Γιάννης Ράγκος: «Kαματερός, Έλγιν, Όρια κ.α»

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Τριάντα πρωτοσέλιδα ρεπορτάζ μεγάλου ιστορικού ενδιαφέροντος από αδιευκρίνιστα, στην πλειοψηφία τους, γεγονότα και περιστατικά που απασχόλησαν έντονα την κοινή γνώμη της εποχής τους, τα περισσότερα ωστόσο στην πορεία «ξεχάστηκαν». Ανάμεσά τους ο λόρδος Έλγιν και το ναυάγιο του πλοίου Μέντορας που μετέφερε τα κλεμμένα της Ακρόπολης (1802-5), τα αδέρφια Χριστοφιλέα που ονομάστηκαν οι Έλληνες Μπόνι και Κλάιντ (1929), οι μονομαχίες τιμής (1895-1914), το ερωτικό/κατασκοπευτικό θρίλερ της Κατοχής «υπόθεση Δωροθέα Ντε Ροπ», το πολύνεκρο – φονικότερο του Τιτανικού – ναυάγιο του γεμάτου Ιταλούς αιχμαλώτους ατμόπλοιου Όρια ανοικτά του Σουνίου (1943), η μυθιστορηματική απόδραση 27 πολιτικών κρατουμένων από τις φυλακές Βούρλων το 1955, το λεγόμενο Πραξικόπημα της Πιτζάμας (1975), η ανταρσία του αντιτορπιλικού Βέλος (1973), το αλήστου μνήμης νερό του Καματερού (1976)… Αναζητήσαμε τον συγγραφέα του Γιάννη Ράγκο, συνάδελφο που έχει διακριθεί επί σειρά ετών στο ερευνητικό ρεπορτάζ και όχι μόνο, όντας επίσης συγγραφέας αστυνομικών διηγημάτων. Αφορμή το βιβλίο του «Ξεχασμένα πρωτοσελιδα» εκδόσεις Polaris.

Ξεχασμένα πρωτοσέλιδα, άλλως ρεπορτάζ από την ελληνική μικροιστορία;

Τα κείμενα που περιλαμβάνονται στο βιβλίο αποτελούν επεξεργασμένη και επικαιροποιημένη εκδοχή άρθρων μου που έχουν δημοσιευτεί την τελευταία δεκαετία στον έντυπο και ηλεκτρονικό Τύπο. Εξετάζουν ποικιλόμορφα και σε μεγάλο βαθμό αδιερεύνητα περιστατικά της νεότερης ελληνικής Ιστορίας, που στην εποχή τους απασχόλησαν έντονα την κοινή γνώμη και τα πρωτοσέλιδα του Τύπου, όμως στη ροή του ιστορικού χρόνου τα περισσότερα παραμερίστηκαν από τα μείζονα πολιτικά, διπλωματικά, στρατιωτικά και κοινωνικά γεγονότα της περιόδου και εν τέλει είτε «υποβαθμίστηκαν» στο επίπεδο των βιβλιογραφικών υποσημειώσεων είτε καταχωρήθηκαν στην κατηγορία της μικροϊστορίας. Αυτονόητα, τα τριάντα άρθρα του τόμου, δεν εξαντλούν μια περίοδο σχεδόν δύο αιώνων, αλλά η παρουσίασή τους γίνεται σκόπιμα με χρονολογική σειρά, ώστε αφενός ο αναγνώστης να διατηρήσει μια, έστω γενική, αντίληψη των ιστορικών συνάψεων στην πορεία των γεγονότων, και αφετέρου, να αναδειχθεί το corpus των ιστορικών υποπεριόδων, στις οποίες εντάσσονται τα αναφερόμενα γεγονότα.

Δικαιούνται οι δημοσιογράφοι να μπαίνουν στα χωράφια των ιστορικών;

Είναι ένα ερώτημα που θέτω και στον πρόλογο του βιβλίου, αλλά ουσιαστικά αποτελεί «υπόθεση εργασίας». Όπως σημειώνει ο Νίκος Μπακουνάκης στο εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του «Δημοσιογράφος ή ρεπόρτερ» (Πόλις, 2014), η λέξη δημοσιογράφος εμφανίζεται για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα το 1826. Όμως, έως τα τέλη του 19ου αιώνα η δημοσιογραφία δεν ήταν επάγγελμα, αλλά μία, κατά κάποιο τρόπο, «παραφυάδα» της συγγραφικής ιδιότητας. Σε κάθε περίπτωση, ο δημοσιογράφος είναι μάρτυρας και καταγραφέας των επίκαιρων πολιτικών, κοινωνικών ή πολεμικών γεγονότων, δηλαδή με άλλα λόγια της «Ιστορίας εν τη γενέσει» της. Έτσι, γίνεται ο πρώτος ιστοριογράφος και επομένως, ex officio θα έλεγε κανείς, «εισχωρεί» στο πεδίο επί του οποίου, κάποια στιγμή, θα στραφεί προς μελέτη και ανάλυση η ιστορική επιστήμη.

Τι εισφέρει ο δημοσιογράφος στην ιστορική γνώση;

Υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο κυρίως στο εξωτερικό, που μια δημοσιογραφική έρευνα σε βάθος «φώτισε» από μία εντελώς νέα γωνία θέασης μια πτυχή ή κάποια λιγότερο φανερή πλευρά της Ιστορίας. Υπ’ αυτή την έννοια, οι δημοσιογράφοι πρωτοπόρησαν, «αναγκάζοντας» κατόπιν τους ιστορικούς να επανεξετάσουν ένα γεγονός ή μια περίοδο, χρησιμοποιώντας ασφαλώς τα μεθοδολογικά εργαλεία της επιστήμης τους.

Η διαστροφή του επαγγέλματος….προσφέρει ευκαιρίες για να «ανακαλυφθούν» αχαρτογράφητες γωνίες της Ιστορίας;

Όπως γνωρίζετε πολύ καλά κι εσείς, στον πυρήνα του δημοσιογραφικού επαγγέλματος βρίσκεται η επιθυμία του δημοσιογράφου να «διεισδύσει» κάτω από τον εξωτερικό «φλοιό» των γεγονότων, ώστε να διαπιστώσει τι κρύβεται στα αθέατα «υποστρώματά» τους. Αυτός ο «κανόνας» ισχύει και στην περίπτωση της διερεύνησης ενός παρελθοντικού («ιστορικού» ή μη) γεγονότος. Ταυτόχρονα, η επιλογή των θεμάτων γίνεται πάντα με τα «κλασικά» δημοσιογραφικά κριτήρια και η προσέγγισή τους με τις σταθερές μεθόδους του ρεπορτάζ. Δηλαδή, αν κάποιο θέμα έχει πρωτοτυπία ή είναι σπάνιο, αν μπορούν να βρεθούν αξιόπιστες πηγές, να διασταυρώνεται κάθε πληροφορία που προκύπτει, να γίνεται μία κατά το δυνατόν σφαιρικότερη και πιο ολοκληρωμένη παρουσίαση του θέματος.

Μιλάμε για ιστορικό ρεπορτάζ;

Κατά τη γνώμη μου, ο όρος είναι κάπως αδόκιμος. Ο αγγλοσαξονικός όρος είναι historical feature stories, σε αντιπαραβολή προς τα ονομαζόμενα hard news, δηλαδή τα κύρια θέματα της τρέχουσας ειδησεογραφίας. Στην ουσία, αναφέρεται στη δημοσιογραφική έρευνα που στοχεύει είτε στην ανάδειξη ενός ξεχασμένου ή αποσιωπημένου ιστορικού περιστατικού είτε στην αποκάλυψη νέων και άγνωστων στοιχείων (μαρτυριών, εγγράφων, οπτικοακουστικών ντοκουμέντων κ.λπ.) για ένα ήδη μελετημένο επιστημονικά γεγονός. Πρόκειται για ένα δημοσιογραφικό είδος που στην Ελλάδα δεν βρήκε, για πολλές δεκαετίες, ιδιαίτερη απήχηση, σε αντιδιαστολή με τη μεγάλη παράδοσή που έχει στη Δυτική Ευρώπη και στις ΗΠΑ. Αυτό, ίσως να οφείλεται στο γεγονός πως απαιτούσε ειδικές γνώσεις και ενδιαφέρον από τους συντάκτες ή και στην απροθυμία των επιχειρήσεων των ΜΜΕ να διαθέσουν τον απαιτούμενο χρόνο αλλά και τους πόρους, που συχνά χρειάζονται, για την αποτελεσματική ολοκλήρωση μιας τέτοιας έρευνας.

Στο παρελθόν, ελάχιστοι Έλληνες δημοσιογράφοι -κυρίως, στη δύση της επαγγελματικής καριέρας τους- είχαν, κατά καιρούς, ασχοληθεί με το είδος αυτό, επιτυγχάνοντας ωστόσο εξαιρετικά αποτελέσματα. Αναφέρω, ενδεικτικά και μόνο, τους πολύ σημαντικούς δημοσιογράφους Γιώργο Καράγιωργα, Γιάννη Κάτρη, Σπύρο Λιναρδάτο και Βάσο Μαθιόπουλο. Πάντως, οφείλω να παρατηρήσω πως τις τελευταίες δεκαετίες ολοένα και περισσότεροι συνάδελφοι ενδιαφέρονται συστηματικά ή σποραδικά γι’ αυτό το δημοσιογραφικό είδος, κάτι που πιθανώς να προαναγγέλλει την επαναξιολόγησή του στην εγχώρια δημοσιογραφική πρακτική.

Ποια χρονολογική περίοδο καλύπτετε;

Το πρώτο, χρονολογικά, ρεπορτάζ αφορά το ναυάγιο του πλοίου «Μέντωρ», που βυθίστηκε στα Κύθηρα τον Σεπτέμβριο του 1802 και αποτελεί ένα από τα ιστορικότερα ναυάγια των ελληνικών θαλασσών. Με το σκάφος αυτό ο περίφημος λόρδος Έλγιν μετέφερε μεγάλο μέρος των γλυπτών που είχε αποσπάσει από τον Παρθενώνα και άλλα μνημεία της Ακρόπολης. Το ρεπορτάζ εξετάζει το χρονικό του ναυαγίου, τις ενέργειες ανέλκυσης του πολύτιμου φορτίου του και τις μεταγενέστερες υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή, που φτάνουν έως τις μέρες μας.

Το τελευταίο ρεπορτάζ αναφέρεται στην περίφημη υπόθεση με το «νερό του Καματερού». Οι παλιότεροι θα θυμούνται πως στις αρχές του 1976 η Ελλάδα είχε αναστατωθεί από την είδηση πως ένας… δικηγόρος είχε ανακαλύψει ένα θαυματουργό «νερό», προερχόμενο από μυστική και ραδιενεργή πηγή της Κω, που δήθεν αντιμετώπιζε όλες τις ανίατες ασθένειες. Η υπόθεση πήρε πρωτοφανείς κοινωνικές διαστάσεις, κυρίως με τη στήριξη μερίδας του Τύπου, ώσπου να αποδειχθεί πως επρόκειτο για απάτη.

Ξεχωρίζετε κάποια από θέματα; Για ποιο λόγο;

Όλα τα θέματα που περιλαμβάνονται στα «Ξεχασμένα πρωτοσέλιδα», προφανώς ήλκυσαν το δημοσιογραφικό μου ενδιαφέρον, γι αυτό και επέλεξα να ασχοληθώ με αυτά. Κάποια από αυτά, επειδή αποτελούσαν εντελώς άγνωστα περιστατικά που δεν τα είχε αναδείξει ούτε η ιστορική ούτε η δημοσιογραφική έρευνα, όπως η εντελώς άγνωστη πολιτική δολοφονία του υπουργού Παιδείας Νικόλαου Κορφιωτάκη το 1850 ή το πολιτικό και διπλωματικό «θρίλερ» στις σχέσεις της Ελλάδας με την Τουρκία και την Αλβανία το 1934, με αφορμή την αυτοκτονία στην Αθήνα μιας Λετονής βαρόνης, η οποία αρχικά αποδόθηκε σε ερωτική απογοήτευση.

Κάποια άλλα, περισσότερο γνωστά, τα περιέλαβα στον τόμο, καθώς από την έρευνά μου προέκυψαν νεότερα, και αδημοσίευτα έως σήμερα, στοιχεία. Σε αυτή την κατηγορία, για παράδειγμα, θα μπορούσα να περιλάβω την έρευνα για την ιστορία των Ταγμάτων Εθνοφυλακής Αμύνης, των περίφημων ΤΕΑ. Στην έρευνά μου, εντόπισα απόρρητες αναφορές της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα για τη δράση τους, που εκτείνεται σε τουλάχιστον τρεις δεκαετίες μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μέχρι τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης. ‘Η την περίφημη «συμφιλίωση της Νιάλας», όταν τον Απρίλιο του 1947, μεσούντος του Εμφυλίου πολέμου, αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας και στρατιώτες του κυβερνητικού στρατού συμφιλιώθηκαν για μερικές ώρες, ώστε να αντιμετωπίσουν από κοινού τη σφοδρή χιονοθύελλα που έπληττε την βουνοκορφή Νιάλα των Αγράφων. Στο άρθρο μου δημοσιεύονται, για πρώτη φορά, οι επίσημες αναφορές για το γεγονός τόσο του ΓΕΣ όσο και του Αρχηγείου του ΔΣΕ.

Είστε και πρόεδρος της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας (ΕΛΣΑΛ); Απ ό,τι φαίνεται, το τελευταίο διάστημα, ανθεί το λογοτεχνικό αυτό είδος…

Είναι πολύ εύστοχη η παρατήρησή σας. Πράγματι, η αστυνομική λογοτεχνία αποτελεί, τα τελευταία χρόνια, την «ατμομηχανή» της παγκόσμιας εκδοτικής βιομηχανίας. Το φαινόμενο παρατηρείται και στην Ελλάδα με ολοένα και περισσότερους συγγραφείς, κυρίως νέους ηλικιακά, να στρέφονται συστηματικά στο είδος. Θα σας αναφέρω μόνο δύο αριθμούς προς σύγκριση: το 2016 κυκλοφόρησαν περίπου 55 ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα -περιλαμβανομένων και των εφηβικών- όταν το 1995 ο αριθμός αυτός δεν ξεπερνούσε τα πέντε! Την ίδια στιγμή, αυξάνονται θεαματικά οι θεωρητικές εργασίες γύρω από το είδος, την ιστορία του, τα χαρακτηριστικά του κ.λπ.Θεωρώ ότι, σε ότι αφορά τον ελληνικό χώρο, στο γεγονός αυτό έχει συμβάλει σημαντικά η δουλειά που έχει κάνει η ΕΛΣΑΛ (www.elsal.gr), η οποία δημιουργήθηκε το 2010 και σήμερα περιλαμβάνει σχεδόν όλους τους Έλληνες συγγραφείς του είδους. Πάντως, για να μην εξωραΐζουμε την κατάσταση στην Ελλάδα, θα πρέπει να  επισημάνω πως η αύξηση των τίτλων δεν σημαίνει απαραίτητα και ανάλογη βελτίωση της λογοτεχνικής ποιότητας. Βεβαίως, στους νεοεμφανιζόμενους συγγραφείς συγκαταλέγονται και ορισμένοι εξαιρετικά αξιόλογοι, που ενδιαφέρονται αυθεντικά όχι μόνο για το «αστυνομικό» μέρος αλλά και για το «λογοτεχνικό» (αναφερόμαστε σε αστυνομική λογοτεχνία). Όμως εκδίδονται και αρκετά μυθιστορήματα που, κατά την άποψή μου, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως λογοτεχνικά «σκουπίδια».

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here