Γεράσιμος Ρηγάτος: Παγκόσμια Ημέρα κατά της Ελονοσίας αύριο

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

   Η 25η Απριλίου έχει ορισθεί ως η Παγκόσμια Ημέρα κατά της ελονοσίας. Αν και σήμερα στη χώρα μας η ελονοσία δεν αποτελεί υγειονομικό πρόβλημα δεν έχει όμως πάψει να υφίσταται με κρούσματα μεμονωμένα, άλλοτε ενδημικά σε ορισμένες περιοχές και άλλοτε εισαγόμενα από χώρες όπου το νόσημα ακόμα βασανίζει τον κόσμο. Σκόπιμο είναι, όμως να μη την ξεχνάμε, καθώς με τις συνεχείς μετακινήσεις πληθυσμών από διάφορες χώρες, μπορεί η ελονοσία να απειλήσει και πάλι. Μιλάμε με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, ιατρό, πανεπιστημιακό, συγγραφέα, λαογράφο, ιστορικό της Ιατρικής.

Τι είναι ελονοσία;

   Νόσημα που εμφανίζεται σε πληθυσμούς που κατοικούν κοντά σε έλη και που, από το 1897, είχε αποδειχθεί ότι προκαλείται από τα κουνούπια. Παρ’ όλα αυτά παρέμεινε η παλιά – ιστορική –  ονομασία ενώ το πλατύ κοινό χρησιμοποιούσε και την ονομασία θέρμες, από τους πυρετούς που χαρακτήριζαν τη νόσο. Λεγόταν ακόμα και ρίγος (ο) και τρεμούλα, εξ αιτίας του έντονου πυρετικού ρίγους, που ήταν κι αυτό ένα από τα χαρακτηριστικά της νόσου. Από τους πυρετούς μάς έμειναν οι όροι δευτεραίος (εμφάνιση πυρετού κάθε δεύτερη μέρα), τριταίος (ανά τρίτη), τεταρταίος (ανά τετάρτη ημέρα). Από τους όρους αυτούς ο τελευταίος («μου μπήκε τεταρταίος πυρετός») δηλώνει χρησιμοποιούμενος ως παροιμιακή φράση τον έντονο φόβο-τρόμο από κάποια (άσχετη προς την ελονοσία) αιτία. Στις ευρωπαϊκές γλώσσες το νόσημα φέρεται με την ονομασία malaria, που δηλώνει ως αιτία τον κακό αέρα (mal-aria) που αναδίδεται από τα έλη και προκαλεί νόσο.

Ως πότε ήταν πρόβλημα;

Τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα η ελονοσία ήταν ένα από τα κορυφαία υγειονομικά προβλήματα του τόπου. Για την αντιμετώπισή της ιδρύθηκε το 1905 επιστημονικός «Σύλλογος προς περιστολήν των Ελωδών Νόσων» από γιατρούς με επικεφαλής τον Κων. Σάββα και τον Ιωαν. Καρδαμάτη. Στα στοιχεία που παραθέτουν αναφέρουν 83525 στρέμματα με έλη μόνο στον Νομό Λαρίσης. Η ελονοσία έχει προσβάλει το 60% του πληθυσμού της επαρχίας Φαρσάλων, το 62% του πληθυσμού της Μεγαλόπολης (Αρκαδία), το 58% της επαρχίας Τριχωνίδας κ.ο.κ.

Στα αστικά κέντρα;

Πριν από ένα αιώνα η Αθήνα (ήδη πρωτεύουσα από 75 και πλέον χρόνια) έχει έλη που απαιτούσαν επείγουσες «εξυγιαστικές εργασίες» κατά τις δηλώσεις της εποχής. Γίνεται μνεία για έλη στο Παγκράτι, στο «Βατραχονήσι» (μεταξύ Στύλων του Ολυμπίου Διός και Καλλιμάρμαρου), στην κοίτη του Ιλισού «παρά το Συφιλιδικό Νοσοκομείον» (Νοσοκομείο Συγγρού) και «Όπισθεν των στρατώνων της Εφορίας Υλικού Πολέμου». Πρόκειται για τη σημερινή οδό Μιχαλακοπούλου, στο ύψος μεταξύ του σημερινού Χίλτον και του Νοσοκομείου Συγγρού. Κι άλλα έλη στον Μαραθώνα, την Λαυρεωτική κλπ.

Μαρτυρίες για την ελονοσία;

   Πολλές και ενδιαφέρουσες. Ο γνωστός αγροτιστής Μαρίνος Αντύπας αναφέρει την εξαθλιωμένη σωματική κατάσταση των εργατών γης στον θεσσαλικό κάμπο, με τους πυρετούς, την αναιμία, την πρησμένη κοιλιά κλπ. Αλλά και ο γιατρός Δημ. Σαράτσης γνωστός και για τις εκπαιδευτικές δραστηριότητές του («Παρθεναγωγείο Βόλου» κ.α.) καταγγέλλει την ανατολίτικη μοιρολατρία και την ελαχίστη μέριμνα  «προς περιφρούρησιν του πολυτιμοτέρου των αγαθών» δηλαδή της υγείας. Ο ίδιος ο καθηγητής της Μικροβιολογίας στην Αθήνα Κων. Σάββας χαρακτήριζε την ελονοσία ως τον μεγαλύτερο εχθρό της Ελλάδας. Όχι μόνο γιατί έφερνε μεγάλες συμφορές στη ζωή των ανθρώπων, αλλά και γιατί ήταν σε μεγάλο βαθμό υπόλογη για την κακή οικονομική κατάσταση της χώρας: οι «ελονοσούντες», με τον πυρετό, τα ρίγη, την αναιμία από την αιμόλυση, το ρίγος κλπ. καθιστούσε μεγάλο μέρος του πληθυσμού ανίκανο προς εργασία. Ακόμα και ξένοι ασχολήθηκαν με την ελονοσία στην Ελλάδα, όπως ο Άγγλος ερευνητής Jones που αποδίδει τη μετάπτωση του μεγαλείου της στη μεγάλη συχνότητα και επέκταση της ελονοσίας.

Η λύση του προβλήματος;

Έπρεπε να έχει δύο σκέλη. Το ένα ήταν η θεραπεία των πασχόντων ώστε τα κουνούπια που τους τσιμπούσαν να μη μεταδίδουν τα – υπόλογα για τη νόσο – πλασμώδια σε άλλους ανθρώπους. Το άλλο σκέλος ήταν παρεμβάσεις στους βιότοπους των κουνουπιών, δηλαδή στα λιμνάζοντα νερά με διευθετήσεις για την παροχέτευσή τους, με ψεκασμό των προνυμφών – πριν να γίνουν έντομα. Ένα τρίτο σκέλος ήταν η λήψη ατομικών μέτρων προστασίας όπως σήτες στα παράθυρα, κουνουπιέρες στα κρεβάτια και η χρήση χημικών-φαρμακευτικών ουσιών για προστασία από τα τσιμπήματα.

Σήμερα;

Ούτε ως σήμερα δεν έλειψαν τα κουνούπια, που κι αυτά με την πύκνωση των αεροπορικών και άλλων συγκοινωνιών, με την κλιματική αλλαγή (αύξηση θερμοκρασίας κλπ) έχουν πολλές δυνατότητες διασποράς της παρουσίας τους. Και μάλιστα «αναβαθμισμένης» και με άλλους μικροοργανισμούς όπως – τα τελευταία χρόνια – τον ιό του Δυτικού Νείλου, που προκαλεί σοβαρές εγκεφαλοπάθειες στους ηλικιωμένους. Γι αυτό και η επαγρύπνηση, οι ψεκασμοί κλπ. πρέπει να συνεχίζονται.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here