Ιάκωβος Μιχαηλίδης: «Στην προκυμαία της Σμύρνης διαπράχθηκε ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα σε βάρος της ανθρωπότητας».

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Η Μικρασιατική Καταστροφή αποτελεί, δίχως αµφιβολία, τη µεγαλύτερη τραγωδία που γνώρισε ο νεότερος ελληνισµός. Δεν ήταν τόσο ο ενταφιασµός στα χαλάσµατα της Σµύρνης της πολιτικής της Μεγάλης Ιδέας. Ήταν κυρίως ο αφανισµός και η προσφυγοποίηση των ελληνικών κοινοτήτων της Ανατολίας υπό συνθήκες πρωτοφανείς, που δικαιολογηµένα προκαλούν αισθήµατα πικρίας αλλά και οργής. Ήταν, επίσης, η ενδυνάµωση του Εθνικού Διχασµού που επί δεκαετίες υπονόµευσε τη συνοχή του Έθνους και, ως εκ τούτου, την ευηµερία του. Ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης υπηρετεί ως αναπληρωτής καθηγητής στο Τµήµα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ. Είναι προϊστάµενος του Ερευνητικού Κέντρου της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών και µέλος της επιστηµονικής επιτροπής του Κέντρου Μακεδονικής Ιστορίας και Τεκµηρίωσης του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα της Θεσσαλονίκης. Έχει διατελέσει σύµβουλος σε τηλεοπτικές σειρές και ντοκιµαντέρ ιστορικού περιεχοµένου, ενώ έχει επιµεληθεί ραδιοφωνικά αφιερώµατα µε θέµα τους Βαλκανικούς Πολέµους, τη Μικρασιατική Εκστρατεία, τον Ελευθέριο Βενιζέλο, την Κατοχή και τον Εµφύλιο Πόλεµο.

-Ποιοί λόγοι σας οδήγησαν στη συγγραφή του βιβλίου για την μικρασιατική μας περιπέτεια;

Ήθελα εδώ και πολλά χρόνια να γράψω μια μελέτη για τη Μικρασιατική Εκστρατεία. Από τότε που ήμουν παιδί και άκουγα τις ιστορίες των γιαγιάδων και των παππούδων μου για όσα είχαν συμβεί στη γη της Ιονίας. Όμως κάθε φορά που η ώρα έφθανε, εγκατέλειπα το εγχείρημα. Δεν ένιωθα συναισθηματικά ώριμος για να αντιπαρατεθώ μαζί του. Όλα αυτά τα χρόνια τα πέρασα διαβάζοντας σχετικές μελέτες, αναμνήσεις και έγγραφα, ταξιδεύοντας με τους χάρτες στα πεδία των μαχών, σε τόπους μαγικούς που στοίχειωναν τις νύχτες και τις μέρες μου. Χρειάσθηκε να περάσουν αρκετές δεκαετίες προκειμένου να νιώσω έτοιμος για να «αντιπαρατεθώ» επιστημονικά με τη μεγαλύτερη τραγωδία της νεότερης Ελλάδας. Πιστεύω ότι παρότι έχουν γραφεί αρκετές μελέτες, έχουν εκδοθεί δεκάδες μαρτυρίες, αναμνήσεις και απομνημονεύματα για τη Μικρασιατική Εκστρατεία, απουσίαζε μια ευσύνοπτη περιγραφή της προκειμένου να αποτυπώσει με εύληπτο τρόπο για το ευρύ κοινό το πώς οδηγηθήκαμε σε αυτήν και για ποιους λόγους επήλθε η καταστροφή.

-Αναμφίβολα το κορυφαίο γεγονός της νεότερης ιστορίας μας;

Κατά την άποψή μου, ναι. Μεγαλειώδες και τραγικό συνάμα, εμπεριέχει όλα τα στοιχεία μιας αρχαίας τραγωδίας, συμπυκνώνει όλα τα πάθη της ελληνικής φυλής, τα προτερήματα και τα ελαττώματά της.

-Όλα εκπορεύονταν με σκοπό την υλοποίηση της  Μεγάλης Ιδέας;

Αυτό ήταν η περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής, η εθνική ολοκλήρωση, η προσπάθεια του κράτους να βρει το έθνος του. Ωστόσο τελικά αυτό δεν συνέβει, αντίθετα το έθνος βρήκε το κράτος του μέσω της προσφυγοποίησης εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων.

-Υπήρχαν προμηνύματα που «χτυπούσαν καμπανάκι” κινδύνου για το όλο εγχείρημα;

Ασφαλώς και υπήρχαν και ήταν αρκετά, σε διάφορες χρονικές περιόδους. Αρχικά, ήδη από το 1915 ο Ιωάννης Μεταξάς είχε επισημάνει στα υπομνήματά του προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο τα επιχειρησιακά προβλήματα της εκστρατείας. Ωστόσο, ο Βενιζέλος επένδυσε όχι στο επιχειρησιακό σκέλος, αλλά στους ευρύτερους γαιοστρατηγικούς συσχετισμούς που κατά τη γνώμη του λειτουργούσαν υπέρ της Ελλάδας. Τα επόμενα χρόνια, ήχησαν και νέα «καμπανάκια», μετά την αποτυχημένη εκστρατεία στην Ουκρανία, τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920 και την επαναφορά του βασιλιά Κωνσταντίνου. Οι διεθνείς συσχετισμοί άλλαζαν συνεχώς, πάντοτε εις βάρος των ελληνικών εθνικών διεκδικήσεων. Όλα αυτά ήταν γνωστά στις τότε ελληνικές κυβερνήσεις, γνωστά ήταν σε γενικές γραμμές και τα σχέδια του Μουσταφά Κεμάλ καθώς και η προμήθεια οπλισμού από Σοβιετικούς, Ιταλούς και Γάλλους. Το ερώτημα είναι γιατί όλα αυτά τα σημάδια αγνοήθηκαν ή υποτιμήθηκαν. Εδώ πρέπει να συνυπολογίσει κανείς διάφορους παράγοντες, τον Εθνικό Διχασμό που όξυνε τα πάθη και εμπόδιζε την ορθή κρίση αλλά και τις επιχειρησιακές ικανότητες της Στρατιάς της Μικράς Ασίας που ήταν σπουδαίες, σχεδόν ως το τέλος.

-Ποιά ερωτήματα έχουν μείνει ακόμη και σήμερα αναπάντητα;

Δε νομίζω ότι υπάρχουν σημαντικά αναπάντητα ερωτήματα σήμερα. Περισσότερο με εκπλήσσει η απουσία εναλλακτικού σχεδίου σε περίπτωση που αποτύγχανε, όπως και τελικά έγινε, η επιχείρηση κατάληψης της Άγκυρας το καλοκαίρι του 1921 και η συντριβή του εχθρού. Όμως κι αυτό αν και δεν δικαιολογείται, εξηγείται με βάση τα δεδομένα της εποχής, Διχασμός και ελιποβαρείς κυβερνήσεις.

-Μπορούμε με ασφάλεια να αποτιμήσουμε τον ρόλο του Βενιζέλου;

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος ήταν μια προσωπικότητα που υπερέβαινε κατά πολύ τα στενά εθνικά όρια. Στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων το 1919, ήταν χωρίς αμφιβολία ο μεγάλος πρωταγωνιστής. Ενέτασσε πάντοτε τα συμφέροντα της Ελλάδας σε ευρύτερους γαιοπολιτικούς συσχετισμούς και δεν δίσταζε να λαμβάνει δύσκολες, συχνά ρηξικέλευθες, αποφάσεις. Η κριτική που του ασκώ σχετίζεται ότι δεν έδειχνε παρόμοιο ενδιαφέρον για τις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις. Την περίοδο 1917-1920  απουσίαζε για μεγάλο διάστημα στο εξωτερικό, ενώ στην Ελλάδα η βενιζελική τρομοκρατία οργίαζε. Όμως ενόψει της Μικρασιατικής Εκστρατείας η Ελλάδα απαιτούσε ομόνοια και εθνική συμφιλίωση. Αυτός ήταν ο ηγέτης, αυτός έπρεπε να αναλάβει σχετικές πρωτοβουλίες. Δυστυχώς δεν το έκανε.

-θα μπορούσαν τα πράγματα να ήταν αλλιώς αν είχαμε άλλα αποτέλεσμα την 1η Νοεμβρίου 1920;

Αν και στην ιστορία οι υποθετικές ερωτήσεις δεν έχουν νόημα, πιστεύω ότι οι εξελίξεις θα ήταν διαφορετικές αν έμενε ο Βενιζέλος και κυρίως αν δεν επέστρεφε ο Κωνσταντίνος, ο οποίος ήταν «κόκκινο πανί» για τους Συμμάχους της Αντάντ. Δεν υποστηρίζω ότι αναγκαστικά θα κερδίζαμε στη Μικρασία, αλλά τουλάχιστον θα αποχωρούσαμε συντεταγμένα, δεν θα είχαμε τις εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς. Κι αυτό δεν είναι ήσσονος σημασίας ζήτημα.

-Η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων απέναντι στη χώρα μας πότε ξεκαθάρισε; 

Κάθε Μεγάλη Δύναμη είχε υιοθετήσει διαφορετική πολιτική έναντι της Ελλάδας. Η Ιταλία ήταν από την αρχή ξεκάθαρα αρνητική έναντι της Αθήνας, αφού διεκδικούσε σχεδόν τις ίδιες περιοχές στη Μικρά Ασία. Έτσι από την αρχή συνεργάσθηκε με τους Τούρκους εθνικιστές, ενώ μέσω των ιταλοκρατούμενων Δωδεκανήσων τους προμήθευε οπλισμό. Η Γαλλία από την άλλη, κυρίως ο Κλεμανσώ, συντάχθηκαν αρχικά με τους Έλληνες. Ωστόσο, τα οικονομικά κατά βάση συμφέροντά τους στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, τους ώθησαν σχετικά νωρίς να συνεργασθούν με τους Κεμαλικούς. Οι Σοβιετικοί δεν είχαν ξεχάσει την εκστρατεία στην Ουκρανία και από την πρώτη κιόλας στιγμή ενίσχυσαν με κάθε μέσο τον Κεμάλ. Οι ΗΠΑ δεν  επιθυμούσαν το διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, έδειχναν συμπάθεια για τους Κεμαλικούς, ωστόσο η στάση τους δεν ήταν και η πιο κρίσιμη στο ζήτημα. Στο πλευρό των Ελλήνων απέμειναν σχεδόν ως το τέλος μόνο οι Βρετανοί. Ο Λόυντ Τζώρτζ ήταν ένθερμος υποστηρικτής των ελληνικών διεκδικήσεων, ωστόσο στο Foreign Office αλλά και στο βρετανικό Κοινοβούλιο συναντούσε ισχυρές αντιστάσεις. Παρόλα αυτά οι Βρετανοί αν και προοδευτικά απομακρύνονταν όλο και περισσότερο από την Αθήνα, ποτέ δεν πέρασαν στην αντίπερα όχθη, έφθασαν ως την ευμενή ουδετερότητα.

-Πως εμπλέκονταν οι στρατοί Ελλάδας και Τουρκίας στις ωμότητες;

Οι ωμότητες στο μικρασιατικό μέτωπο υπήρξαν πολλές. Σε αυτές εμπλέκονται και οι δύο πλευρές με τραγικά αποτελέσματα. Υπάρχουν εκατοντάδες μαρτυρίες που το επιβεβαιώνουν αυτό δίχως καμία αμφιβολία.

-Τι ρόλο έπαιξαν οι Μεγάλες Δυνάμεις στην τελική έκβαση;

Εξυπηρέτησαν τα συμφέροντά τους, αυτό είναι πάγια τακτική στις διεθνείς σχέσεις. Η ευθύνη της αποτυχίας όμως βαραίνει κυρίως εμάς.

-Τι έγινε στην προκυμαία της Σμύρνης;

Στην προκυμαία της Σμύρνης διαπράχθηκε ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα σε βάρος της ανθρωπότητας στη διάρκεια του 20ου αιώνα. Το διέπραξαν οι Κεμαλικοί σε βάρος των Χριστιανών της Ανατολίας.

-Ποιές πικρές αλήθειες αποφεύγουμε να πούμε για την Μικρασιατική Εκστρατεία;

Νομίζω το κεντρικό συμπέρασμα έχει να κάνει με τα ολέθρια αποτελέσματα του Εθνικού Διχασμού. Επιπλέον, πιστεύω ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να προωθεί τα εθνικά της συμφέροντα απομονωμένη και χωρίς διεθνείς συμμάχους.

Η δίκη και η μοιραία εξέλιξη  της δίκης των εξ θα μπορούσε να είχε αποσοβηθεί;

Οι έξι καταδικασθέντες δεν ήταν προδότες. Η δίκη εκείνη είχε πολιτικό περιεχόμενο και λειτούργησε ως καταλύτης προκειμένου να εκτονωθεί η εσωτερική αναταραχή που απειλούσε να αιματοκυλίσει τη χώρα.

-Σε τι βαθμό τακτοποιήσαμε τις εκκρεμότητές μας με το παρελθόν;

Όσο ακόμη το μάθημα από όσα έγιναν στη Μικρασία δεν έχει φθάσει σε όλους μας, τόσο οι εκκρεμότητές μας με το παρελθόν θα παραμένουν ανοικτές.

-Το ότι το σύγχρονο αστικό κράτος γεννήθηκε από τη λαφυραγώγηση περιουσιών Ελληνων, Ασσυρίων, Αρμενίων, δηλώνει κάτι;

 

Η οικειοποίηση μέρους της προσφυγικής περιουσίας είναι κάτι που όντως έχει συμβεί. Χρειάζεται όμως να διερευνηθεί πολύ περισσότερο προκειμένου να ξεχωρίσει η ήρα από το στάχυ.

-Η τραγικότερη πληγή της ιστορίας μας δεν παραμένει ακόμη χαίνουσα με τις ιταμές δηλώσεις των γειτόνων μας;

Η χρήση –συνήθως κακή- του παρελθόντος από διάφορες πολιτικές ελίτ του σήμερα αποτελεί πάγια, διαχρονική τακτική. Κατά τη γνώμη μου όμως εμείς πρέπει να κοιτάξουμε τη δική μας πλευρά, να οριοθετήσουμε το στόχο μας και να απαντήσουμε στο ερώτημα τι μέλλον θέλουμε για τα παιδιά μας και για τον τόπο μας.

-Πως μπορεί αυτό το γεγονός να διδαχθεί στα σχολεία χωρίς φανατισμό όταν η επέκεινα συμπεριφέρονται με αυτό το νεοοθωμανικό ύφος;

Θα σας επαναλάβω την προηγούμενη απάντησή μου. Χρειάζεται ψυχραιμία, νηφαλιότητα και αποφασιστικότητα. Ο λαϊκισμός και η μισαλλοδοξία μόνο δεινά προκάλεσαν σε όσους τα επικαλέστηκαν. Μια σύγχρονη Ελλάδα, μια κοινωνία πολιτών που ξέρει τι θέλει, που διεκδικεί τη θέση της στον ανεπτυγμένο κόσμο, που έχει όραμα, δεν έχει να φοβάται τίποτε και από κανέναν.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here