Γεράσιμος Ρηγάτος: Πετεινοί, όρνιθες και αβγά

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

 

«Όταν κάποτε καταγραφεί η ιστορία της Ελληνικής Λαογραφίας ο κ. Ρηγάτος θα έχει μια ξεχωριστή θέση», γράφει ο ομότιμος καθηγητής και Πρόεδρος της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας κ. Μ.Γ. Μερακλής. Γιατί η ενασχόληση του Ρηγάτου με ποικίλα θέματα λαϊκής ιατρικής αξιοποίησε την κρυφή σοφία της φύσης, που είχαν παρατηρήσει οι λαϊκοί άνθρωποι, κατά τα χρόνια της προεπιστημονικής γνώσης. Προλογίζοντας ο καθηγητής κ. Μερακλής το νέο βιβλίο του Ρηγάτου γράφει ότι ο κύριος τίτλος Πετεινοί, όρνιθες και αβγά «εξέπεμψε σε μένα μια χαριτωμένη ευφορία και συγχρόνως μου θύμισε τον από τους κορυφαίους λαογράφους Δημ. Λουκάτο [  ] που έβρισκε θέματα αγνοημένα από τους συναδέλφους του…». Εδώ και 4.000 χρόνια, οι όρνιθες και οι πετεινοί κατέχουν κεντρική θέση στην ανθρώπινη καθημερινότητα, αλλά και στον ελληνικό πολιτισμό, λαϊκό και λόγιο. Η τελετουργική ανταλλαγή των αβγών, η κατανάλωση του κρέατος της κότας, το λάλημα του πετεινού, και το πέρασμά τους από τον Αριστοφάνη ως τη λαϊκή νεοελληνική παράδοση και τη μετέπειτα διηγηματογραφία, δείχνουν κοινή πορεία στον πολιτισμό μας, στη γλώσσα, στη ζωή και στην τέχνη.

Το παρόν έργο αρχίζει από την προέλευση των λέξεων που σχετίζονται με τις όρνιθες, για να απλώσει κατόπιν γύρω τους ολόκληρο τον πλούτο των παροιμιών, των αρχαίων και νέων ιστοριών, των δεισιδαιμονιών, αλλά και τον ρόλο τους σε διά- φορα δρώμενα. Πρόκειται για μια πολύ Συναντήσαμε τον συγγραφέα για να μας μιλήσει σχετικά με το νέο του βιβλίο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΗΤΑ (2106714340, betamedarts@otenet.gr).

Το νέο βιβλίο;

Έχει τον τίτλο ¨Πετεινοί, Όρνιθες και Αβγά στη Νεοελληνική Λαογραφία» και ασχολείται με κάθε στοιχείο του λαϊκού μας πολιτισμού που είναι σχετικό. Διασυνδέεται όμως και με πολιτιστικά δεδομένα, τόσο από την αρχαία παράδοση όσο και από τη νεότερη πνευματική δημιουργία.

Τα λαογραφικά δεδομένα;

Πάμπολλα, και σχετίζονται με τη γλώσσα, τον παροιμιακό πλούτο, τα δημοτικά-λαϊκά τραγούδια ψυχαγωγίας, με τη μαντεία, με προλήψεις, με δεισιδαιμονίες, με μύθους, με παραμύθια, με την αποπομπή κακοποιών πνευμάτων, με λατρευτικές τελετές και με ζωοθυσίες. Ακόμα αποτελούσε μέσον για την  … πρόγνωση του φύλου των παιδιών πριν την εφαρμογή των υπερήχων.

Ο γλωσσικός πλούτος;

Περιλαμβάνει περίπου 100 λέξεις που παράγονται από την κότα, την κλώσσα, τον κόκορα, τον πετεινό, τον αλέκτορα, τον κούρο, από τον χώρο που ζουν, ακόμα και από τα απόβλητά τους. Κάθε μια λέξη σχολιάζεται και διασυνδέεται με άλλα δεδομένα. Γνωρίζετε λ.χ. τον ορνιθοπόλεμο, που ξέσπασε στα Σφακιά (1553-1557, σχεδόν τέσσερα χρόνια) γιατί οι Σφακιανοί δεν άντεχαν το επιπλέον των άλλων δόσιμο μιας παχιάς κότας κάθε μήνα; Στη λέξη κοκορομαχία αναφέρεται και το «ντοπάρισμα» που γράφει στους «Ιππείς» ο Αριστοφάνης αλλά και η επίσημη τελετή που καθιερώθηκε μετά τους Περσικούς πολέμους σε ανάμνηση γεγονότος που αναφέρεται στον Θεμιστοκλή.

Ο παροιμιακός πλούτος;

Καταγράφονται περί τις 130 παροιμίες, παροιμιώδεις φράσεις και παροιμιόμυθοι από ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο, που εδώ σχολιάζονται και επεξηγούνται για τα φανερά και τα συγκαλυμμένα μηνύματά τους. Σε κάποιες αναφέρονται και ιστορίες που σχετίζονται με τις παροιμίες: «Που πας κουτσοπέτεινε; – Πάω στην Πόλη. – Σαν σ’ αφήσουν πάνεις και παραπέρα». Αυτό τον παροιμιόμυθο χρησιμοποίησε ο Αυγουστίνος Καποδίστριας, αδελφός του Κυβερνήτη, όταν στην κατάσταση σχεδόν ανυπαρξίας κράτους κάποιοι ζητούσαν εκτεταμένες πολεμικές επιχειρήσεις. Το καταγράφει ο Ν. Κασομούλης στα «Στρατιωτικά Ενθυμήματά» του.

Ορνιθομαντεία. Προλήψεις, Δεισιδαιμονίες;

Πολλές, ήδη από την αρχαιότητα και ως την εποχή μας. Οιωνοί από την καθημερινή ζωή των πουλερικών, καλοί και κακοί. Χειρότερος πιστευόταν το λάλημα της κότας («πετεινολαλία») οπότε έπρεπε να διωχθεί σε μακρινό μέρος ή να σφαχτεί στην παραστάδα της πόρτας, για να μη μπει το κακό στο σπίτι. Άλλες εκδηλώσεις των πουλερικών πιστευόταν ότι σχετίζονται με τις μεταβολές τού καιρού. Με το υοειδές οστό («γιάντες») γινόταν πρόγνωση του φύλου, ενώ σε χρήση ήταν και η αβγομαντεία. Διάφορες λαϊκές πίστεις, μαγικού και θεραπευτικού χαρακτήρα, συνδέονταν και με τα πασχαλινά αβγά.

Μύθοι και παραμύθια;

Υπάρχουν με διαχρονικότητα και οικουμενικότητα. Επτά τουλάχιστον από σχετικούς μύθους του Αισώπου διασώζονται στη λαϊκή μνήμη και είναι πλατιά γνωστοί σε μικρούς και σε μεγάλους. Υπάρχουν και παραμύθια από διάφορες περιοχές της Ελλάδας που έχουν κοινά στοιχεία με γνωστά παραμύθια του ευρωπαϊκού χώρου, λ.χ. των αδελφών Γκριμ.

Άλλα άξια αναφοράς;

   Μνεία των πουλερικών σε ευχές και σε κάλαντα, σε νανουρίσματα και σε τακταρίσματα, σε μαντινάδες και σε αινίγματα, σε ξόρκια και δεσίματα. Κι ακόμα σε τοπωνύμια όπως Κότες, Πετεινός, Αβγό (πολλά βουνά), ακόμα και Κοτσιλιές, βραχονησίδες στο Αιγαίο. Πολλά σχετικά επώνυμα που ορισμένα τα δόξασαν αγωνιστές, ηθοποιοί, ποιητές, τραγουδιστές και που θα τα θυμηθείτε όλα όταν τα βρείτε στο βιβλίο.

Κάτι τελευταίο;

Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στα 10 εγγόνια μου, για να διαβάσουν κάποτε και να μάθουν τις συνθήκες της ζωής και τις αντιλήψεις της καθημερινότητας των παππούδων και των προπαππούδων τους.

 

Print Friendly, PDF & Email

1 ΣΧΟΛΙΟ

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here