«Εμβολιασμός των φτωχών» (1873). Χαρακτικό του  Sol Eytinge, που απεικονίζει τον εμβολιασμό των φτωχών για ευλογιά.

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη*

 

Ετούτη η πανδημία του 21αιώνα με τον κορονοϊό, μας έδωσε την ευκαιρία, το χρόνο και τα κίνητρα να ανατρέξουμε πίσω σε προηγούμενες παρεμφερείς ταλαιπωρίες του ανθρώπινου είδους και το σπουδαιότερο να διαβάσουμε τις συμπεριφορές κυβερνώντων και πολιτών απέναντι σε αυτή αλλά κυρίως στους φορείς και νοσούντες ακόμα και σε προηγούμενους αιώνες, τότε που τα υγειονομικά συστήματα  των προσβεβλημένων χωρών πόρρω απείχαν από τα σημερινά.  Μελετώντας, λοιπόν, τις επιδημίες που ενέσκηψαν κατά καιρούς και ταλαιπώρησαν ποικιλοτρόπως την ανθρωπότητα, πολλές φορές καταλήγουμε σε ενδιαφέροντα, αν και μερικές φορές αντικρουόμενα, συμπεράσματα. Έτσι διαπιστώνουμε ότι,  για περίεργους και ανεξήγητους λόγους, η μόνη ασθένεια του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, η οποία αντιστοιχεί πιο στενά με την τρέχουσα άποψη των μεγάλων επιδημιών που δρομολόγησαν και απέδωσαν  την ευθύνη για την επιδημία γενικώς σε «άλλους», και στη συνέχεια προκάλεσαν την πιο διαδεδομένη και συχνή κοινωνική βία στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, ήταν η ευλογιά. Ωστόσο, οι εμπλεκόμενοι ιστορικοί με δυσκολία αναγνώρισαν τις δυσμενείς κοινωνικές της επιπτώσεις,  ειδικά μετά από συγκεκριμένες  ταραχές εναντίον των εμβολίων της αποικιακής περιόδου. Όπως και στην περίπτωση της χολέρας, έτσι και η ευλογιά προκάλεσε μαζικές εξεγέρσεις στις οποίες οι φτωχοί και οι μετανάστες βρέθηκαν απέναντι από τα δημοτικά συμβούλια και τις υγειονομικές επιτροπές που είχαν δημιουργηθεί,  όπως παρατηρήθηκε σε τρεις μεγάλες ταραχές και σε μια σειρά μικρότερων στο Μιλγουόκι, από τον Σεπτέμβριο  έως τον Δεκέμβριο του 1894, ή σε άλλη μια από μεξικανούς  μετανάστες στο Λαρέντο του  Τέξας, τον Μάρτιο του 1899. Αλλά από την επιδημία του 1881 έως τη δεύτερη δεκαετία του εικοστού αιώνα, η ευλογιά προκάλεσε πολυάριθμες απάνθρωπες ενέργειες  οι οποίες στρέφονταν κατά  κύριο λόγο εναντίον των θυμάτων αυτής της ασθένειας. Εκείνοι που προχώρησαν μπροστά διαπράττοντας  ανάρμοστη βία ήταν οι λευκοί, ειδικά οι ιδιοκτήτες μεγάλων αγροτικών εκτάσεων και οι επιχειρηματίες με στόχους τους γηγενείς ερυθρόδερμους και Ινδιάνους, καθώς  και τους πρόσφατους μετανάστες στην αμερικανική ήπειρο, όπως οι Κινέζοι, ορισμένοι προερχόμενοι από τη Βοημία, αλλά σε μεγαλύτερη συχνότητα οι μαύροι. Η επιδημία εξαπλώθηκε σταδιακά από το Μέμφις του Τεννεσί στο νοτιοδυτικό τομέα του Μπέρμιγχαμ της Αλαμπάμα. Για τους ασθενείς ανεγέρθηκε ταχύτατα ένα «νοσοκομείο απομόνωσης», όπου οι περισσότεροι έγκλειστοι ήταν νέγροι. Στο συγκεκριμένο σημείο, ένας όχλος αποτελούμενος από λευκούς αγρότες που ζούσαν στη γειτονιά ήρθε αιφνιδιαστικά μια νύχτα και γάζωσε κυριολεκτικά  τους νοσηλευόμενους ασθενείς με σφαίρες. Όταν αργότερα τους ζητήθηκε  να δικαιολογήσουν το έγκλημά τους, απάντησαν ότι αυτό ήταν το καλύτερο και ταχύτερο μέσο απαλλαγής της πόλης από την επικίνδυνη ευλογιά!

Άλλες επιδημίες του τέλους του δέκατου ένατου και των αρχών του εικοστού αιώνα είχαν πιο πολύπλοκους παραλληλισμούς  μεταξύ των δραστών και των στόχων τους, όπως για παράδειγμα οι ταραχές στην Ινδία, οι οποίες προκάλεσαν γενικευμένες απεργίες με συμμετέχοντα  πλήθη ακόμη μεγαλύτερα από εκείνα των ταραχών που έγιναν λόγω χολέρας στη Ρωσία. Ωστόσο, οι διαμαρτυρίες ειδικά στην Ινδία είχαν συχνά μια σαφή πολιτική ατζέντα. Οι Βρεττανοί γιατροί και στρατιώτες έγδυναν χωρίς κανέναν ενδοιασμό νεαρά κορίτσια της χώρας αυτής, σε μια προσπάθεια ανίχνευσης και αναζήτησης πιθανών  σημείων πανώλης, γεγονός  που προκάλεσε αναγκαστικά το ξέσπασμα και τη  μεγάλη αναταραχή των υφαντριών τον Μάρτιο του 1898. Λίγο καιρό αργότερα, δεκαπέντε χιλιάδες λιμενεργάτες, άλλοι φτωχοί εργάτες, μεταφορείς  και καροτσέρηδες  υποστήριξαν τη διαδήλωση, οδηγώντας την δημιουργηθείσα έκρυθμη κατάσταση  με μια γενικευμένη, τελικά,  απεργία. Οι δημοσιογράφοι και οι διανοούμενοι συμμετείχαν, επίσης, καταδικάζοντας τις περιττές, απάνθρωπες  και καταχρηστικές καραντίνες της κυβέρνησης, τις σωματικές έρευνες και την καταστροφή σπιτιών και θρησκευτικών συμβόλων  και  ιερών. Έτσι, λοιπόν, στη συγκεκριμένη περίπτωση, αποδείχτηκε ότι αντί να διχάσει τις κοινωνίες εκείνη την εποχή στην Ινδία, η πανούκλα ένωσε ομάδες σε τάξεις και κάστες, και το ακόμα εντυπωσιακότερο τους Ινδουιστές με τους μουσουλμάνους εναντίον των «οπισθοδρομικών» και καταπιεστικών μέτρων υγείας των αποικιοκρατών Βρεττανών.

Παρ’ όλα αυτά, ουδείς υποστηρίζει  ότι όλες οι επιδημίες της σύγχρονης ιστορίας προκάλεσαν την ευθύνη, τις κατηγορίες, τις ενοχές, το μίσος ή τη συλλογική βία. Ο κίτρινος πυρετός στις Ηνωμένες Πολιτείες και η Μεγάλη Γρίπη του 1918-20 σε όλο τον κόσμο παρέμειναν μυστηριώδεις όσον αφορά  στους τρόπους μετάδοσής τους και τους αιτιολογικούς τους παράγοντες πολύ περισσότερο από την περίπτωση της χολέρας, αφού σκοτώνοντας εκατομμύρια περισσότερα συγκριτικά με άλλες επιδημίες, θα μπορούσαν να έχουν τρομακτικές συνέπειες. Ωστόσο, δεν προκάλεσαν καμία εκτεταμένη αντίδραση ή ευρείες και πολλαπλές κατηγορίες των «άλλων», είτε των φτωχών και ξεπεσμένων, είτε της κοινωνικής ελίτ. Αντ’ αυτού, όπως και με τις επιδημίες κατά την αρχαιότητα, ένωσαν τις κοινωνίες ανεξαρτήτως  φυλής, εθνικότητας και κοινωνικής τάξης, ακόμη και σε χρονικές περιόδους αυξανόμενων κοινωνικών, πολιτικών και φυλετικών εντάσεων, όπως για παράδειγμα με το ξέσπασμα κίτρινου πυρετού στη Νέα Ορλεάνη το 1853, που ξεκίνησε την παραμονή του  Εμφυλίου Πολέμου, όταν οι τοπικοί, περιφερειακοί και φυλετικοί ανταγωνισμοί εντείνονταν φτάνοντας στα άκρα. Οι μαύροι της πόλης, που πίστευαν  ότι είχαν μεγαλύτερη ανοσία στην ασθένεια, κατάφεραν και ξεπέρασαν τους όποιους διαχωρισμούς ανάμεσα σε τάξεις και φυλές, για να νοσηλεύσουν και περιποιηθούν  τους προσβεβλημένους  λευκούς,  οι οποίοι με τη σειρά τους αργότερα τούς  επαίνεσαν για την συγκεκριμένη στάση και ανδρεία τους. Στο Ελ Πάσο του Τέξας, τον Οκτώβριο του 1918, όταν η Μεγάλη Γρίπη βρισκόταν στο αποκορύφωμά της, άρχισαν σταδιακά να αναπτύσσονται και να κάνουν την εμφάνισή τους αισθήματα εναντίον των γειτόνων Μεξικανών λόγω των  επιδρομών του Ζαπάτα  στο αμερικανικό έδαφος και της ανόδου της τρομοκρατικής οργάνωσης της Κου Κλουξ Κλαν. Ωστόσο, για πρώτη φορά στη ζωή τους οι νεαρές κυρίες των αριστοκρατικών κύκλων εισήλθαν στις φτωχότερες μεξικανικές γειτονιές της πόλης, όπου οι περιπτώσεις γρίπης έφθασαν στο υψηλότερο επίπεδο και διακινδύνευσαν τη ζωή τους, σκουπίζοντας  σπίτια, φτιάχνοντας σούπες σε κουζίνες και νοσηλεύοντας  και περιποιούμενες τους βαριά αρρώστους.

Φεύγοντας από εκείνη την χρονική περίοδο και ερχόμενοι στις σύγχρονες κοινωνίες, λίγες δεκαετίες πριν και με την έλευση του AIDS, παρατηρούμε ότι κάποια πράγματα δρομολογήθηκαν και κατευθύνθηκαν προς γενικευμένες και δραστικές αλλαγές. Η εξαιρετική ποικιλία αντιδράσεων στους κινδύνους και τους κραδασμούς των  επιδημιών,  να τονίσουμε, βρίσκονταν σε αντίθεση με  τις διάχυτες  απόψεις που κατείχαν κυρίαρχη θέση στην περίπτωση της περίεργης και αρκούντως σοβαρής πανδημίας του γνωστού συνδρόμου της επίκτητης ανοσολογικής ανεπάρκειας (AIDS). Περιέργως, η αντίληψη των ακτιβιστών και των μελετητών σχετικά με τις ψυχολογικές, κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις του ίδιου του AIDS, άρχισε να μετατοπίζεται, στη δεκαετία του 1990, από την απέχθεια, το μίσος, την απομόνωση, το φόβο, τη βία και την ευθύνη, σε  επαίνους όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο η συγκεκριμένη ασθένεια, παρά τους γνωστούς τρόπους μετάδοσής της και καταδικαστέους για μερικούς,  ενέπνευσε τον κοινωνικό εθελοντισμό, την αυθόρμητη κοινοτική οργάνωση, την αυτοθυσία και τη συμπόνια στους πάσχοντες από αυτή την σύγχρονη μάστιγα της ανθρωπότητας στα περισσότερα μέρη του πλανήτη. Αντί να αναπαραχθούν  ιστορίες διακρίσεων και να δημιουργηθούν πολλαπλά προβλήματα στους χώρους εργασίας, την εκπαίδευση και τη στέγαση, ή να ληφθούν υπόψιν  ομοφοβικές δηλώσεις πολιτικών κυρίως ακραίων   πολιτικών  πεποιθήσεων, η λογοτεχνία ειδικά άρχισε, με τη σειρά της, να δίνει ξεχωριστή έμφαση και σημασία στα πολιτικά οφέλη που αποκόμισαν οι λεσβίες, οι ομοφυλόφιλοι, και όλοι οι ανήκοντες και εργαζόμενοι γενικώς στον συγκεκριμένο χώρο και κυρίως σε χώρες της Αφρικής, και στο πως τελικά το AIDS, αυτό καθ’ εαυτό,  επαναδιαμόρφωσε  κάνοντας  πιο προοδευτικές και ειλικρινείς τις σχέσεις γιατρού-ασθενούς, όπως βεβαίως  και στα διάφορα μέλη των οικογενειών όπου υπήρχαν ασθενείς με το εν λόγω σύνδρομο. Αυτή η συγκεκριμένη μετατόπιση των αντιλήψεων, ωστόσο, δεν έχει ακόμη εμπνεύσει ούτε έχει οδηγήσει έως τώρα τους μελετητές και τους κοινωνιολόγους να την επανεξετάσουν σε σύγκριση πάντοτε με την  μακρά ιστορία των επιδημιών που ταλαιπώρησαν μεγάλες μάζες του πλανήτη. Αυτή η κάπως αποχρωματισμένη και «θετική» άποψη για το AIDS αποτελεί στις μέρες μας ένα νέο αναμφίβολα  πρότυπο για να γυρίσουμε ξανά πίσω και να προσπαθήσουμε να  κατανοήσουμε  κάποιες δυσάρεστες γωνιές του μακρυνού παρελθόντος από την οπτική γωνία και την κουλτούρα των καιρών μας.

 

Βιβλιογραφία για πληρέστερη ενημέρωση

  • Lynteris Christos, Evans H. A. Nicholas: Histories of Post-Mortem Contagion: Infectious Corpses and Contested Burials. Springer, 2017.
  • Magruder, G. M.: “Report on Smallpox Epidemic in Alabama.” Public Health Reports (1896-1970), vol. 13, no. 5, 1898, pp. 89–91.

*Δ/ντής Χειρουργικής-Συγγραφέας

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here