Γεράσιμος Ρηγάτος: «Μη σε γελάσει ο μπάκακας και το χελιδονάκι…».

 

 Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

  Ο Ιούλιος είναι ο έβδομος μήνας του έτους και πήρε το όνομά του προς τιμή του Ιουλίου Καίσαρα. Οι αρχαίοι Έλληνες τον είχαν πρώτο μήνα του χρόνου και τον έλεγαν «Εκατομβαιώνα» λόγω που έκαναν πρωτοχρονιάτικες πλούσιες  θυσίες. Πριν ονομασθεί με το σημερινό του όνομα οι Ρωμαίοι τον  έλεγαν  Quintilis,  επειδή στο ημερολόγιο του Ρωμύλου και του Νουμά  Πομπιλίου ήταν ο πέμπτος μήνας του έτους με πρώτον το Μάρτιο. Είναι ένας μήνας που έχει πολλές γιορτές και πανηγύρια  μέσα σε πολλή ζέστη και καύσωνες, χαρακτηριστικό της καλοκαιρινής περιόδου και που περιμένουμε να ωριμάσουν  τα φρούτα και να γίνουν για τα καλά  τα κηπευτικά. Η ζωή των ανθρώπων κατά τις παλαιότερες δεκαετίες (και κυρίως στις αγροτικές κοινωνίες) ρυθμιζόταν με βάση τις απαιτήσεις της φύσης, τους βιολογικούς κύκλους των φυτών, τις αναγκαίες για την επιβίωση εργασίες. Στην κεφαλονίτικη λαογραφία  βρίσκουμε παροιμίες που αναφέρονται σε  γιορτές και για τη γεωργική κατάσταση που επικρατεί αυτό το μήνα. «Τσ’  αγιά Μαρίνας ρώγα και τ ’ άη –Λιός σταφύλι.» Μιλάμε με τον Γεράσιμο Ρηγάτο. Πανεπιστημιακό, ιατρό, συγγραφέα, λαογράφο και ιστορικό της Ιατρικής..

-Έχει θερισμό τώρα;

Από το θέρο ως τις ελιές

Δεν απολείπουν οι δουλειές

Από τον θερισμό δηλαδή, που γινόταν τον Ιούνιο, ως το σύνορο του χειμώνα με το μάζεμα της ελιάς, ο αγρότης ήταν συνεχώς απασχολημένος. Για τον θερισμό επιστρατευόταν ολόκληρη η οικογένεια και – στη βάση της αμοιβαιότητας− άλλοι συγγενείς, φίλοι και γνωστοί. Η λαογραφία αναγνωρίζει άλλες δυο τέτοιες ανάγκες πανστρατιάς: Τον τρύγο των σταφυλιών και τη στρατιωτική επιστράτευση:

Θέρος, τρύγος, πόλεμος.

Η μόνη επιτρεπόμενη απόκλιση ήταν όχι η αποχή αλλά το είδος της δουλειάς την οποία κάποιος θα έκανε:

Θέλεις θέριζε και δένε

Θέλεις δένε και κουβάλα,

Και βεβαίως και τα δυο ήταν πολύ βαριές δουλειές. Το θέρισμα γινόταν κάτω από τον ήλιο, με δρεπάνι μικρό ή μεγαλύτερο (ανάλογα με το σώμα του θεριστή), σε μισόσκυφτη στάση. Ακολουθούσε το δέσιμο των δεματιών και το κουβάλημα ως το αλώνι. Κι ακολουθούσαν άλλες διαδικασίες με εξοντωτικούς για ανθρώπους και ζώα ρυθμούς ώσπου να φτάσει το σιτάρι στο σακκί, κι άλλες τόσες ώσπου να γίνει αλεύρι και –τελικά− το ψωμί  που θα τους αντάμοιβε για κόπους σχεδόν ενός ολόκληρου χρόνου. Τους τυχερούς φυσικά, για τους οποίους ισχύει η αισιόδοξη παροιμία

Όποιος σπέρνει, θερίζει.

Μόνο που δεν ισχύει ούτε πάντα ούτε για όλους, όπως μας θυμίζει άλλη παροιμία:

Άλλος σπέρνει και θερίζει

Άλλος τρώει και μακαρίζει …

Οι περισσότερες διαδικασίες για το αλώνισμα του θερισμένου σιταριού γινόταν τον Ιούλιο, που γι’ αυτό τον έλεγαν και Αλωνάρη. Ο παραδοσιακός άνθρωπος είχε την αίσθηση ότι σε όλα του τα έργα και στην πιο απλή καθημερινή του δράση, τον βλέπει και τον παρακολουθεί ο Θεός που αναλόγως  ανταμείβει ή τιμωρεί. Γι αυτό τον λόγο προσπαθούσε (όσο το μπορούσε) να φέρεται έντιμα. Εύστοχα το εκφράζει μια από τις παροιμίες τις αναφερόμενες στον μήνα αυτό και τις διαδικασίες του.

Το σπυρί του σιταριού το έχει ο Θεός στα δύο μοιρασμένο.

Που σημαίνει ότι ο καρπός πρέπει και μπορεί να μοιραστεί με δικαιοσύνη σε όλους όσοι δικαιούνται μερίδιο. Σε συνιδιοκτήτες, συγκαλλιεργητές, εργάτες, ακόμα και στους σιδεράδες («γύφτους») που τους έφτιαχναν τα εργαλεία κ.ο.κ.

-Αυτό τον μήνα το καλοκαίρι είναι, λέμε, στην κορύφωσή του. Είναι; Οι παροιμίες υποστηρίζουν το ναι, αλλά με προαπαιτούμενο: το λάλημα του τζίτζικα:

Μη σε γελάσει ο μπάκακας και το χελιδονάκι.

Αν δεν λαλήσει ο τζίτζικας δεν είναι καλοκαίρι.

Γιατί δεν είναι καλοκαίρι μόνο ο ήλιος και η ζέστη. Είναι και το σταφύλι και τα σύκα (δύο από τα πιο παραδοσιακά φρούτα του τόπου, διαχρονικά). Η ωρίμανση τους συμπίπτει με την κορύφωση του τραγουδιού των τζιτζικιών:

Τζίτζικας ελάλησε, μαύρη ρόγα γυάλισε.

Της Αγια-Μαρίνας ρόγα

Και του Άη Λια σταφύλι.

-Αφθονία καρπών;

Μέσα στις λίγες μέρες που μεσολαβούν (από τις 17 ως τις 20 Ιουλίου) η ζέστη και το φως κάνουν ώστε να ωριμάσει ολόκληρο το σταφύλι και να μη τσιμπολογά ο επισκέπτης του αμπελιού μόνο ρόγες. Άλλοι δέχονται (και ίσως σε κάποια μέρη να είναι έτσι) ότι η ρόγα είναι η μαύρη σταφίδα, που ωριμάζει λίγο γρηγορότερα από το σταφύλι.

Σε άλλα μέρη η παροιμία εκφράζεται διαφοροποιώντας το φρούτο:

Απ’ Αγιά Μαρίνας σύκα

Και του Άη Λιου σταφύλι.

Βεβαίως η παροιμία για τους δύο καρπούς αναφέρεται μόνο σε ορισμένες από τις ποικιλίες τους.

Σκάει ο τζίτζικας;

Κάποτε οι ζέστες του Ιουλίου είναι αφόρητες. Λέμε τότε ότι

Σκάει ο τζίτζικας.

Πώς σκάει; Ο γεννημένος από τα θαμμένα στο χώμα αβγά τζίτζικας της προηγούμενης χρονιάς επωάζεται από τη ζέστη της γης και εκκολάπτεται για να αναπτυχθεί και να βάλει τη σφραγίδα του στο καλοκαίρι.

 

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here