Γεράσιμος Ρηγάτος: «Συνοπτική Ιστορία της Ελληνικής Ιατρικής»

 

 Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

«Η διαχρονική εξέλιξη της Ιατρικής. Αρχίζει από τη Μινωική και τη Μυκηναϊκή ιατρική, που όσο κι αν φαίνεται απίθανο έχουν δώσει δείγματα σπουδαίας παρατηρητικότητας και σημαντικού προβληματισμού. Εκτός από την ιατρική των κρητομυκηναϊκών χρόνων εξετάζονται και οι γιατροί της περιόδου, ακολουθώμενοι στη συνέχεια από άλλους μυθικούς θεραπευτές. Συνεχίζουμε με την ιατρική των τρωικών πολέμων, με τις θεραπευτικές γνώσεις και τα επιτεύγματα. Ακολουθεί η εξέταση των αρχαιοελληνικών υγειονομικών θεοτήτων πριν και κατά το Δωδεκάθεο, με έμφαση στο ασκληπικό πάνθεο και στα Ασκληπιεία, καθώς και τα σχετικά με την αμφισβήτηση και τη σάτιρα των ασκληπιείων».

Λόγια του του Γεράσιμου Ρηγάτου, ογκολόγου γιατρού, άμισθου καθηγητή στο ΕΚΠΑ, λαογράφου και συγγραφέα, με αφορμή το νέο βιβλίο του με  τίτλο «Συνοπτική Ιστορία της Ελληνικής Ιατρικής» με υπότιτλο «Από τα προϊστορικά χρόνια ως τον 20ο αιώνα», αναπτύσσεται σε 430 σελίδες, εκδόσεις S&G Solutions (τηλ. 210 7213225). Το νέο του πόνημα αποτελεί τη συνέχεια της μακροσκελούς εργοβιογραφίας του όπου περιλαμβάνονται, εκτός των ιατρικών του βιβλίων, μελέτες για τη λογοτεχνία, για λαογραφικά ζητήματα, θέματα ιστορίας της Ιατρικής, διηγήματα κ.α. 

Εξελίξεις προς άλλες κατευθύνσεις;

Η Ιατρική εκτός από τις θεουργικές αντιλήψεις από τις οποίες ξεκινά, αναπτύχθηκε μέσα από τα Γυμναστήρια (διαιτολογία, άσκηση, μαλάξεις, θεραπευτικές ενέργειες κλπ) και από τις Σχολές των φιλοσόφων που έθεσαν και επέλυσαν θεωρητικά ζητήματα. Τα πραγματικά Σχολεία Ιατρικής Τέχνης αναπτύχθηκαν στην πάροδο του χρόνου με συμβολή πολλών, ανάμεσα στους οποίους και κάποιος κορυφαίος, όπως λ.χ. η Σχολή της Κω με κορυφαίο τον Ιπποκράτη, που θεμελίωσε με την επίδραση της φυσικής φιλοσοφίας την επιστημονική ιατρική. Αναφέρουμε και άλλες ιατρικές Σχολές της Αρχαιότητας όπως την Εμπειρική, την Μεθοδική, την Εκλεκτική και άλλες για να φθάσουμε στην γιγάντια φυσιογνωμία του Γαληνού, με το ανεκτίμητο συγγραφικό έργο.

Η Ιατρική στο Βυζάντιο;

Περνά από διάφορες φάσεις ήδη από τα χρόνια του Ιουλιανού οπότε ο Αρειβάσιος διασώζει το σύνολο σχεδόν της αρχαίας ιατρικής Γραμματείας. Τα επόμενα χρόνια χριστιανοί ιεράρχες όπως ο Βασίλειος δημιουργούν «Ξενώνες» για νοσηλεία ασθενών αλλά και για σίτιση απόρων και φιλοξενία αστέγων. Στην ιατρική του Βυζαντίου θα διαπρέψουν σημαντικοί γιατροί που θα διασώσουν στα γραπτά τους τις προγενέστερες γνώσεις, ενώ θα προσθέσουν και τις δικές τους εμπειρίες. Από την πλειάδα των βυζαντινών γιατρών θα αναφέρουμε την Μητροδώρα, τον Αλέξανδρο τον Τραλλιανό, τον Παύλο τον Νικαίο και πολλούς άλλους με κορυφαίο της εποχής του τον Μιχαήλ Ψελλό (11ος αι). Η Ιατρική στο Βυζάντιο πριν σβήσει με την Άλωση, είχε φθάσει στην ίδρυση Πανεπιστημιακών  Σχολών Ιατρικής, σε ορισμένες από τις οποίες εκπαιδεύονταν και αλλοδαποί (ευρωπαίοι) φοιτητές.

Επιπτώσεις της Άλωσης στην Ιατρική;

Το ιστορικό γεγονός της Άλωσης θεωρείται τόσο μεγάλης σημασίας που, όπως γράφει ο Κων.Παπαρρηγόπουλος, συναριθμείται με τα μεγάλα γεγονότα του 15ου αιώνα, με τα οποία χωρίζεται η μεσαιωνική ιστορία της Ευρώπης από τη νέα. Εκτός από τις ανθρώπινες απώλειες, τις αιχμαλωσίες, τις καταστροφές κτηρίων, τη διαρπαγή αποθησαυρισμένου πλούτου κλπ. πρέπει να αναφέρουμε και τις απώλειες μνημείων, μοναδικών έργων Τέχνης και πολύτιμων χειρογράφων. Δυτικές πηγές υπολογίζουν ότι περί τις 120.000 χειρόγραφα βιβλία καταστράφηκαν μόνο από τις βιβλιοθήκες της Κωνσταντινούπολης. Ανάμεσά τους, με βεβαιότητα, υπήρχαν βιβλία από τους αρχαίους Έλληνες γιατρούς αλλά και από βυζαντινούς, πρωτότυπα αλλά και μεταφρασμένα από τα αραβικά, τα περσικά, τα λατινικά κλπ.

Τα επόμενα χρόνια;

Σκοτάδι, ανελευθερία, βία, θάνατος, αναγκαίος εκπατρισμός, έλλειψη παιδείας. Μόνη θετική αίσθηση η εγκατάσταση λογίων στις χώρες της Δύσης, όπου εκδόθηκαν, μεταφράστηκαν και διδάχθηκαν ελληνικά κείμενα. Ανάμεσά τους και κείμενα των αρχαίων γιατρών. Ήδη από τον 16ο αιώνα υπήρχαν έντυπες μεταφράσεις Ιπποκράτη και Γαληνού και πολύ περισσότερα διαφόρων Ελλήνων συγγραφέων τους επόμενους αιώνες. Θα ακολουθήσουν φιλομαθείς σπουδαστές που θα σπουδάσουν στην Ευρώπη ιατρική ώστε να συμβάλουν στην ελληνική αναγέννηση και στη βελτίωση της κυριαρχούμενης από τους εμπειρικούς ιατρικής.

Και η ανάκαμψη;

Αρχίζει μετά το 1821, με την απελευθέρωση. Ήδη σημαντικός αριθμός γιατρών με σπουδές στο εξωτερικό είχε επιστρέψει στην Ελλάδα και υπηρετούσε σε ηγεμόνες, παρέχοντας ταυτόχρονα δωρεάν υπηρεσίες στους φτωχούς. Στη συνέχεια εντάσσονται και υποστηρίζουν την Επανάσταση, επικουρούμενοι και από φιλέλληνες γιατρούς και από αξιόπιστους εμπειρικούς. Μετά την απελευθέρωση ο (και γιατρός) Καποδίστριας ξεκινά την υγειονομική οργάνωση του τόπου. Τα χρόνια του Όθωνα θα θεσπισθεί υγειονομική νομοθεσία, θα ιδρυθεί το Στρατιωτικό νοσοκομείο του Βάιλερ  (στον «Μακρυγιάννη»), θα ιδρυθεί Πανεπιστήμιο με Ιατρική Σχολή, θα εκδοθούν ιατρικά περιοδικά, θα συσταθούν ιατρικές εταιρείες κλπ. Αργότερα θα πραγματοποιηθούν και Ιατρικά Συνέδρια. 

«Από τα προϊστορικά χρόνια ως τον 20ο αιώνα;»

Ακολουθώ την Ιπποκρατική αντίληψη ότι η ιατρική «πάντα πάλαι υπάρχει». Στους πρώτους αιώνες του πολιτισμού η πατρίδα μας είχε στην ιατρική εξέλιξη πρωτοποριακό ρόλο, που με τους αιώνες και εξαιτίας των ιστορικών γεγονότων τον έχασε. Έτσι η «Ιστορία της Ελληνικής Ιατρικής» δεν έχει να παρουσιάσει την πρωτογενή  έρευνα των άλλων ευρωπαϊκών λαών. Στον τόπο μας επιστημονικά επιτεύγματα ήταν: η καταπολέμηση των επιδημικών νοσημάτων, η εφαρμογή των εμβολιασμών, η κατασκευή εκσυγχρονισμένων νοσοκομείων, η καθιέρωση των κοινωνικών ασφαλίσεων – και όχι η ανακάλυψη νέων φαρμακευτικών μορίων ή υψηλής τεχνολογίας. Θα εστιάσαμε σ’ αυτά.

Ο 20ος αιώνας;

Είναι το 5ο μέρος του βιβλίου και  αναπτύσσεται σε 130 σελίδες. Αναπτύσσουμε τον αντιφυματικό αγώνα (1901 και μετά), τη λειτουργία των σανατορίων, τον ανθελονοσιακό αγώνα (1905 και μετά), καθώς σε πολλές περιοχές η ελονοσία πρόσβαλε ακόμα και το 60% του πληθυσμού. Αναφέρεται η εργασία για την πρόληψη στον ελληνικό στρατό της χολέρας των Βαλκανικών πολέμων, η οργάνωση των υγειονομικών υπηρεσιών για τους πρόσφυγες (1922) και οι ενέργειες μεταξύ των υγειονομικών για υποστήριξη των προσφύγων. Ο αντικαρκινικός αγώνας αρχίζει να οργανώνεται αρκετά πρώιμα, ήδη από το 1924. Ο σπουδαίος ρόλος και η συμβολή του «Κουμιώτη» Γεωργίου Παπανικολάου μπόρεσε να αναπτυχθεί εκτός Ελλάδος προς ευεργεσία ολόκληρου του κόσμου. Η καθιέρωση των Κοινωνικών Ασφαλίσεων αναπτύχθηκε κατά μικρά βήματα και σε μακρό διάστημα, λόγω και της μεσολάβησης πολέμου, κατοχής κλπ.

Ιατρική στον πόλεμο και στην Κατοχή;

Εκτός από τους θανάτους και τους τραυματισμούς έπρεπε να αναγνωρισθούν και να αντιμετωπισθούν και κάποια ειδικά προβλήματα, όπως τα κρυοπαγήματα (συνολικά το ένα τρίτο των απωλειών πολέμου), που άφησαν μεγάλο αριθμό αναπήρων. Αναγνωρίσθηκαν επίσης προβλήματα από την πείνα («οιδηματική νόσος»), δηλητηριάσεις από ακατάλληλα τρόφιμα, αλλά και η ειδική ψυχοπαθολογία της Κατοχής και της πείνας. Η μετακατοχική περίοδος εκτός από τη γενική και την ιατροτεχνολογική πρόοδο, χαρακτηρίζεται και από την ανάπτυξη νέων πανεπιστημίων με ιατρικές σχολές, καθώς και από μετεκπαιδεύσεις των γιατρών πέραν της Ευρώπης, με εισαγωγή νέου πνεύματος και νέων γνώσεων υψηλού επιπέδου.

Ηρωικές στιγμές της περιόδου;

Εκτός από τη συμμετοχή πλήθους γιατρών στις πολεμικές επιχειρήσεις και στη μέχρις αυτοθυσίας παροχή υπηρεσιών θα αναφέρω γεγονός υψηλής ηθικής και επιστημονικής αξίας. Τρεις καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλη της Ακαδημίας, αν και Γερμανοσπουδασμένοι, αρνούνται με προσωπικό τους κίνδυνο την πρόταση Γερμανού αξιωματικού – καθηγητή για την ίδρυση κέντρου βιοϊατρικών ερευνών (ποιος ξέρει τι…) από την Ακαδημία και τις δυνάμεις Κατοχής. Πρόκειται για τους Γεώργιο Ιωακείμογλου, τον Γεώργιο Σκλαβούνο και τον Σπύρ. Δοντά. 

Καινοτόμες αλλαγές

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι μεμονωμένες καινοτόμες αλλαγές υπήρξαν ήδη από τον 19ο αιώνα, όπως η περιγραφή κάποιων συνδρόμων από Έλληνες γιατρούς εντός της Ελλάδας. Τον 20ο αιώνα βεβαίως σημειώθηκαν και άλλα βήματα προόδου. Στο ειδικό κεφάλαιο του βιβλίου περιλαμβάνονται μερικές δεκάδες γιατρών που, είτε από την Ελλάδα είτε από το εξωτερικό, συνέβαλαν στην ανάπτυξη της παγκόσμιας ιατρικής. Από αυτούς που έζησαν και έδρασαν στον τόπο μας ενδεικτικά αναφέρουμε τον Σκεύο Ζερβό, τον Ιωαν.Λυκούδη, τον Μιχ.Πετζετάκη, τον Ν.Πρωτονοτάριο, τον Φαιδ.Φλέσσα και άλλους. Ακόμα και εκείνων που τα ονόματα δεν είναι γνωστά στο ευρύ κοινό, τα επιτεύματά τους είναι γνωστά. Από τους Έλληνες που έδωσαν στο εξωτερικό τους καρπούς του ερευνητικού τους μόχθου αναφέρουμε τον Γεωργ.Κοσκινά, τον Γεώργιο Κοτζιά, τον Κων.Οικονόμου, τον Γ.Παπανικολάου, τον Γρηγ.Ροσόλυμο κ.α.

Μελλοντικές προοπτικές;

Είμαι πολύ αισιόδοξος. Υπάρχει σημαντικός αριθμός ικανών γιατρών, με άριστη εκπαίδευση, με εμβάθυνση στις νέες τεχνολογίες, με μεγαλύτερες ευκολίες στην εξεύρεση χρηματοδότησης. Γι αυτό πιστεύω πως ο ιστορικός του μέλλοντος θα μπορέσει να επεκταθεί και σε πεδία που οι παλαιότεροι δεν είχαμε να εξετάσουμε…

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here