Ιωάννα Τσιβάκου: «Ατομικισμός και φιλία»

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Το νέο βιβλίο της Ιωάννας Τσιβάκου με τίτλο «Ατομισμός και φιλία» εστιάζει την προσοχή του στους νέους, μορφωμένους Έλληνες, ως φορείς μιας πιο ώριμης (εν σχέσει με αυτήν των γονέων τους) ατομικότητας, που ήδη ξεπροβάλλει μέσα από τα χαλάσματα τις κρίσης, αλλά και από τις ριζικές πολιτισμικές μεταβολές που φέρει μαζί του ο 21ος αιώνας.Η συγγραφέας και καθηγήτρια του Παντείου Πανεπιστημίου αφού επεξεργάζεται το διαθέσιμο εμπειρικό υλικό, συμπεραίνει πως βρισκόμαστε πλέον μακριά από το οικογενειακό άτομο των προηγουμένων δεκαετιών. Οι μορφωμένοι νέοι της ελληνικής κοινωνίας ως προς τις αξιακές τους πεποιθήσεις ευθυγραμμίζονται λίγο ή πολύ με τους νέους του δυτικού κόσμου, καθώς δίνουν προτεραιότητα στην προσωπική τους αυτοπραγμάτωση και αυτοεκτίμηση.

Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ι. ΣΙΔΕΡΗΣ το νέο σας βιβλίο «Ατομικισμός και Φιλία: η ταυτότητα των νέων Ελλήνων». Τι σας παρακίνησε να ασχοληθείτε με την ατομικότητα των νέων, πιστεύετε ότι διαφέρει από την αντίστοιχη της προηγούμενης γενιάς;

Ναι, το πιστεύω. Προς αυτήν την πεποίθηση με οδήγησαν οι παρατηρήσεις μου πάνω σε νεανικές συμπεριφορές και οι συζητήσεις μου με νέους. Μην ξεχνάτε ότι υπήρξα επί χρόνια ακαδημαϊκή δασκάλα αλλά και μητέρα, πράγμα που μου επέτρεψε να έρχομαι επί μακρόν σε επαφή με νέους και να παρατηρώ τις αλλαγές στον τρόπο του σκέπτεσθαι και αισθάνεσθαι. Ακριβώς επειδή διαπιστώνω μεταβολές στον χαρακτήρα των νέων, μελέτησα προσεχτικά σχετικές έρευνες αλλά και προχώρησα η ίδια σε ποιοτική έρευνα πάνω σ’ ένα μικρό δείγμα αποτελούμενο από  μορφωμένους νέους ηλικίας 25-35 ετών, με πανεπιστημιακό πτυχίο και κάτοικοι αστικών περιοχών.

Γιατί αυτή ειδικά η κατηγορία;

Για δύο λόγους. Εν πρώτοις, διότι αυτή η πληθυσμιακή ομάδα δυνάμει είναι η πιο δυναμική της ελληνικής κοινωνίας. Λόγω του μορφωτικού της επιπέδου και της οικονομικής της κατάστασης έχει ταξιδέψει στο εξωτερικό, παρακολουθεί τις πολιτισμικές εξελίξεις και πιθανότητα από τους δικούς της κόλπους θα εκτιναχθεί η ηγέτιδα τάξη της ελληνικής κοινωνίας. Βρίσκεται στην πρωτοπορία της ελληνικής νεολαίας και είναι εκ των πραγμάτων φορέας μεταβίβασης στα καθ’ ημάς των πολιτισμικών τάσεων και του life style των χωρών του Δυτικού Κόσμου.  Δεύτερον, από αυτήν την ομάδα προέρχονται σε μεγάλο βαθμό οι νέοι που έφυγαν στο εξωτερικό αλλά και όσοι κάνουν σήμερα μεταπτυχιακές σπουδές στην Εσπερία.

Σύμφωνα με τα γραφόμενά σας, υπάρχει σε αυτό το κομμάτι της νεολαίας μια μεταστροφή της προσωπικής ταυτότητας: από το οικογενειακό στο εξατομικευμένο υποκείμενο κατά τα δυτικά λίγο ή πολύ πρότυπα.

Πράγματι. Πιστεύω πως συντελέστηκε μια επαναστατική αλλαγή που οι παλαιότερες γενιές αλλά και το πολιτικό σώμα δεν έχουν ακόμη αντιληφθεί. Λόγω της οικονομικής κρίσεως που διέρχεται η χώρα, επικεντρώνουν την προσοχή τους σε θέματα ανεργίας, υποαπασχόλησης, ή απογοήτευσης των νέων για ένα επαγγελματικό μέλλον ασφάλειας και ευημερίας. Όλα αυτά βεβαίως συντρέχουν. Καλύπτουν, όμως, βαθύτερες ψυχικές μεταβολές που θα επέρχονταν ανεξαρτήτως της κρίσης. Αναφέρομαι σε παγκόσμιες ανακατατάξεις στον τρόπο σύλληψης της πραγματικότητας από το σύγχρονο υποκείμενο, όπως η αλλαγή από τον αναστοχασμό στην ανακλαστική σκέψη, η έκλειψη της ιεραρχικής λογικής, η προσοικείωση της μη γραμμικής αντί της γραμμικής αιτιότητας και, τέλος, η παρακμή των μεγάλων συλλογικοτήτων –της κοινότητας, της κοινωνικής τάξης, του έθνους, της οικογένειας- και η αντικατάστασή τους από την ομάδα ή το μοναχικό άτομο. Όλα αυτά, με τη διάδοση των επικοινωνιακών ψηφιακών δικτύων, εισήλθαν στον ατομικό κόσμο του νεαρού Έλληνα και τον επηρέασαν καθοριστικά οδηγώντας τον προς εξατομικευτικές εμπειρίες σαγηνευτικές μεν, εν πολλοίς δε ανεύθυνες.

Ποιες ήταν οι απαντήσεις των νέων που σας οδήγησαν στο συμπέρασμα της ατομικιστικής τους τάσεως;

Οι νέοι έθεσαν στην υψηλότερη βαθμίδα την αυτοπραγμάτωση, τον σεβασμό των άλλων και την επαγγελματική τους καταξίωση. Αντίθετα, σε χαμηλή κλίμακα έθεσαν εθνικά ιδεώδη συνδεδεμένα με τον ελληνισμό και τη θρησκεία. Η αλήθεια είναι πως στις συζητήσεις μαζί τους υπήρξαν διαφορετικές εννοήσεις της έννοιας της αυτοπραγμάτωσης. Άλλοτε γινόταν κατανοητή  ως ανακάλυψη του πραγματικού εαυτού, άλλοτε ως αυτονομία του εγώ ούτως ώστε αυτό να δύναται να αναπτύξει τις δημιουργικές του κλίσεις, και λοιπά. Γενικά, η αυτοπραγμάτωση συνδέεται με το ιδεώδες της ατομικής ελευθερίας. Αναφορικά, δε, με τον ελληνισμό, μου προκάλεσε έκπληξη η άγνοια της ελληνικής ιστορίας και η πρόσληψή του ως ιδεολόγημα επιβεβλημένο από το κράτος και την εκκλησία. Σε συνάρτηση με αυτό, ενώ μια γενιά πριν το δίδυμο «ελληνισμός – ρωμιοσύνη» γινόταν αποδεκτό ως η δυαδική καταγωγική φύση του Έλληνα, σήμερα αυτό το ζεύγος δεν βάραινε καθόλου στον ταυτοτικό τους προσανατολισμό. Αντίθετα, υπήρχε μια συγκινητική εννόηση της πατρίδας, ως γενέθλιου τόπου. Χωρίς να υποτιμούν το ζήτημα της ελληνικής ταυτότητας, ιδιαίτερα οι εκπατρισθέντες, εν τούτοις υποστήριξαν πως θεωρούν τον εαυτό τους παιδιά της παγκοσμιοποιημένης εποχής.

Η φιλία γιατί απέκτησε τόσο κεντρικό βάρος στην ανάλυσή σας;

Και οι σύγχρονοι νέοι, όπως και κάθε άνθρωπος, θέλει να ανήκει σ’ έναν κύκλο δικών του ανθρώπων. Στο παρελθόν αυτόν τον κύκλο τον αποτελούσε η οικογένεια και η κοινότητα, όπου οι δεσμοί ήταν αίματος αλλά και αποδοχής ομοίων αξιών. Σήμερα, η μεν κοινότητα παρήκμασε ή δεν υπάρχει πια για τους νέους των πόλεων, η δε οικογένεια, ενώ διατηρεί τη συναισθηματική της ισχύ, δεν διατηρεί ωστόσο την εμβέλεια των παρελθουσών αξιακών της επιρροών. Αντίθετα οι φίλοι αποτελούν το κοινωνικό μόρφωμα στο οποίο εντάσσονται τα νεαρά άτομα και στο οποίο προσδένονται, όχι μόνο συγκινησιακά, αλλά και πολιτισμικά. Όσοι είναι γονείς ξέρουν πως τα παιδιά τους επηρεάζονται περισσότερο από τους φίλους παρά από τους ίδιους. Αυτή η έμφαση στη φιλία φάνηκε και από τις απαντήσεις των νέων. Ωστόσο κι εδώ, όπως και στην αυτοπραγμάτωση, η κατανόηση της φιλίας παίρνει διάφορες μορφές. Το κοινό στοιχείο είναι πως όλοι επιθυμούν την αποδοχή των φίλων. Θέλουν τον φίλο ως στήριγμα κατά  τις δυσκολίες του βίου, ή για να εκμυστηρεύονται τις μύχιες σκέψεις τους και να έχουν έναν άνθρωπο που θα τους αποδέχεται χωρίς επιφυλάξεις. Κανείς δεν βλέπει τον φίλο ως τον άλλον με τον οποίο θα συμπορευτεί σ’ έναν δρόμο ηθικής βελτίωσης του εαυτού. Η αγάπη προς τον φίλο δεν πηγάζει ούτε από τα αριστοτελικά αίτια, ούτε από τις χριστιανικές διδαχές, αλλά από επιρροές των σύγχρονων ψηφιακών μέσων και από τις κοινωνικές συνέπειες του ατομικισμού.

Αυτό σας οδήγησε στην κοινωνικο-φιλοσοφική διερεύνηση του ατομικισμού και της φιλίας;

Ναι. Η ιδεολογία της ελευθερίας του ατόμου έχει τις ρίζες της στις θεωρίες του φιλελευθερισμού, ενώ η έννοια της αυτοπραγμάτωσης σε θεωρίες κυρίως του κοινοτισμού και του σοσιαλισμού, αλλά και του ρομαντισμού, οι οποίες προκρίνουν την ανεύρεση της ουσίας του εαυτού μέσα σε συλλογικότητες που, αφενός, δεν αφήνουν το άτομο μετέωρο και, αφετέρου, πρεσβεύουν την  απελευθέρωση της συνείδησης από ψευδείς αναπαραστάσεις, εξ ου και συνδέονται με την έννοια της χειραφέτησης. Οι διαφορές όπως και οι ομοιότητες των δύο σχολών σκέψης, εξετάζονται σε ειδικό κεφάλαιο. Όσον αφορά τη φιλία, ακριβώς επειδή την θεωρώ πολύτιμη για το σύγχρονο υποκείμενο και θέλω να δείξω τη διαφορετική της διάσταση από την παρέα και τη συντροφικότητα, αρχίζω από τον Αριστοτέλη για να καταλήξω σε σύγχρονους προβληματισμούς.

Αφιερώνεται ιδιαίτερο κεφάλαιο για τις νεοφυείς επιχειρήσεις, τις startups. Λόγω του γεγονότος ότι ιδρύονται από φίλους;

Ακριβώς. Στην έναρξη κάθε νεοφυούς επιχείρησης υπάρχει μια φιλική σχέση. Εκείνο, όμως, που αναδεικνύεται από την ιστορία των εν λόγω επιχειρήσεων, είναι πως δεν αρκεί η φιλία για την ευόδωσή τους. Η φιλία μέσα στον χώρο της οργανωμένης δράσης, με τους κανόνες και την ορθολογικότητα που επιβάλλει, υπάρχει κίνδυνος να διαλυθεί ή να οδηγήσει σε αποτυχία. Ιδιαίτερα, αν το ανθρώπινο δυναμικό υποταχθεί στη ψηφιακή λογική που είναι ισχυρότατη στις startups. Εκείνο που μαρτυρούν οι επιτυχημένες startups είναι η διατήρηση της φιλίας, όπου είναι δυνατόν, στον ιδιωτικό χώρο, αλλά στον επιχειρηματικό θα πρέπει να επικρατήσουν οι σχέσεις συντροφικότητας, οι βασιζόμενες στον αφηγηματικό λόγο. Σχέσεις, δηλαδή, που διατηρούν το άρωμα της φιλίας, αλλά που συνδυάζονται με τη συμπληρωματικότητα των δεξιοτήτων, των κοινών αντιλήψεων για την επιχειρηματικότητα και οι οποίες κατορθώνουν να προωθήσουν τον αφηγηματικό λόγο ώστε το άτομο να μην καταστεί μια αδιαφοροποίητη μονάδα παραγωγής, αλλά μια ατομικότητα που να εκπληρώνει τον εαυτό της μαζί με τους άλλους, εντός ενός δικτύου συντροφικότητας.

Τι σας παρώθησε να τελειώσετε με ποίημα του Ελύτη;

Μ’ ένα απόσπασμα από τον «Μικρό Ναυτίλο». Ήθελα να δώσω στους νέους μας μιαν αίσθηση της σπουδαιότητας της γλώσσας μας και του πολιτισμού μας. Η ατομικότητά τους θα ανθίσει όχι μόνο όταν η εκπλήρωση του εαυτού τους αναζητηθεί σε δεξιότητες και καινοτομίες, αλλά και όταν συνεχίσουν μια πολιτισμική παράδοση που έχει πολλά να προσφέρει στο σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο υποκείμενο.

 

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here