Γεράσιμος Ρηγάτος: Τσικνίσματα και μασκαράδες

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Απόκριες, μασκαρέματα, μασκαράδες, τσικνίσματα.   Διανύουμε την περίοδο της Αποκριάς κι έχουμε ήδη περάσει το μέσο της, που είναι η σημερινή ημέρα η Τσικνοπέμπτη, δηλαδή η Πέμπτη της δεύτερης εβδομάδας της Αποκριάς. Η ημέρα της Πέμπτης επιλέχθηκε, σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, διότι η Τετάρτη και η Παρασκευή είναι σημαντικές ημέρες νηστείας.Μιλάμε  με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, πανεπιστημιακό, συγγραφέα, ιατρό και λαογράφο, μέλος του Δ.Σ. της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας.

Το γνώρισμα της ελληνικής Αποκριάς;

Οι μεταμφιέσεις. Στο παραδοσιακό καρναβάλι υπήρχαν συγκεκριμμένες μεταμφιέσεις μόνο με τα διαθέσιμα μέσα και με πολλούς αυτοσχεδιασμούς: γαμπρός – νύφη – συμπεθεριό, γιατρός – νοσοκόμα – άρρωστος, παπάς, τσιγγάνα, αράπης. Σήμερα οι μεταμφιέσεις χαρακτηρίζονται από μεγάλη ποικιλία, αλλά είναι τυποποιημένες και εμπορευματοποιημένες.

Της μεταμφίεσης;

Απαραίτητο γνώρισμα η μάσκα. Παραδοσιακά από προβιά, με τρύπα για μάτια και στόμα, ή από χοντρό μαύρο πανί ή από χαρτόνι, Άλλες φορές χρησιμοποιούσαν νεροκολόκυθο, με κόκκινη πιπεριά για μύτη. Κάποτε τη μάσκα την αντικαθιστούσε το μαύρισμα του προσώπου με φούμο, άλλοτε μια μεγάλη ψεύτικη γενειάδα και μουστάκι ακόμα και ζωγραφισμένο. Σήμερα οι τυποποιημένες μάσκες χαρακτηρίζονται από μεγάλη ποικιλία, ανάμεσά τους και πλαστικές, πολλές από τις οποίες εικονίζουν πρόσωπα πολιτικών: η ανώδυνη εκδίκηση του λαού.

-Τσικνοπέμπτη;

   Οι λέξεις ερμηνεύουν τον ρόλο τους. Η πρώτη σηματοδοτεί περίοδο που οδηγεί σε αναστολή της κατανάλωσης κρέατος από την διατροφή των παραδοσιακών πληθυσμών. Είναι τόσο ισχυρό το μήνυμα που η εβδομάδα ονοματοδοτεί ολόκληρη την περίοδο της Αποκριάς ή του Καρναβαλιού, που είναι η συνώνυμη λέξη από λατινικές ρίζες. Ακολουθεί η ακρεοφαγική εβδομάδα της Τυρινής (ή Τυροφάγου) που με την Καθαρή Δευτέρα θα μας βάλει στην νηστευτική περίοδο της Σαρακοστής. Όσο για την Τσικνοπέμπτη είναι η κορύφωση της κρεοφαγίας. Γνώρισμά της η τσίκνα, η οσμή του ψημένου κρέατος, του λίπους που στάζει ή του φαγητού που «άρπαξε» κατά το μαγείρεμα.

Άλλα έθιμα της Αποκριάς;

Πολλά δρώμενα, διαφόρων τύπων, όλα με ευχή την ευετηρία, την ευχή δηλαδή για την καλή συνέχεια του χρόνου και της ζωής. Ορισμένα δρώμενα αποσκοπούν στη γονιμοποίηση της γης με την επερχόμενη άνοιξη. Χαρακτηριστικό το «ζευγάρωμα με τη γη» που τελείται στον Τύρναβο, όπου και φαλλοφορία και «διονυσιακού» τύπου τραγούδια. Ανάλογα δρώμενα τελούνται και στη Νέδουσα της Μεσσηνίας και αλλού. Άλλα αποσκοπούν να «τρομάξουν» αρνητικά πνεύματα και δυνάμεις ώστε να ζωντανέψει η φύση. Έτσι εκτός από τις τρομερές κάποτε μάσκες και βαψίματα, σε διάφορα μέρη (Σκύρος, Λέσβος, Δυτ. Μακεδονία κ.α.) φορούν κουδούνια και προκαλούν δαιμονισμένο θόρυβο. Όλα αυτά και πολλά ακόμα ανάλογα (αλλά και διαφορετικά) έθιμα τελούνται πάντα με ενθουσιασμό, αυτούσια ή σε ανάμιξη με στοιχεία του σύγχρονου, αστικού τύπου, καρναβαλιού.

Τα τραγούδια της Αποκριάς;

Ανάλογα με τον τύπο των εορτασμών υπάρχουν διάφορα είδη τραγουδιών. Στα ημιαστικά και αστικά καρναβάλια συναντάμε καντάδες, ελαφρά, δημοτικά και λαϊκά τραγούδια με εύθυμη και παιγνιώδη διάθεση, κάποια ειδικώς αποκριάτικα. Στους παραδοσιακούς αποκριάτικους εορτασμούς – και κυρίως σ’ εκείνους με τα «διονυσιακά» δρώμενα – υπάρχουν αθυρόστομα τραγούδια, μεγάλο μέρος των οποίων και από διάφορες περιοχές δεν έχουν διασωθεί. Ευτυχώς πριν από κάποια χρόνια η μεγάλη μουσικολόγος Δόμνα Σαμίου πρόλαβε να συλλέξει μερικά από αυτά και να τα διασώσει με τη δισκογραφία της, παρά τις αντιδράσεις.

Ποιες αντιδράσεις;

Κατατέθηκε εναντίον της μήνυση για τον «άσεμνο» χαρακτήρα των τραγουδιών και υπήρξαν δημοσιεύματα σε μερίδα του Τύπου. Ευτυχώς δεν προχώρησε η υπόθεση πάρα πέρα. Αλλά και η ίδια η Αποκριά έχει δεχθεί αντιδράσεις. Ο Σπ. Μελάς έγραψε το 1954 ότι «αι Πάτραι διηρέθησαν πια εις δύο αδιάλλακτα στρατόπεδα [  ] εις τους καρναβαλικούς και τους αντικαρναβαλικούς». Οι πρώτοι χαρακτηρίζονταν ως «κυλιόμενοι εις την ειδωλολατρικήν ακολασίαν» και οι δεύτεροι ως «βυθισμένοι εις τον μεσαιωνικόν καλογηρισμόν». Θυμάμαι και προσωπικά αντιδράσεις από συντηρητικούς κύκλους ακόμα και τη δεκαετία του 1960, καθώς και την έκτακτη έκδοση αντικαρναβαλικού θρησκευτικού φύλλου.

Και οι μασκαράδες;

Αν και αλλάζουν οι αποκριάτικες τελετές, αν και αλλάζουν οι μεταμφιέσεις των καρναβαλιστών, υπάρχουν κάποιοι μασκαράδες που δεν αλλάζουν και συνεχίζουν να γελάνε σε βάρος των πολλών. Γράφει ο Γεώργιος Σουρής (1901) : «…Λαέ μου περιούσιε/ λαέ μου κουρελή,/ με τη χαρά σου θλίβομαι/ το κέφι σου με πνίγει…/ Άλλοτε πλήρωνες φτηνά/ για να γλεντούν πολλοί,/ τώρα πληρώνεις ακριβά/ για να γλεντούνε λίγοι». Για τις μέρες μας, τι να ευχηθούμε; Και μη χειρότερα.

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here