Γεράσιμος Ρηγάτος: «Τέτοιοι Τούρκοι νά ‘τρώγαν αβγά…»

 

 Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

   Η περίοδος του Πάσχα είναι στενά συνδεδεμένη με την εθιμική χρήση των αβγών. Τα αβγά της Λαμπρής αποτελούν θέμα λαογραφικά και ιστορικά ενδιαφέρον, γενικότερα μάλιστα η εορταστική αβγοφαγία είναι αρχαιότερη του Χριστιανισμού, καθώς αναφέρεται σε διάφορους λαούς σε αρχαιότερους χρόνους και με αρχαιότερες θρησκείες. Στη δική μας παράδοση οι ευχές και οι σύγχρονες εθιμικές πρακτικές της κορυφαίας εορτής, του Πάσχα, κρατούν επί 40 ημέρες, δηλαδή ως «της Αναλήψεως». Ως τότε ακόμα ισχύει ο «χαιρετισμός» Χριστός Ανέστη, και ως τότε ακόμα βάφονται κόκκινα αβγά. Συζητάμε για το θέμα με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, πανεπιστημιακό, ιατρό, συγγραφέα, λαογράφο, που συγκεντρώνει αρκετά λαογραφικά και πολιτιστικά στοιχεία για τα αβγά στο βιβλίο του «Πετεινοί, όρνιθες και αβγά» (Εκδ. Βήτα, 210-6714371)

Γιατί η σύνδεση του αβγού με το Πάσχα;

   Το αβγό αν και «νεκρό» εξωτερικά σαν πέτρα περικλείει τη ζωή, όπως χαρακτηριστικά φέρεται και σε μεγάλο αριθμό αινιγμάτων. Αρκεί να σπάσει το κέλυφος και να προβάλει ζωντανός ο «νεοσσός». Την εικόνα μεταφέρει ο συγγραφέας Εμμ. Ροḯδης (1835-1904) στους πασχαλινούς μας συνειρμούς: «… καθώς συντρίβει ο νεοσσός το κέλυφος και αναπηδά ζων εξ αυτού, ούτω και ο Ιησούς από του μνήματος στην πλάκα»…

Και γιατί κόκκινα;

Πιθανότατα το χρώμα των αβγών έχει συνδεθεί με την Ιουδαϊκή παράδοση, με «το αίμα του σφαζόμενου αρνίου». Ερμηνευτικά όμως πιθανολογούνται και άλλα, σύμφωνα με το «Ιερόν Πηδάλιον». Τα αβγά βάφονται κόκκινα σε ανάμνηση του ακόλουθου θαύματος «Όταν οι Εβραίοι είπον: Το αίμα αυτού εφ’ ημάς και επί τα τέκνα ημών, εκοκκίνησαν όλα τα πράγματα οπού είχον εις τας οικίας αυτών», και φυσικά τα αβγά που αυτή την εποχή γεννούν σε αφθονία οι κότες. Σύμφωνα με την κυπριακή παράδοση οι κότες γέννησαν κόκκινα αβγά, κατά επιθυμία του Λαζάρου, για να γιορτασθεί το Πάσχα. Και, όπως λεει το κυπριακό λαϊκό στιχούργημα «Ακούσαν τον οι όρνιθες/ τζιαι κάτσαν να γεννήσουν/ τ’ αφκά να κοτσινίσουν…».

Και θεραπευτικές χρήσεις;

Ναι. Τα αβγά βάφονται παρσδοσιακά τη Μεγάλη Πέμπτη. Το πρώτο τοποθετείται στο εικονοστάσι και αντικαθιστά εκείνο της προηγούμενης χρονιάς. Σε μερικές περιπτώσεις δεν το αντικαθιστούσαν. Αν το αβγό παραμείνει εκεί επτά χρόνια το λεύκωμά του («ασπράδι») σχεδόν εξαφανίζεται και παραμένει μία λεπτή μεμβράνη που το επαλείφει εσωτερικά. Ο κρόκος όμως «πετρώνει», γίνεται σαν κεχριμπάρι και έχει μαγικές θεραπευτικές «δυνατότητες». Γίνεται (αι)ματοστάτης, δηλαδή παύει τις αιμορραγίες των εγκύων γυναικών. Επειδή ο κρόκος «κρατάει» το έμβρυο (να μην αποβληθεί) το αβγό λέγεται και κρατητήρα. Υπήρχαν και άλλες θεραπευτικές χρήσεις, αλλά αυτή ήταν η πιο ουσιαστική.

Άλλα λαογραφικά στοιχεία;

Είναι εξαιρετικά πλούσια η λαϊκή παράδοση για τα αβγά καθώς και για τα κόκκινα, πασχαλινά αβγά. Μέσα στον πλούτο αυτό αναφέρονται παροιμίες, μύθοι, παραδόσεις, αλληγορίες κλπ. Πολλά έχουν αρχαιότατη παράδοση όπως λ.χ. οι μύθοι του Αισώπου, που επιβιώνουν επί αιώνες κι έχουν φθάσει ολοζώντανοι ως τις μέρες μας. Υπάρχουν ακόμα δημοτικά τραγούδια, λαϊκά-ψυχαγωγικά παιδικά στιχουργήματα, μαντινάδες, ξόρκια αλλά και επώνυμα και τοπωνύμια. Κι ακόμα μαντείες, προλήψεις κλπ. Ενδιαφέρουσα και η χρήση αβγών στην εμπειρική φαρμακοποιία.

Διαχρονικές αλήθειες;

Πολλές ακόμα και στα πιο απίθανα πεδία. Τα θυμίσω μια παροιμία που διασώζει στα «Απομνημονεύματα» του ο Ιωαν. Μακρυγιάννης: «Τέτοιοι Τούρκοι νά ‘τρώγαν αβγά, δεν έβγαινε (=δεν έβγαζε) η κότα πουλιά, τέτοιοι πολιτικοί που είσαστε φέρατε την πατρίδα σ’ αυτείνη την κατάσταση» (Απομνημονεύματα. Βιβλ. Δ΄, Κεφ. Δ΄, «Γαλαξίας», σελ. 505).

Στα νεότερα χρόνια;

Θυμίζω την κότα-σύμβολο του Έλληνα πολιτικού, φιλοσόφου και συγγραφέα Κων. Τσάτσου (1899-1987) στις γελοιογραφίες του Φωκίωνα Δημητριάδη. Το σύμβολο καθιερώθηκε όταν ο Τσάτσος ως υπουργός Προεδρίας (1959) απαγόρευσε την παράσταση της κωμωδίας του Αριστοφάνη «Όρνιθες» σε σκηνοθεσία Καρόλου Κουν, επειδή θεωρήθηκε πως κάποια ενδυματολογικά και σκηνοθετικά ευρήματα πρόσβαλαν τον κλήρο.

Και σήμερα;

Μπορώ να επισημάνω πολλά, με καταδικαστέα μόνο την …εκσφενδόνιση. Και οι ωοτόκες όρνιθες βρίσκουν τη δική τους θέση: Λ. χ. Τον Ιανουάριο 2016 διαμαρτυρόμενη γυναίκα άφησε κότα στο Μέγαρο Μαξίμου, δηλώνοντας με επιγραφή τυπωμένη στη μπλούζα της: «Παριστάνετε τους κόκορες, αλλά είστε κότες». Άλλωστε η προσφώνηση «Είστε κότες» έχει απευθυνθεί κάποιες φορές σε  …άπταιστη πολιτική διάλεκτο και στο Κοινοβούλιο. Όμως η «ευπρέπεια» επιβάλει τελικά τη διαγραφή της …προσφώνησης.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here