Φωτεινή Στεφανίδη / Δημήτρης Μοράρος: «Γιάννης Τσαρούχης. Μια έκθεση που τελειώνει και δεν τελειώνει»

 

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

 

«Δίχως τη δική σου αγάπη είναι ο κόσμος πιο μικρός.
Χάρτινο το φεγγαράκι…»
Νίκος Γκάτσος – Μάνος Χατζιδάκις

 

«Τι είναι αυτό που κάνει το πρώτο ίχνος μιας γραμμής στο χαρτί από το χέρι του Γιάννη Τσαρούχη, να μεταβάλλεται αμέσως σε ζωντανό έργο τέχνης; Και όταν το ίχνος γίνεται γραμμή, και όταν γίνονται δύο οι γραμμές, και έρχεται ο τόνος, το χρώμα, πώς γίνονται όλα μαζί συμφωνία της χαράς; Ό,τι και να εικονοποιούσε ο Τσαρούχης γινόταν άνοιξη – τριαντάφυλλο έτοιμο ν’ ανθίσει, πανσές και χωνάκι-καλημέρα, κίτρινο γιασεμί και άσπρο, πασχαλιά και πεταλούδα, κρίνος και αγγελικούλα. Ό,τι και να έλεγε ή να σκεφτόταν επαληθευόταν στο μέλλον μα και στο παρελθόν.

Ώς τις 26 Φεβρουαρίου του 2017 θα παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς το δεύτερο μέρος της έκθεσης «Γιάννης Τσαρούχης: Εικονογράφηση μιας αυτοβιογραφίας». Κείμενα, φωτογραφίες, σημειώσεις, εικονογραφήσεις, προσχέδια, μακέτες, προφορικός λόγος και κυρίως έργα, από το 1940 –η έκθεση ξεκινά με την αυτοπροσωπογραφία στο καθρεφτάκι του ξυρίσματος στο μέτωπο της Αλβανίας που πολύ αργότερα κόσμησε το εξώφυλλο του βιβλίου του “Λίθον ὅν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομοῦντες”– έως και το 1989, που πουλάκι λαβωμένο συνέχιζε τα θεία ίχνη κι έδινε έργα απλά, καθαρά, έργα αγάπης μόνο, σαν την Στέλλα Βιολάντη και τον εσταυρωμένο Έρωτα, σαν την Ερωφίλη και τον Πανάρετο. Τα περισσότερα έργα της έκθεσης είναι από τη συλλογή του Ιδρύματος του Μαρουσιού». Συναντάμε τη Φωτεινή Στεφανίδη και τον Δημήτρη Μοράρο μετά την επίσκεψή τους στην έκθεση και ξεφυλλίζοντας το μεγάλο λεύκωμα του Ιδρύματος Τσαρούχη με τα σχόλια του ζωγράφου, μαζί με το βιβλίο των γνωμικών που μας δίνει και τη δροσιά των λουλουδιών του, ξαναβλέπουμε και σχολιάζουμε την έκθεση.

 

Τι σας έμεινε εντονότερο από τον Γιάννη Τσαρούχη;
– Ένα πουλί κουρασμένο περπατούσε με βοήθεια στο διάδρομο της ΑΣΚΤ χειμώνα, βράδυ, τέλος της δεκαετίας ’80. Η εικόνα αυτή απέπνεε μεγάλη τρυφερότητα. Δεν θα το ξεχάσω. Σίγουρα κάτι ζητούσε να δει, να διαβάσει από την βιβλιοθήκη της Σχολής – από εκεί βγήκε. Και σίγουρα ήταν δική του επιθυμία να μεταβεί και όχι να του φέρουν τα βιβλία. Θα ήθελε να ψάξει επί τόπου. (Φωτεινή)
– Αυτές τις μέρες που τον φέρνω στη μνήμη μου, συνειδητοποιώ ότι όλα αυτά που γίνονταν στο εργαστήριο, ήταν πάρα πολλά, αλλά δεν θυμάμαι να υπήρχε άγχος ή ταραχή αλλά ούτε και πλάνα για την επόμενη μέρα, με τη σημερινή λογική. Και γίνονταν πάρα πολλά· μέχρι παράσταση Τρωάδων! (Δημήτρης)

Κάτι από αυτά που σας έδωσε και το κρατάτε ακόμη;
– Η φράση του: «Το κόκκινο είναι ακριβό χρώμα». Η έκφραση που είχε όταν βρισκόταν σε αμηχανία, συνήθως όταν τον επαινούσαν. Κι ακόμη, μας θεωρούσε συνεργάτες κι όταν αναλαμβάναμε κάτι, έπρεπε να το φέρουμε εις πέρας, αλλιώς επίπληξη μέχρι δακρύων.
(Δημήτρης)
– Δεν μου τα έδωσε προσωπικά αλλά κρατώ φυλαχτό:
Τη σκέψη του για τα μισοτελειωμένα έργα που τελειώνουν μόνα τους με τον καιρό. Την ευγνωμοσύνη του στις πεταλούδες που τις θεωρούσε καθηγητές του. Την εμμονή του στη λεπτομέρεια που θα κρινόταν αμείλικτα από το φως των προβολέων που θα φώτιζε το σκηνικό του. Το χάρτινο φεγγαράκι που ανέβαινε από την κλωστή με φόντο-ουρανό την μπλε κόλλα τετραδίου πίσω απ’ την Ακρόπολη την καμωμένη με μαρμαράκια. (Φωτεινή)

Να δούμε έργα; Η επιλογή;
Καλύπτει ελάχιστα από την γκάμα. Έναυσμα για επίσκεψη στην έκθεση που τελειώνει. Κι αγωνίστηκε πολύ να μείνει το Μαρούσι ανοιχτό στον κόσμο, να μην τελειώνει η έκθεση ποτέ. Σημειώνουμε σχόλια από τα γραπτά που άφησε ο Τσαρούχης, και πού και πού δικά μας.


– Πολλά λουλούδια απ’ αυτά έγιναν στο κτήμα του Τεριάντ στο St. Jean Cap Ferrat όπου βρισκόταν και το βάζο του Πικάσο. (Γιάννης Τσαρούχης)
– Αυτά τα βάζα κυκλοφορούσαν στο εργαστήριο, μάρτυρες του ρόλου που είχαν παίξει στις μελέτες, στις σπουδές και στα έργα του. (Δημήτρης)

– Ολόσωμο πορτραίτο του καραγκιοζοπαίκτη Ευγένιου (Σπαθάρη) που στεφανώνει με ελιά την τέφρα του Αθανασίου Διάκου, κρατώντας την ελληνική σημαία. Στο κεφάλι έχει μια κορδέλα ροζ, ως διάδημα. Μετά το τέλος της παράστασης του καραγκιόζη «Αθανάσιος Διάκος» του Σωτήρη Σπαθάρη, ο Ευγένιος, υποδυόμενος τον άγγελο, στεφάνωνε τον ήρωα, ντεκουπαρισμένο σε τσίγκο, λέγοντας ένα ποίημα. (Γιάννης Τσαρούχης)


– Από πολύ νέος είχα ασχοληθεί επιστημονικώς με τα παλιά κοστούμια της Ελλάδος. Άσχετα με αυτές τις μελέτες έκανα μία σειρά έργων με μερικά από αυτά τα κοστούμια και ειδικά με το κοστούμι της Αταλάντης. Το 225 (σ. το τρίτο από αριστερά) είναι το πρώτο κοστούμι Αταλάντης που έκανα. Το 226 (σ. το τέταρτο από αριστερά) έχει εκτεθεί στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού ως υποψήφιο έργο για το βραβείο Γκουγκενχάιμ. (Γιάννης Τσαρούχης)
– Συχνά μας προέτρεπε να πηγαίνουμε σε σχολές παραδοσιακών χορών για να σχεδιάζουμε χορευτές και φορεσιές, που ως γνωστόν είχε μελετήσει ενδελεχώς. (Δημήτρης)

– Τολμά και εντάσσει μαύρες φόρμες-ανθοδοχεία σε συνθέσεις με χρωματική απλότητα, κι όχι μόνον δεν ενοχλούν αλλά δίνουν μοναδική ιδιαιτερότητα. (Δημήτρης)

– Μυτιλήνη. Πήγαινα για πολλά χρόνια στη Μυτιλήνη. Έμενα συνέχεια, συχνά και έξι μήνες ακόμη, με σκοπό την επίβλεψη του κτισίματος και ό,τι άλλο αφορούσε το Μουσείο του Θεόφιλου. (Γιάννης Τσαρούχης)
– Μια απέραντη τρυφερότητα αυτό το σχέδιο, κοινή αγάπη ανάμεσα στις άλλες η βιεννέζικη καρέκλα (Φωτεινή)

– Τα πολλαπλά εσωτερικά τον συγκινούσαν, και έχει κάνει αρκετά έργα. Αυτή τη λογική την πέρασε και στο σπίτι-εργαστήριό του με τις ξύλινες ακατέργαστες πόρτες που μέναν ανοιχτές και σου δίναν την αίσθηση πίνακα. (Δημήτρης)

– Το τοπίο της Αττικής μέσα στην απλότητά του κρύβει κι άλλα τοπία, το ένα μέσα ή δίπλα στο άλλο. (Φωτεινή)


– Λουλούδι και η μορφή του Θεόφιλου σ’ αυτές τις σπουδές. (Φωτεινή)

– «Η κεφαλή της Μέδουσας» με βοηθεί να κάνω το πρέπον. Η μίμηση των τόνων με ακρίβεια οδηγεί στην ζωγραφική που επικράτησε από τον 5ο και 4ο π.Χ. αιώνα και δώθε. (Γιάννης Τσαρούχης)

– «Η μίμηση των τόνων με ακρίβεια. Το πρέπον». Όλα παίζουν ρόλο. Ακόμη και το φαγητό που θα φας ή το λουλούδι που σε συγκινεί, η στάση σου ως άνθρωπος για να έχεις αυτήν την ακρίβεια, αυτές τις κεραίες. Και η ακρίβεια αυτή είναι ακριβή μέσα στην οικονομία της και όλο και σπανιότερη. (Φωτεινή)

– Στα έργα που έφτιαξε στο Montrouge κυριαρχεί το μαύρο φόντο. Τι μαύρο ωστόσο! (Φωτεινή)

– Από μόνα τους μάθημα λιτότητας. Ανώτερα από το τελικό. Με στοιχειώνουν! (Δημήτρης)


– Το 1971 μου πρότεινε ο Richard Buckle να κάνω ένα έργο εμπνευσμένο από το μεγάλο ταμπλώ της Αρτέμιδος του Τισιάνο, που σκοτώνει τον Ακταίωνα, με σκοπό να εκτεθεί με άλλα έργα καλλιτεχνών ως διαμαρτυρία για την πιθανή πώληση του έργου αυτού στην Αμερική. (…) Το ταμπλώ του Τισιάνο έγινε από μία κάρτα. (Γιάννης Τσαρούχης)
– Η βιεννέζικη καρέκλα στη δεξιά γωνία. (Φωτεινή)

– Η πολυθρόνα αυτή ζωγραφίστηκε το χρονικό διάστημα που έμεινα στο St. Jean Cap Ferrat και έκανα παρέα στον Τεριάντ που ήταν μόνος του. Τότε ζωγράφισα τα περισσότερα έπιπλα του σπιτιού. Η πολυθρόνα αυτή με απασχόλησε ιδιαίτερα γιατί είχε πού ενδιαφέρον για τη ζωγραφική λόγω των διαφόρων χρωμάτων που έχουν τα καλάμια. (Γιάννης Τσαρούχης)

– Όλη η ζωγραφική· από την Ελληνιστική, Φαγιούμ, Αναγέννηση Ανατολής και Δύσης, Θεοτοκόπουλος, σ’ αυτά τα πορτραίτα. (Δημήτρης)

– Είναι ντυμένη (σ. η Ερωφίλη) μ’ ένα νεοκλασικό φόρεμα το οποίο ξεσήκωσα από μια λαϊκή ξυλογραφία της γνωστής παλιάς έκδοσης του Ερωτόκριτου και παριστάνει την Αρετούσα. Είναι έντονα επηρεασμένη η δουλειά από τη βυζαντινή και την ανατολίτικη τέχνη. (Γιάννης Τσαρούχης)
– Κι ας έτρεμε πια το αγαπημένο χέρι, υπερευαίσθητο το έργο, έρχεται νέο ύφος – μια παιδικότητα (βλ. Ματίς στα τελευταία έργα), ωστόσο στον Τσαρούχη απολύτως ανεπιτήδευτη· η γνώση της ουσίας χωρίς ίχνος επίδειξης. Και πρόλαβε να δώσει αρκετά σε αυτό το ύφος (πχ. όλο το βιβλίο των γνωμικών που μας στολίζει εδώ με τα λουλούδια του, πολλές ανδρικές μορφές κ.α.) (Φωτεινή)

Κλείνουμε με μνήμες;

– Φτάσαμε στο Μαρούσι (σ. Ο Δημήτρης Μοράρος με κάποιον φίλο του ζωγράφο το 1975) έχοντας μαζί μας κάτι καταταλαιπωρημένα σχέδια σε στρατσόχαρτο. Μας υποδέχτηκε ευγενικά, μας μίλησε για την αγάπη για τη ζωγραφική, αγόρασε μάλιστα κι από ένα σχέδιο για ενθάρρυνση και μας σύστησε στην Σμάρω Στεφανίδου που βρισκόταν εκεί ως «συναδέλφους»!

Για τριάμισι συναπτά έτη ανεβοκατέβαινα καθημερινά Αθήνα-Μαρούσι. Εργασία συνεχόμενη (τελαρώματα, προετοιμασίες τελάρων αλλά και χρωμάτων, συμμαζέματα, λάντζα, μαγειρέματα, αλλά και πολλές ιστορίες με πνεύμα!) όλα αυτά μέχρι και δέκα ώρες την ημέρα. Και να μπαινοβγαίνουν δημοσιογράφοι, σκηνοθέτες, ζωγράφοι, περίεργοι και παρείσακτοι, που δημιουργούσαν διάφορα θέματα… Α, και ηθοποιοί!

Πάντα ο Τσαρούχης όταν πεταγόταν κάπου, άφηνε μικρά χαρτάκια με «επιστρέφω αμέσως» ή «θα γυρίσω σε λίγο», στην καγκελόπορτα. Η ιδέα να το γράψουν τώρα στο παράθυρο και δη ανορθόγραφα, και να εξαλείψουν την μορφή (σ. που ήταν ζωγραφιστή πίσω από το τζάμι)… ίσως το «εκθέτουν» κι αυτό; (Δημήτρης)

– Αυτά τα τελευταία έβλεπα -που λέει ο Δημήτρης- και δεν πήγαινα παραμέσα, μόνο μια στάση τάχα για ξεκούραση από την ποδηλατική βόλτα, να δω κάποιον φίλο εκεί έξω πιο πολύ, να πιω λίγο νερό απ’ το λάστιχο της αυλής. Σχολειό ήταν κι αυτό, έκλεβαν τα μάτια μου. Ο καναπές σαν νησιώτικος, οι πάνινες πολυθρόνες, οι επίσης πάνινες σεζ λονγκ, τα πλακάκια της κουζίνας, οι άβαφτες πόρτες, η μυρωδιά του πεύκου το καλοκαίρι. Και πόσες ζωγραφιές!

Τώρα, τα βιβλία του όλα συντροφιά και στήριγμα, το Μαρούσι προορισμός ακόμη και σήμερα. Πριν λίγες μέρες οι φωτογραφίες απ’ το σπίτι: Η φωτογραφία του η στερεωμένη με σύρμα στην καγκελόπορτα που ζωντάνεψε, το συμβολικό και πραγματικό λουκέτο, το «επιστρέφω αμέσος (sic)», οι αγγελικούλες, τα πέτρινα παγκάκια, το χορτάριασμα της άνοιξης που έρχεται. Ξωκκλήσι αδειανό και το φεγγάρι δεν παύει να ανεβαίνει αληθινό πίσω απ’ τα πεύκα. (Φωτεινή)

Σημείωση:

Για την παρουσίαση των έργων έγινε φωτογράφιση από το βιβλίο «Γιάννης Τσαρούχης / ζωγραφική», εκδ. Ίδρυμα Γιάννη Τσαρούχη 1990 σε συνδυασμό με το βιβλίο «Τα γνωμικά του Τσαρούχη», εκδ. Βουρκαριανή 1987. Η αυτοπροσωπογραφία του Γιάννη Τσαρούχη από την Αλβανία η καμωμένη στον καθρέφτη του ξυρίσματος παρουσιάζεται από το εξώφυλλο του βιβλίου του «Λίθον ὅν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομοῦντες» εκδ. Καστανιώτη 1989. Οι φωτογραφίες αρχής και τέλους τραβήχτηκαν έξω από το σπίτι του Γιάννη Τσαρούχη στο Μαρούσι στις 14.2.2017

 

 

Print Friendly, PDF & Email

4 ΣΧΟΛΙΑ

    • Εμείς σ’ ευχαριστούμε πολύ Ελένη μου για τα καλά σου τα λόγια. Είναι ακριβή κάθε του γραμμή και πινελιά, κάθε του λέξη και σκέψη. Και πόσο όμορφο να συναντιόμαστε σε όλα αυτά, έστω νοερά, με φίλους σαν κι εσένα. Καλό σου βράδυ

  1. Γραμμούλα, γραμμούλα, χρώμα με χρώμα, ξεφύλλισμα με ξεφύλλισμα μας επιτρέψατε να μπούμε στην κουβέντα σας και να γνωρίσουμε τον δικό σας Τσαρούχη, δάσκαλό σας και ομότεχνο. Σας ευχαριστούμε γι’ αυτές τις μνήμες, γεμάτες σέβας, που μοιραστήκατε μαζί μας.

    • Και η συντροφιά μας συμπληρώθηκε ξανά, έτοιμη να αφουγκραστεί τον κόσμο με τα μικρά και τα μεγάλα του. Πόσο γενναιόδωρος που μας το επιτρέπει! Γεωργία αγαπημένη, και πόση χαρά και τρυφεράδα η επίσκεψη και το σχόλιό σου!

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here