Γεράσιμος Ρηγάτος: Αντίδωρο το πρωτογέννημα

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ
Στην παραδοσιακή ζωή των αγροτικών κοινωνιών, αλλά ακόμα και σε ημιαστικές-ημιαγροτικές συνθήκες διαβίωσης, η απόκτηση των αγαθών ήταν προϊόν μόχθου και υπομονής. Γι’ αυτό κάθε νέος καρπός, κάθε σοδειά, αποτελούσε αφορμή για γιορτή, για τελετές θρησκευτικές, για συναθροίσεις οικογενειακές και κοινωνικές. Μ’ αυτό τον τρόπο εκφράζονταν οι ευχαριστίες προς τις υπέρτερες, θεϊκές δυνάμεις και προς τη μητέρα φύση για την καρποφορία της γης, διαχρονικά. Τέτοιες τελετές γίνονταν για κάθε καρπό, φυσικά και για το σταφύλι, που είναι ένας από τους τρεις βασικούς καρπούς τής παραδοσιακής ελληνικής παραγωγής. Σ’ αυτού του είδους τις τελετές υπάγονται και οι απαρχές. Μιλάμε με τον πανεπιστημιακό, ιατρό, συγγραφέα και λαογράφο Γεράσιμο Ρηγάτο.
– Απαρχές;
«Είναι είδος θυσίας. Κατά την αρχαιότητα, εκτός από τις αιματηρές θυσίες των σφαγίων υπήρχαν και οι αναίμακτες των καρπών. Ηταν η προσφορά των πρώτων καρπών, του νέου, «αμόλυντου» ακόμα προϊόντος, η αρχή της θυσίας».
– Οι αποδέκτες;
«Οι θεοί, αλλά και οι νεκροί, που έπρεπε να γευτούν τους νέους καρπούς πριν κι από αυτούς που πρόσφεραν τη θυσία. Οι Αθηναίοι πρόσφεραν απαρχές σταριού στη Δήμητρα και την Κόρη. Ο θάργηλος, το πρώτο ψωμί από το καινούργιο αλεύρι, ήταν οι απαρχές για τον Απόλλωνα. Οι Πλαταιείς πρόσφεραν απαρχές καρπών στους νεκρούς της μάχης των Θερμοπυλών».
– Αργότερα;
«Κάποιες τόσο αρχαίες αντιλήψεις έχουν βαθιές ρίζες, γι’ αυτό και διατηρούνται πολλούς αιώνες, παρά τις θρησκευτικές, τις πολιτιστικές και τις κοινωνικές αλλαγές. Αποδέκτες της προσφοράς καρπών κατά τους χριστιανικούς αιώνες ήταν Αγιοι και Αγίες, οι Απόστολοι και ο Ιησούς Χριστός».
– Των σταφυλιών;
«Προσφέρονται στις 6 Αυγούστου, του Σωτήρα. Δεν είναι μόνο γιατί τότε γίνονται τα σταφύλια. Κάποια μπορεί να έχουν γίνει και νωρίτερα. Είναι όμως η ημέρα που σημαδεύει τη θυσία, η γιορτή του Σωτήρα Χριστού στον οποίο προσφέρονται οι απαρχές. Υπάρχει και πρόσθετος λόγος. Ο συμβολισμός του Χριστού με την άμπελο. «Εγώ ειμί η άμπελος η αληθινή και ο Πατήρ μου ο γεωργός», όπως γράφεται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (15, 1-8). Βαρύνει και η λέξη αληθινή, καθώς στην προχριστιανική αρχαιότητα η άμπελος ήταν σύμβολο του Διονύσου και στην Παλαιά Διαθήκη σύμβολο του λαού των Εβραίων. Οσο για τους μαθητές και τους αποστόλους, τους λέει: «Εγώ ειμί η άμπελος, υμείς τα κλήματα»».
– Η τελετή;
«Σε καθαρό και περιποιημένο σκεύος προσκομίζονται τα σταφύλια στον ιερέα. Υπάρχει στο επίσημο Ευχολόγιο της Εκκλησίας της Ελλάδος η ειδική «Ευχή εις μετάληψιν σταφυλής τη στ’ Αυγούστου». Η ευχή καλεί τον Χριστό να ευλογήσει «τον καρπόν τούτον της αμπέλου τον νέον», ο οποίος με την ευκρασία του αέρα, τις σταγόνες της βροχής και τη γαλήνη του καιρού μπόρεσε να φθάσει στην ωριμότητά του. Ετσι που ο άνθρωπος να τον απολαμβάνει και, σύμφωνα με την ευχή, να σκέφτεται και τον εξιλασμό του από τις αμαρτίες όταν θα μεταλαμβάνει το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Εκτός από την ευχή της τελετής, άλλη απευθύνεται στον άνθρωπο που προσφέρει τα σταφύλια ή άλλους καρπούς («Ευχή επί των προσφερόντων απαρχάς οπωρών»). Είναι μια ονομαστική ευχή, με την έννοια ότι αναφέρεται και το όνομα αυτού που προσφέρει. Με την ευχή παρακαλείται ο Χριστός, «ο της χήρας την κατά δύναμιν προσφοράν ευχαρίστως δεξάμενος», να αποδεχθεί και αυτούς τους καρπούς και να τους κατατάξει με τους αιώνιους θησαυρούς του, δωρίζοντας σ’ αυτόν που προσφέρει «των εγκοσμίων αγαθών άφθονον την απόλαυσιν»».’
Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here