδιάστατες ή στατικές σε σχέση με το χρόνο και τον τόπο, όπως  θα μας έλεγε η πρόσφατη βιβλιογραφία εμπνευσμένη από την εμπειρία του επίσης απειλητικού  AIDS. Οι αντιδράσεις των πολιτών στην χολέρα διέφεραν σημαντικά από το αιματοκύλισμα σε βάρος  των Εβραίων κατά τη διάρκεια του Μαύρου Θανάτου ή τις δοκιμασίες πανώλης του 16ου και 17ου αιώνα, οι οποίες μας αποκαλύπτουν μια μεγάλη ποικιλία δραστών και θυμάτων. Αντί να κατηγορούν και να φορτώνουν τις ευθύνες στους φτωχούς, τους Εβραίους, τους ξένους και άλλους περιθωριακούς πληθυσμούς, οι μυθολογίες και εικασίες μίσους της χολέρας φάνηκε πως μοίρασαν την ευθύνη και τη βία προς την αντίθετη κατεύθυνση, όπως σε  οριακές ομάδες, σε ασιατικούς πληθυσμούς  στις ρωσικές πόλεις, σε φτωχές ιρλανδέζες γυναίκες και νέους στη Νέα Υόρκη, στο Λίβερπουλ και στη Γλασκώβη, σε αγρότες, σε καλλιεργητές σύκων και άνεργους ψαράδες  στην Απουλία, ενώ σε άλλες ιταλικές πόλεις είχαν ως στόχους τους γιατρούς, τους φαρμακοποιούς, τους νοσηλευτές, τους δημάρχους και άλλους κυβερνητικούς αξιωματούχους ως τους κυρίως υπεύθυνους οι οποίοι  σκόπιμα εξάπλωναν την ασθένεια. Επίσης, δεν έχουν εξαφανιστεί τέτοιες θεωρίες συνωμοσίας που σχετίζονται με επιδημίες, όπως πιστοποιούνται από επιθέσεις που έγιναν σχετικά πρόσφατα, το 2014, στον Ερυθρό Σταυρό στη Δυτική Αφρική, τα μέλη του οποίου   κατηγορούνταν ότι επινόησαν τον ιό Έμπολα ή πιο πρόσφατα με κατηγορίες  ότι μια εταιρεία βιοτεχνολογίας απελευθέρωσε σκόπιμα γενετικά τροποποιημένα βακτήρια που προκαλούσαν τον ιό Ζίκα στη Βραζιλία, με αντικειμενικό και απώτερο σκοπό, φυσικά,   τη δραστική μείωση του παγκόσμιου πληθυσμού.

 

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here