Η Μασσαλία ως τράνζιτο καταραμένων λογοτεχνών

 

 

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

 

Το λιμάνι της Μασσαλίας, μεταξύ των πολλών άλλων, πρόσφερε πάμπολλες εξυπηρετήσεις σε κατατρεγμένους και καταραμένους πολίτες πολλών ευρωπαϊκών χωρών κατά τη διάρκεια του δευτέρου παγκοσμίου  πολέμου. Αρκετοί ήταν εκείνοι που κρύφτηκαν στα αμπάρια πλοίων που βρίσκονταν εκεί,   για διάφορους λόγους, με σκοπό τη φυγή από τη χώρα και τη σωτηρία τους από την επερχόμενη  ναζιστική λαίλαπα. Ο Μπρετόν και η οικογένειά του απέκτησαν βίζες εξόδου τον Μάρτιο και κατάφεραν να αναχωρήσουν  με έναν ατμόπλοιο, το ‘Capitaine Paul Lemerle’,  ο κατάλογος επιβατών του οποίου περιελάμβανε πολλά γνωστά ονόματα, μεταξύ των οποίων και τον ανθρωπολόγο Κλωντ Λεβί-Στρως (Claude Levi-Strauss, 1908-2009). Μετά τη γαλλική παράδοση στους Γερμανούς και επειδή ήταν Εβραίος, ο Λεβί-Στρως ενεργοποιήθηκε, προσπάθησε και έφυγε από τη Γαλλία μέσω της Μασσαλίας για την Νότια Αμερική με περιπετειώδη τρόπο, με τελικό προορισμό την Νέα Υόρκη. Κατά τη διάρκεια μάλιστα του ιδιόμορφου ταξιδιού, ο Μπρετόν και ο Λεβί-Στρως, ανέπτυξαν  σημαντική φιλία.

Έλεγχος εγγράφων από τους Γερμανούς στο λιμάνι της Μασσαλίας (1943)

 

Ήταν χειμώνας του 1941. Στη Μασσαλία έκανε τσουχτερό κρύο πλημμυρισμένο από κρύους ανέμους. Ένα πλοίο ετοιμαζόταν να αναχωρήσει για τη Μαρτινίκα, στην Καραϊβική Θάλασσα. Διέθετε μόλις  δύο καμπίνες με συνολικά επτά κουκέτες για τους λίγους τυχερούς, ενώ για τους υπόλοιπους κάποια άλλα καταλύματα συναρμολογήθηκαν πολύ πρόχειρα σε διάφορες πρόσφορες μεριές του πλοίου. Ένα πολύ μακρύ και τρομακτικό ταξίδι θα ξεδιπλωνόταν μπροστά για τετρακόσιους περίπου άνδρες, γυναίκες και παιδιά που διέφυγαν της ναζιστικής σύλληψης, με όποιο τρόπο, και έμπαιναν σε αυτό. Είναι λοιπόν πραγματικά απίστευτο να υποθέσουμε ότι μέσα σε αυτήν την άθλια συμμάζωξη βρισκόταν και  ο αναρχικός, αντιφασίστας και  θεμελιωτής του σουρεαλισμού,  Αντρέ Μπρετόν (1896-1966), ο  οποίος, με ένα παχύ μπλε παλτό περπατούσε στο κατάστρωμα σε αναζήτηση κάποιου κενού χώρου για το μεγάλο και δύσκολο ταξίδι που είχε μπροστά του. Ακόμη πιο απίστευτη φάνταζε, πάνω στο κατάστρωμα, η παρουσία του Βικτόρ Κιμπάλτσιτς, πρώην  συντρόφου   του Λένιν και του Τρότσκι. Ο Βικτόρ Σερζ (1890 – 1947), ψευδώνυμο του Βίκτορ Λβόβιτς Κιμπάλτσιτς, ήταν ο γνωστός Ρώσος επαναστάτης, γαλλόφωνος συγγραφέας και ιστορικός, ο οποίος παρά το γεγονός ότι υπήρξε από τους πρώτους και πλέον αυστηρούς κριτικούς του Σταλινισμού, παρέμεινε αφοσιωμένος στα ιδανικά του σοσιαλισμού και του μπολσεβικισμού μέχρι το θάνατό του. Οι επικίνδυνες περιπλανήσεις του τον βρήκαν επανειλημμένα ως συμμετέχοντα ενεργώς ή μάρτυρα και παρατηρητή σε κρίσιμα σημεία καμπής της πολιτικής και επαναστατικής ιστορίας της Ευρώπης, αλλά τώρα ανεβαίνοντας σε εκείνο το πλοίο, δεδομένης της ασυνήθιστης και νομαδικής φύσης της ζωής του και λαμβάνοντας υπόψη τις κατά καιρούς ασθένειες που οφείλονταν εν μέρει στις περιόδους φυλάκισής του στη Γαλλία και τη Ρωσία, πρέπει να είχε αισθανθεί, ενστικτωδώς, ότι η ζωή του βρισκόταν ήδη στην τελική της φάση και ότι μάλλον δεν θα έβλεπε ποτέ την Ευρώπη ξανά. Ίσως τελικά είχε δίκιο, αφού πέθανε έξι χρόνια αργότερα, τον Νοέμβριο του 1947, υποφέροντας από σοβαρή καρδιακή προσβολή στο πίσω μέρος ενός ταξί μέσα  στους δρόμους  της πόλης του Μεξικού. Ως εκ τούτου, ο σχεδόν αθόρυβος και μεγαλοπρεπής στωικισμός του σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού του πλοίου πάνω από τον Ατλαντικό, οδήγησε  αργότερα οδήγησε τον Λεβί-Στρως να τον συγκρίνει με ορισμένους βουδιστές μοναχούς που είχε δει παλιότερα στη Βιρμανία.

Με το ξέσπασμα του Δευτέρου  Παγκοσμίου Πολέμου και την εισβολή των Ναζί στο Παρίσι, ο Κουβανός καλλιτέχνης Βιλφρέντο Λαμ (Wifredo  Lam, 1902-1982) έφυγε για τη Μασσαλία, το 1940. Εκεί ήρθε σε επαφή με πολλούς διανοούμενους, συμπεριλαμβανομένων των Σουρεαλιστών, με τους οποίους είχε συσχετιστεί από τότε που γνώρισε τον Αντρέ Μπρετόν, το 1939. Ενώ βρίσκονταν στη Μασσαλία, οι Λαμ και Μπρετόν, συνεργάστηκαν στη δημοσίευση του ποιήματος του Μπρετόν,  Fata Morgana, το οποίο και επιμελήθηκε καλλιτεχνικά ο Λαμ. Σε ολόκληρη τη ζωή του, ο Βιλφρέντο Λαμ προσπάθησε να αναβιώσει το Αφρο- Κουβανέζικο πνεύμα και πολιτισμό, με την ζωγραφική του, τη γλυπτική, την κεραμική και τη χαρακτική.

Η Άννα Ζέγκερς (1900 – 1983) ήταν άλλη μια γνωστή προσωπικότητα της λογοτεχνίας που βρέθηκε πάνω στο πλοίο και διέφυγε του ναζιστικού κινδύνου. Αφού κατοίκησε κάποια χρόνια στην πόλη του Μεξικού (1941-47), γύρισε μετά στο Δυτικό Βερολίνο (1947-50), για να εγκατασταθεί τελικά στο Ανατολικό. Ταξιδεύοντας έως εδώ, στη Μασσαλία, λοιπόν, ξαναδιαβάζεις το βιβλίο ‘Τράνζιτο’ της συγγραφέως ετούτης από καινούργια σκοπιά, και στη συνέχεια βλέπεις τα ίδια μέρη όπου έλαβε χώρα η ιστορία, κι’ έτσι   το ταξίδι σου αρχίζει να αποκτά άλλη μια, μη αναμενόμενη προοπτική, και το όλο σενάριο που αναφέρεται στην δραματική περίοδο 1940-1941, αίφνης επικαιροποιείται!

Η εποχή εκείνη υπήρξε δύσκολη και για την  Άννα Ζέγκερς. Οι  ναζιστικές θηριωδίες έδειχναν το πραγματικό προσωπείο τους, ο γνωστός Αυστριακός συγγραφέας  Ερνστ Βάις αυτοκτόνησε στις 14 Ιουνίου 1940, όταν τα γερμανικά στρατεύματα εισέβαλαν στο Παρίσι. Η προσπάθειά του με το δηλητήριο δεν υπήρξε επιτυχής και άμεση, αλλά πέθανε την επόμενη νύχτα σε  νοσοκομείο στο Παρίσι. Το έργο του είχε σίγουρα  επηρεασθεί από τον Σίγκμουντ Φρόιντ, τον φίλο του Φρανς Κάφκα, και άλλους σύγχρονους, για την εποχή του, συγγραφείς. Πέρα απ’ αυτόν, ήταν πραγματικότητα οι τρεις άλλοι Γερμανοί συγγραφείς που είχαν την ίδια τύχη με αυτόν, αυτοκτόνησαν δηλαδή και αυτοί ενώπιον του κινδύνου σύλληψης.  Ο Γερμανός εξπρεσιονιστής ποιητής και θεατρικός συγγραφέας Βάλτερ Χάζενκλεβερ (Walter Hasenclever, 1890 –1940) πέθανε στο στρατόπεδο Les Milles, κοντά στην Αιξ-αν- Προβάνς. Τα έργα του απαγορεύτηκαν όταν οι Ναζί ήρθαν στην εξουσία και πήγε στην εξορία στη Γαλλία. Ωστόσο, εκεί φυλακίστηκε ως ‘ξένος εχθρός’. Μπροστά στον κίνδυνο να  πέσει στα χέρια τους,  το πρωί της 22ας Ιουνίου 1940, αυτοκτόνησε με υπερβολικά μεγάλη δόση βαρβιτουρικών. Την ίδια τύχη είχαν και οι  άλλοι δύο. Ο Καρλ Αϊνστάιν (Carl Einstein, 1885 – 1940), ήταν ένας σπουδαίος Γερμανός αλλά εβραίος  συγγραφέας, ιστορικός τέχνης, αναρχικός και κριτικός. Η συμμετοχή του στην κοινωνική, πολιτιστική  και πολιτική ζωή χαρακτηρίστηκε από κομμουνιστικές συμπάθειες και αναρχικές απόψεις, με αποτέλεσμα να γίνει γρήγορα στόχος της γερμανικής δεξιάς κατά τη διάρκεια της μεσοπολεμικής περιόδου της Βαϊμάρης. Ο Αϊνστάιν αυτοκτόνησε και αυτός    πηδώντας από μια γέφυρα στα Πυρηναία, στις 5 Ιουλίου 1940. Κάπως έτσι έφυγε απ’ τη ζωή και ο μεγάλος Γερμανός μαρξιστής και κριτικός της λογοτεχνίας, δοκιμιογράφος, μεταφραστής και φιλόσοφος Βάλτερ Μπένγιαμιν (Walter Benjamin, 1892 – 26 Σεπτεμβρίου 1940), στην περιοχή των Πυρηναίων μέσω της οποίας προσπαθούσε να διαφύγει μαζί με μια ομάδα Εβραίων, παίρνοντας μεγάλη δόση υπνωτικών.

Μπροστά σε όλα αυτά η Άννα Ζέγκερς, δεν είχε άλλη επιλογή. Παίρνοντας τα δύο παιδιά της, κατευθύνθηκε προς τη νότια Γαλλία σε μια απελπιστική προσπάθεια να ξεφύγει από την ανελέητη Βέρμαχτ με τα φανερά και τα κρυφά στελέχη της. Ο άντρας της ήταν ήδη φυλακισμένος στο γνωστό  στρατόπεδο κρατουμένων στο Le Vernet, κοντά στα Πυρηναία, ένα σκληρό στρατόπεδο συγκέντρωσης το οποίο  προόριζαν για μαχητές του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου καθώς και για αριστερούς μετανάστες. Φτάνοντας με χίλια βάσανα στη Μασσαλία, η Άννα Ζέγκερς, ξέφυγε προσωρινά του ναζιστικού κινδύνου, αφού βρισκόταν κάτω από τη γραμμή που χώριζε τη ναζιστική και κατεχόμενη Γαλλία από την μη κατεχόμενη, όπως ορίστηκε από τη Γερμανία του Χίτλερ και την  κυβέρνηση του Πεταίν, τον Ιούνιο του 1940. Η κατάστασή της στο λιμάνι της Μασσαλίας, φάνταζε κάπως ως ‘Mutterseelenallein’ στη μητρική της γλώσσα. Τον χειμώνα του 1940-1941, τριγυρνούσε μόνη και έρημη σε μια πόλη-τράνζιτο, ένα μέρος που έμεινες για συγκεκριμένο διάστημα μέχρι να φύγεις, γιατί έτσι έπρεπε για λόγους ανώτερης βίας.

Αλήθεια τί είναι εκείνο που τελικά οδηγεί κάποιους περίεργους σε μέρη όπου διαδραματίστηκαν ορισμένα βιβλία, αναρωτήθηκε μια στιγμή η ανατολικογερμανίδα Κρίστα Βολφ (1929-2011)! Περιδιαβαίνοντας σήμερα τα στενά δρομάκια της Μασσαλίας, γύρω απ’ το παλιό λιμάνι, σε απόκεντρους  και βρώμικους δρόμους, κάποιες μικρές γωνιές,  καφέ  και εστιατόρια τα οποία άλλαξαν όψη και διαχείριση,  παρατηρείς αναγκαστικά καινούργιες όψεις και πρόσωπα που δείχνουν πως έφτασαν έως εδώ με σκοπό να φύγουν! Όπως και η Άννα Ζέγκερς, τότε, έτσι και αυτοί σήμερα τριγυρνάνε ολημερίς σε ναυτιλιακά γραφεία και προξενεία με σκοπό να πάρουν κάποιο μαγικό φύλλο χαρτιού που θα τους εξασφαλίσει την παραμονή για περισσότερο χρόνο, παρά την αναγκαστική και οριστική εγκατάλειψη, τη  φυγή απ’ την Ευρώπη. Εκείνη έμεινε εδώ,  για κάποιους μήνες ωσότου μπορέσει επιτέλους, τον Μάρτιο του 1941, να εγκαταλείψει και αυτή, όπως και οι προαναφερθέντες λογοτέχνες, μαζί με την οικογένειά της την επικίνδυνη Μασσαλία για τη Μαρτινίκα με το ατμόπλοιο ‘Capitaine Paul Lemerle’. Διαβάζοντας ξανά το, σε μεγάλο βαθμό, αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα ‘Τράνζιτο’ της Άννα Ζέγκερς, ξανάρχεσαι στη Μασσαλία, και ανοίγοντας εκεί το συγκεκριμένο βιβλίο, αποκτάς την αίσθηση  πως ολοκλήρωσες κάτι ασαφές, μια ακεραιότητα που ήταν όμως μισή ως εκείνη την ώρα, μια επιβεβαίωση όχι απαραίτητη και επιτακτική, μια πλεύση σε τελική ανάλυση στα εκμαυλιστικά και κυματιστά νερά της αθάνατης  λογοτεχνίας.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here