Ιάκωβος Μιχαηλίδης: «Μακάρι η γενιά μας  να δει το Αιγαίο να μετατρέπεται σε θάλασσα ειρήνης».

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Η σύγχρονη οδύσσεια των Σύριων προσφύγων ξυπνά µνήµες της ελληνικής προσφυγικής τραγωδίας του 1940. Κάτω από τον ουρανό του Αιγαίου και των µικρασιατικών παραλίων, ξετυλίχθηκαν παρόµοιες ιστορίες, ανθρώπινα δράµατα Χριστιανών, Εβραίων και Μουσουλµάνων – µια «θάλασσα πρόσφυγες» που ακολουθούν διαχρονικά τα ίδια µονοπάτια του εκπατρισµού, της δίωξης και του µαρτυρίου. Το βιβλίο παρακολουθεί και αναπλάθει το δραµατικό οδοιπορικό των Ελλήνων προσφύγων, κυρίως από το Ανατολικό Αιγαίο και τα ∆ωδεκάνησα, που διέφυγαν µε µυθιστορηµατικό τρόπο από την κατοχική Ελλάδα, εγκαταστάθηκαν έως την Απελευθέρωση στις φιλόξενες πατρίδες της Κύπρου, της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής και επαναπατρίσθηκαν µε ενέργειες του διεθνούς οργανισµού UNRRA αµέσως µετά τη συντριβή των δυνάµεων του Άξονα. «Παιδιά του Οδυσσέα – Έλληνες πρόσφυγες στη Μέση Ανατολή και την Αφρική (1941 – 1946)», εκδόσεις Μεταίχμιο, του Ιάκωβου Μιχαηλίδη.

Ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τµήµα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστηµίου Θεσσαλονίκης. Εκπροσώπησε το Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο στο ευρωπαϊκό θεµατικό δίκτυο για την ιστορία Clioh/Cliohnet, που συγκροτήθηκε από 45 ευρωπαϊκά πανεπιστήµια. ∆ιηύθυνε µάλιστα την Οµάδα Εργασίας 5 για την Περιφερειακή και ∆ιακρατική Ιστορία. Είναι επίσης Προϊστάµενος του Ερευνητικού Κέντρου της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, ενώ κατά το ακαδηµαϊκό έτος 2012-2013 υπηρέτησε ως επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήµιο Κύπρου. Μεταξύ άλλων, έχει γράψει: Τα πρόσωπα του Ιανού. Οι ελληνογιουγκοσλαβικές σχέσεις τις παραµονές του ελληνικού Εµφυλίου Πολέµου (1944-1946) (2004), Μετακινήσεις σλαβόφωνων πληθυσµών (1912-1930): Ο πόλεµος των στατιστικών (2003), Το κίνηµα της Εθνικής Άµυνας (2015).

-Πως ασχοληθήκατε με τους Έλληνες πρόσφυγες αυτής της περιόδου;

Η ενασχόλησή μου με το ζήτημα έγινε τυχαία και είναι μια ακόμη απόδειξη των εκπλήξεων που περιμένουν έναν ερευνητή.  Όλα ξεκίνησαν το Μάιος του 2013 όταν εγώ διένυα τους τελευταίους μήνες ως επισκέπτης Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κύπρου. Τα μαθήματα είχαν ολοκληρωθεί κι έτσι βρήκα επιτέλους το χρόνο να επισκεφθώ το Κρατικό Αρχείο της Κύπρου. Δεν είχα κάτι συγκεκριμένο στο μυαλό μου. Ήθελα κυρίως να φυλλομετρήσω τους καταλόγους του Αρχείου κι αν ήμουν τυχερός, να εντοπίσω φακέλους που σχετίζονταν με το προσφυγικό ζήτημα στην Ελλάδα της περιόδου 1900-1923. Όσοι έχουν εργασθεί στο Κρατικό Αρχείο της Κύπρου γνωρίζουν ότι η κατάταξη των φακέλων είναι πολύ γενική και ελάχιστα βοηθά τους ερευνητές στον άμεσο εντοπισμό αυτών που τους ενδιαφέρουν. Χειρόγραφες και γενικόλογες αναφορές διοικητικών υπαλλήλων από την εποχή της βρετανικής διακυβέρνησης της Μεγαλονήσου κρύβουν καλά φυλαγμένα τα μυστικά για το περιεχόμενο των επιμέρους φακέλων και υποφακέλων. Η αρχική μου επαφή με το περιεχόμενο των φακέλων ήταν μάλλον απογοητευτική. Υπήρχαν ελάχιστες αναφορές σε αυτό που έψαχνα και ορισμένα στοιχεία γενικότερου ενδιαφέροντος. Ώσπου λίγο πριν φτάσει στο τέλος της και η δεύτερη επίσκεψή μου, έπιασα στα χέρια μου έναν φάκελο που επιτέλους αφορούσε τους Έλληνες πρόσφυγες. Αμέσως τον άνοιξα ρουφώντας με απληστία το περιεχόμενό του. Η έκπληξη που δοκίμασα ήταν μεγάλη. Το περιεχόμενο δεν ήταν αυτό που περίμενα. Αφορούσε βεβαίως Έλληνες πρόσφυγες αλλά όχι της περιόδου του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Γινόταν αναφορά σε Έλληνες που είχαν διαφύγει στην Κύπρο κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Δεν είχα ακούσει ούτε διαβάσει τίποτε γι’ αυτούς. Η αρχική μου έκπληξη σύντομα αντικαταστάθηκε από το ένστικτο του ερευνητή. Μια γρήγορη αναδίφηση στις βιβλιογραφικές βάσεις δεδομένων, ελληνικές και ξένες, επιβεβαίωσε την αμηχανία μου. Δεν υπήρχαν ούτε γενικές ούτε ειδικότερες μελέτες για το ζήτημα. Ακολούθησε επικοινωνία με τον καλό μου φίλο και συνάδελφο Πέτρο Παπαπολυβίου, αναμφίβολα έναν από τους κορυφαίους διαχρονικά ειδικούς στη νεότερη και σύγχρονη ιστορία της Κύπρου. Ο Πέτρος ήταν αυτός που έδωσε περιεχόμενο και νόημα στην έρευνά μου. Είχε ακούσει σε προσωπικό επίπεδο κάποιες μαρτυρίες για τους πρόσφυγες αυτούς, γνώριζε κάποιες σύντομες βιβλιογραφικές αναφορές για το ίδιο θέμα, αλλά με ενημέρωσε ότι δεν υπήρχε κάτι συνθετικό σε επίπεδο βιβλιογραφίας. Ο κύβος είχε ριφθεί. Η έρευνά μου είχε αρχίσει. Οι Έλληνες πρόσφυγες στην Κύπρο στη διάρκεια της Κατοχής είχαν συγκεντρώσει το ενδιαφέρον μου.

-«Τα παιδιά του Οδυσσέα», σε ποιές χώρες κατέφυγαν;

Τα «Παιδιά του Οδυσσέα» αποτελούν τμήμα μιας γενικότερης ευρωπαϊκής εμπειρίας του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, εκείνης των «εκτοπισμένων ατόμων». Με τον όρο «εκτοπισμένα άτομα» εννοούνται «όλοι όσοι υποχρεώθηκαν να φύγουν από τα σπίτια τους εξαιτίας του πολέμου και βρέθηκαν αλλού, σε ελεύθερες ή κατακτημένες περιοχές». Ο όρος «εκτοπισμένα άτομα» ήταν σκόπιμα ευρύς ούτως ώστε να περιλαμβάνει διαφορετικές ομάδες πληθυσμού, όπως πρόσφυγες, Εβραίους που είχαν γλυτώσει από το Ολοκαύτωμα, ασυνόδευτα παιδιά, βιαίως στρατολογηθέντες εργάτες στις χώρες του Άξονα και Γερμανούς εποίκους σε άλλες ευρωπαϊκές περιοχές. Ο Οργανισμός Περίθαλψης και Αποκατάστασης των Ηνωμένων Εθνών (Ούνρα) συστάθηκε το 1943 με σκοπό την επαναφορά των «εκτοπισμένων ατόμων» στις πατρίδες τους. Υπολογίζεται ότι περισσότερα από 21 εκατομμύρια «εκτοπισμένα άτομα» βρίσκονταν στην Ευρώπη στα μέσα του 1943. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η περιπέτεια των Ελλήνων προσφύγων του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ξεκίνησε αμέσως μετά την τριπλή κατοχή της χώρας από Γερμανούς, Ιταλούς και Βούλγαρους. Το καλοκαίρι του 1941 εξαιτίας της ανθρωπιστικής κρίσης, χιλιάδες Έλληνες έπεσαν σε καθεστώς πείνας και πολλοί από αυτούς πέθαναν. Επιπλέον, ο βομβαρδισμός πολλών ελληνικών πόλεων από τη Λουφτβάφε το φθινόπωρο του 1943, μετέτρεψε σε σωρούς ερειπίων πολλά οικήματα, ενώ σκόρπισε τον φόβο στους πολίτες.
Για πολλούς Έλληνες από το Ανατολικό Αιγαίο, κατά μήκος των παραλίων με την Τουρκία, η διαφυγή στην Τουρκία που την περίοδο εκείνη διατηρούσε την ουδετερότητά της, στάθηκε μονόδρομος προκειμένου να επιζήσουν. Ξεκινώντας από τον Νοέμβριο του 1941 έως τον Απρίλιο του 1944 περισσότεροι από 25 χιλιάδες Έλληνες πέρασαν το Αιγαίο και βρέθηκαν στην Τουρκία. Οι πρόσφυγες αυτοί διέφυγαν σε δύο κύματα: το πρώτο, το χειμώνα του 1941-1942 εξαιτίας της πείνας και το δεύτερο το φθινόπωρο του 1943, όταν αμέσως μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, οι Γερμανοί προσπάθησαν να πάρουν τον έλεγχο των Δωδεκανήσων.

Οι Έλληνες πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν κυρίως σε πέντε μεγάλα προσφυγικά στρατόπεδα στη Μέση Ανατολή, εκείνα της Νουσεϊράτ στη Γάζα, των Πηγών του Μωϋσέως και του Ελ Σατ στη Χερσόνησο του Σινά, της Τολουμπάτ και της Κατάτμπα στην Αίγυπτο. Επιπλέον, Έλληνες πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στην Κύπρο αλλά και σε περιοχές της Αφρικής, όπως το Βελγικό Κογκό, τη Ρουάντα-Ουρούντι, την Τανγκανίκα, την Αιθιοπία και τη Νότια Αφρική.

-Σε ποια συμπεράσματα καταλήξατε; αριθμητικά και άλλα στοιχεία;

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία ο συνολικός αριθμός των Ελλήνων προσφύγων ξεπερνούσε τις 25 χιλιάδες και προέρχονταν κυρίως από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, τη Λέσβο, τη Χίο, την Ικαρία, τη Σάμο και τα Δωδεκάνησα (το Καστελόριζο, την Κάλυμνο, τη Λέρο, την Κάρπαθο). Ένας ενδεικτικός αριθμητικός απολογισμός είναι ο εξής:

Πρόσφυγες εν Αφρική και Μέση Ανατολή
Τοποθεσία Αριθμός προσφύγων
Πηγαί Μωυσέως 3.252 πρόσφυγες
Νουσεϊράτ (Γάζας) 8.181 πρόσφυγες
Ιεροσόλυμα 1.082 πρόσφυγες
Βηρυτός 952 πρόσφυγες
Χαλέπι 32 πρόσφυγες
Κύπρος 5.620 πρόσφυγες
Αντίς Αμπέμπα 785 πρόσφυγες
Ντιριντάουα 314 πρόσφυγες
Βελγικό Κονγκό 2.671 πρόσφυγες
Τανγκανίκα 478 πρόσφυγες
Γιοχάνεσμπουργκ 39 πρόσφυγες
Σύνολο 23.406 πρόσφυγες

 

Η συντριπτική πλειοψηφία των προσφύγων επαναπατρίσθηκε μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

-Από που αντλήσατε στοιχεία και υλικό;

Η έρευνά μου ήταν εκτεταμένη, πολυεπίπεδη και πολύχρονη. Εκτός από τα Κρατικά Αρχεία της Κύπρου, υλικό αντλήθηκε από τα Κρατικά Βρετανικά Αρχεία (Public Record Office), το Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του ελληνικού Υπουργείου των Εξωτερικών, τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, στο Παράρτημα της Χίου και το αρχείο της Ούνρα που φυλάσσεται στο Αρχείο των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη. Μίλησα, επίσης, με πολλούς ανθρώπους όπως τον Καστελοριζιό Paul Boyatzis στη μακρινή Πέρθη της Αυστραλίας, τον Σταύρο Βινιεράτο και τη δραστήρια κοινότητα των Ελλήνων της Αιθιοπίας, τον Γιώργο Μπίζο, δικηγόρο του Νέλσον Μαντέλα στη Νότια Αφρική αλλά και πλήθος ανθρώπων στα ελληνικά νησιά. Όλοι αυτοί με βοήθησαν σημαντικά, δίνοντας απαντήσεις στα ερωτήματά μου και προσφέροντάς μου απλόχερα το υλικό που είχαν στη διάθεσή τους.

-Σύμφυτη με την ιστορία της ανθρωπότητας η ιστορία των προσφύγων;

Δυστυχώς αυτό είναι αλήθεια. Διαχρονικά η ανθρώπινη ιστορία είναι κατάστικτη από πολέμους, εκπατρισμούς και προσφυγοποιήσεις ανθρώπων. Η προσφυγιά ανιχνεύεται σχεδόν σε κάθε ιστορική περίοδο και σε κάθε γεωγραφική περιοχή. Ιδίως ο χώρος του Αιγαίου Πελάγους υπήρξε κατά τους νεότερους χρόνους κόμβος διακίνησης προσφύγων και μεταναστών. Ειδικά για τους Έλληνες το Αιγαίο συνδέεται άρρηκτα με τις μνήμες της Μικρασίας, την πυρπόληση της Σμύρνης και την καταστροφή του ελληνισμού της Ανατολίας. Χιλιάδες Έλληνες πρόσφυγες την περίοδο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και της μικρασιατικής περιπέτειας διαπεραιώθηκαν από τα λιμάνια της Μικράς Ασίας στα ελληνικά νησιά και την ηπειρωτική Ελλάδα, αφήνοντας στην ευλογημένη γη της Ιωνίας τα οστά των προγόνων τους. Αλλά και για τους Μουσουλμάνους των Βαλκανίων το Αιγαίο υπήρξε η «πικρή» εκείνη θάλασσα, που τους οδήγησε την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων από τους γενέθλιους τόπους στις νέες πατρίδες. Το ίδιο επαναλήφθηκε και την περίοδο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, όταν το Αιγαίο μετατράπηκε και πάλι, όπως καταγράφει τούτη η μελέτη, σε οδό σωτηρίας, φέρνοντας τους Έλληνες νησιώτες στα μικρασιατικά παράλια και στην Κύπρο προκειμένου να γλυτώσουν από την επισιτιστική κρίση της Κατοχής.

-Η ειρωνεία είναι ότι οι πρόσφυγες προέρχονταν κυρίως από το μαρτυρικό Χαλέπι; 

Το Χαλέπι λειτούργησε ως σταθμός υποδοχής, καταγραφής και κατανομής των Ελλήνων προσφύγων, ένα hot spot της εποχής. Εκεί έφθαναν οι δυστυχισμένοι πρόσφυγες, συνήθως με τρένο από τα μικρασιατικά παράλια. Τους υποδέχονταν οι βρετανικές αρχές καθώς και εκπρόσωποι της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης. Αφού διασταυρώνονταν τα στοιχεία τους, οι πρόσφυγες στέλνονταν σε ασφαλέστερες περιοχές.

-Συγκρίνεται το χθες με το σημερινό προσφυγικό δράμα των Συρίων;

Είναι παράλληλες, αντίστροφες ιστορίες. Κάθε προσφυγικό δράμα διατηρεί βέβαια τα δικά του χαρακτηριστικά. Ο πόνος των προσφύγων όμως είναι κοινός, δεν έχει χρώμα, δεν ανήκει αποκλειστικά σε καμιά θρησκευτική, εθνική ή γλωσσική ομάδα. Κανείς πρόσφυγας δεν φεύγει από τον τόπο του με τη θέλησή του. Ας το έχουμε αυτό στο μυαλό μας απομακρυνόμενοι από οποιεσδήποτε πολιτικές και ιδεολογικές σκοπιμότητες.

-Στόχος σας να διατηρηθεί η ιστορική μνήμη και η ελπίδα πως το Αιγαίο είναι θάλασσα ειρήνης και πολιτισμού; 

Μακάρι να μπορούσε να γίνει αυτό. Μακάρι να ευτυχήσει η δική μας γενιά να δει το Αιγαίο να μετατρέπεται από πέλαγος προσφύγων σε θάλασσα ειρήνης, όπου οι άνθρωποι θα ασχολούνται με τα ειρηνικά τους έργα και η επικοινωνία των πολιτισμών θα γεφυρώνει αρμονικά τις ανισότητες και τις ετερότητες. Δεν είμαι ουτοπιστής, γνωρίζω τις δυσκολίες που υπάρχουν, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να προσπαθήσουμε. Άλλωστε η ιστορία μας δίνει μέσω της γνώσης και της κατανόησης του παρελθόντος τα εργαλεία εκείνα που απαιτούνται προκειμένου να ερμηνεύσουμε τη σύγχρονη πραγματικότητα.

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here