Γεράσιμος Ρηγάτος: Το άνοιγμα του κλήδονα

 

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον ΓΙΩΡΓΟ ΚΙΟΥΣΗ

 

Aπόψε το βράδυ ήταν ως πριν λίγες μόλις δεκαετίες «μαγικό». Ίσως ακόμα είναι σε κάποια μέρη, αλλά με λιγότερα δρώμενα και με λιγότερους θιασώτες. Η παραμονή (23) της γιορτής του Αγίου Ιωάννη (24 Ιουν.) συμπίπτει με τη θερινή τροπή του ηλίου που αναβιώνει πανάρχαιες ηλιολατρικές και πυρολατρικές εκδηλώσεις και μαντικές τελετουργίες. Γι’ αυτό τον λόγο άλλωστε και είχε ζητηθεί από την Στ΄ Οικουμενική Σύνοδο η κατάργηση των εθίμων. Και είχε ζητηθεί να πάψουν ν΄ ανάβουν φωτιές και να πηδούν από πάνω τους, επειδή ήταν έθιμο «ελληνικό», δηλαδή ειδωλολατρικό.

Για τους παραβάτες είχαν ορισθεί και ποινές: «ει μεν κληρικός είη, καθαιρείσθω, ει δε λαϊκός, αφοριζέσθω». Όπως και σε άλλες περιπτώσεις το έθιμο που δεν μπορούσε να καταργηθεί, εντάχθηκε σταδιακά στο Χριστιανικό εορτολόγιο και συνδέθηκε με το «Γενέσιον» του Προδρόμου. Μιλάμε με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, ιατρό, πανεπιστημιακό, λαογράφο και συγγραφέα.

  • Πώς ονομάζει τη γιορτή ο κόσμος;

Εκτός από την πιο πάνω επίσημη ονομασία της εκκλησίας και των ημερολογίων ο κόσμος μιλά με τον πρέποντα σεβασμό για τον Άη Γιάννη τον Κλήδονα, τον Ριζικάρη, τον Ριγανά, τον Ριγολόγο, τον Λαμπαδιστή, τον Λιοτροπιό. Κάθε μια επωνυμία έχει την αιτιολογία της. Η νύχτα συνδέεται με τον Κλήδονα, μαγικές και μαντικές τελετουργίες με τη λέξη κλήδων να δηλώνει τον οιωνό. Το έθιμο έστω και με παιγνιώδη διάθεση τηρείται σε πολλά μέρη και τελείται με διάφορες τοπικές παραλλαγές. Κοινή προϋπόθεση όλων των παραλλαγών είναι το αμίλητο νερό, που το φέρνουν κοπέλες χωρίς να πουν κουβέντα όσο κρατά η διαδικασία. Το προσωπικό αντικείμενο που έχει βάλει καθένας στο κλειστό δοχείο ανασύρεται κατά το άνοιγμα του κλήδονα, συνοδευόμενο από μια «μαντική» ρήση. Είναι τα «λόγια του Κλήδονα». Άλλες τεχνικές μαντείας είναι το λιώσιμο μολυβιού (μόλυβδος) που ρίχνεται σε νερό. Το σχήμα που παίρνει το λιωμένο μολύβι ερμηνεύεται για την ενδιαφερόμενη, που συνήθως είναι γνωστή και η προσδοκία της. Αλλού αντί για μολύβι ρίχνουν στο νερό ασπράδι αυγού και ερμηνεύουν για την ενδιαφερόμενη το σχήμα που προκύπτει. Και Ριζικάρης λοιπόν ο Άη Γιάννης, καθώς φανέρωνε στις κοπέλες (κυρίως) το ριζικό τους, δηλαδή την τύχη τους.

  • Σχετικά με τις άλλες ονομασίες;

Καρδιά του καλοκαιριού, τα βότανα έχουν ξεραθεί και γεμίζουν αρώματα την περιοχή. Λίγο αργότερα η πολλή ζέστη και η ξηρασία θα εξατμίσουν τα επιθυμητά χαρακτηριστικά τους. Έτσι αυτή την ημέρα, πάλι με κάποιους εθιμικούς τρόπους, μαζεύεται η ρίγανη αλλά και διάφορα βότανα για οικιακή και φαρμακευτική χρήση. Έτσι έχει προκύψει η ονομασία Ριγανάς. Η ονομασία Ριγολόγος οφείλεται στο ότι ο Άη Γιάννης θεράπευε κατά τη λαϊκή πίστη(και σύμφωνα με στοιχεία του Συναξαριστή) το ρίγος της ελονοσίας, που τις περασμένες δεκαετίες ήταν σε έξαρση κατά τους θερινούς μήνες.

Οι ονομασίες Λαμπαδιστής και  Λαμπαδάρης και  Φανιστής  και Λαμπροφόρος οφείλονται στις φωτιές που άναβαν τα παιδιά (και οι μεγάλοι) στους δρόμους, μπροστά στα σπίτια και στα μαγαζιά τους, εδώ και πολλούς αιώνες, τις οποίες και πηδούσαν με πνεύμα αποτρεπτικό του κακού και υπέρ  υγείας: «να πηδήξω τη φωτιά/ μη με πιάσει η αρρωστιά». Και πράγματι συνέβαλαν στη δημόσια υγεία, καθώς στις πυρές αυτές έκαιγαν ξερά χόρτα, παλιά ξύλινα αντικείμενα, οπωσδήποτε το ξεραμένο ήδη στεφάνι της Πρωτομαγιάς και μαζί τους παράσιτα, ψύλλους και κοριούς που πολλαπλασιάζονταν με τη ζέστη. Γι αυτό ένα άλλο από τα «στιχάκια» που έλεγαν όσοι πηδούσαν τη φωτιά ήταν: «Έξω ψύλλοι και κορέοι/ μέσα οι νοικοκυραίοι/ Ψύλλοι ψύλλοι καίγονται/ κι Άη Γιάννης έρχεται». Ανάλογο «στιχάκι» έλεγαν και στη Κύπρο: «Ψύλλοι ψύλλοι φύετε/ τζαι κορκοί ψοφήσετε/ Τζι Άης Γιάννης έρκεται/ με το κονταρόξυλον/ τζαι κονταροξυλίζει σας». Σε άλλα μέρη, γράφει ο Λουκάτος, πηδώντας τη φωτιά κρατούσαν μια πέτρα πάνω από το κεφάλι τους κι εύχονταν: «Σίδερο στη μέση μου/ πέτρα στο κεφάλι μου». Είναι λοιπόν σαφής και ο υγειονομικός χαρακτήρας του εθίμου.

  • Σχετικά με την ονομασία Λιοτροπιός;

     Προέρχεται από την τροπή του ηλίου. Ο ήλιος αυτή την ημέρα είναι στο βορειότερο σημείο της τροχιάς του. Από τώρα και πέρα ο ήλιος τρέπεται νότια, η μέρα θ’ αρχίσει να χάνει σε διάρκεια ως τις 24 Δεκεμβρίου που, κατά τη χειμερινή τροπή του ηλίου, θα αρχίσει πάλι την πορεία του προς βορά. Από αυτό το φυσικό φαινόμενο έχουμε την ονομασία Λιοτροπιός ή Άη Γιάννης του Λιοτροπιού. Σε κάποια νησιά του Αιγαίου θ’ ακούσετε και την περίεργη ονομασία Άη Γιάννης Απορνιαστής. Αυτή την ημέρα τελειώνει το όρνιασμα, η τοποθέτηση των ορνιών για τη γονιμοποίηση των σύκων.   Όλα αυτά για μια ημέρα του μήνα, ημέρα φορτισμένη με μνήμες και εικόνες και λέξεις – που χάνονται λίγο λίγο στη πολιτισμική και κοινωνική αλλοτρίωσή μας.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here