Ελευσίνα: Από «Τα μεγάλα μυστήρια» Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης

 

 

 

Γεωργία Κακούρου Χρόνη

 

Επάνω στα ερείπια του ιερού της θεάς Ειλειθυίας που συνέτρεχε τις γυναίκες τη δύσκολη ώρα της γέννας κτίστηκε, κατά τα τέλη του 12ου αιώνα, η Παναγία Γοργοεπήκοος που άκουγε γρήγορα και συγκατένευε στις προσευχές των ευσεβών. Αναφερόμαστε στο κομψό εκκλησάκι, δίπλα στην Μητρόπολη των Αθηνών, τον Άγιο Ελευθέριο, που ονομάστηκε έτσι μετά την έξωση του Όθωνα (1863). Με όλες τις διαδοχικές του ονομασίες ο καλαίσθητος ναός διασώζει τις παρακλήσεις των ανθρώπων σε μια αρχαία θεά που παραστεκόταν στις επιτόκους, σε μια ευήκοη Παναγιά που ανταποκρινόταν γοργά στον ανθρώπινο πόνο και σ’ έναν Άγιο που με την ευχή «καλή λευτεριά» τον επικαλούνταν να συνδράμει τις εγκύους.

Άγιος Ελευθέριος

Ο Άγιος Ελευθέριος ίσως να κτίστηκε από τον Μητροπολίτη της Αθήνας (1182-1204) Μιχαήλ Χωνιάτη. Αλλά όποιος και να ήταν ο κτήτορας, θα αγαπούσε τα κλασικά γράμματα όσο και ο Μιχαήλ που τα είχε καλοσπουδάσει. Ο μικρός ναός είναι όλος κτισμένος με ακόσμητα και πολλά ανάγλυφα, ετερόκλητα, μάρμαρα ανάμεσα στα οποία (στη νότια πλευρά) και σημεία της ελευσινιακής θρησκείας. Έτσι δυο ακόμη θεότητες, η Δήμητρα και η Περσεφόνη, προστίθενται στον λατρευτικό χώρο.

Αυτά τα ευανάγνωστα σύμβολα των μυστηρίων της Ελευσίνας αποτελούν την εισαγωγή της επίσκεψης στην έκθεση  «Ελευσίνα. Τα μεγάλα μυστήρια» που φιλοξενεί το Μουσείο της Ακρόπολης, έως τις 27 Μαϊου, με την επιστημονική επιμέλεια του Δημήτρη Παντερμαλή και της Καλλιόπης Παπαγγελή.

Λουτροφόρος

Κάθε χρόνο, στις αρχές του Φθινοπώρου, οι πεζοπόροι – πιστοί, υποψήφιοι μύστες, μυημένοι, άνδρες, γυναίκες, παιδιά – μαζί με τα συμβολικά τελετουργικά αντικείμενα που οι ιερείς είχαν μεταφέρει για λίγο στην Αθήνα για να καθαγιασθεί η πόλη, κάλυπταν τα είκοσι χιλιόμετρα για να βρεθούν στο Τελεστήριον, στον χώρο της τελετής της μύησης.

Αναθηματικό πλακίδιο

Αυτόν τον χώρο «αντιγράφει» το στήσιμο της έκθεσης. Στο κέντρο του Τελεστηρίου, το Ανάκτορον, στο οποίο είχε πρόσβαση μόνον ο Ιεροφάντης. Με την άκρως ενδιαφέρουσα πρόταση της περιήγησης στον χώρο του Τελεστηρίου, μπορούμε να αντιληφθούμε, όσο το επιτρέπουν οι μαρτυρίες, τα «δρώμενα», τα «λεγόμενα», τα «δεικνύμενα» που σχετίζονται με τα πάθη της Δήμητρας και της Περσεφόνης μέσα από εξαιρετικά εκθέματα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και κυρίως του Αρχαιολογικού Μουσείου Ελευσίνας.

Επιβλητικές απεικονίσεις της Δήμητρας και της Περσεφόνης, ικέτες άνδρες και γυναίκες, η Φεύγουσα Κόρη, τα σε σμίκρυνση αντίγραφα του δυτικού αετώματος του Παρθενώνα, αναθηματικοί πίνακες και αναθηματικά ανάγλυφα, η στήλη με το ψήφισμα της αθηναϊκής βουλής για τη γεφύρωση του Ρειτού, της σημερινής λίμνης Κουμουνδούρου· αγγεία (κέρνοι, στάμνοι, λουτροφόροι) με απεικονίσεις που σχετίζονται με τις μυστηριακές τελετές, η μαρμάρινη πλάκα που αναπαριστά ελαιοπιεστήριο, ποικίλα αναθήματα (γυναικεία αιδοία, περιστέρια, χοιρίδια, θυμιατήρια) απαντούν με τα επεξηγηματικά κείμενα σε πολλά από τα ερωτήματά μας.

Πιεστήριο

Ελευσίνα! Δήμητρα και Περσεφόνη, Ελευσίνια Μυστήρια, ο αρχαιολογικός χώρος, οι εικόνες από την «Αγέλαστο Πέτρα» του Φίλιππου Kουτσαφτή (2000): καλάθια με άρτους, τα κεριά του επιταφίου, ο Παναγιώτης Φαρμάκης· το φωτοστέφανό του το κάλυπτε με το σακάκι του· που σημαίνει ότι η σεμνότητά του ήταν πάνω από τη σεμνότητα του αγίου, γιατί οι άγιοι το φωτοστέφανό τους το φωνάζουν ή τους το φωνάζουμε εμείς από δική μας ιδιοτέλεια.

Αρχαιολογικός χώρος Ελευσίνας

Ίωνες! Kουβάλησαν πρώτα το μέτρο του τόπου τους. Kαι μετά τον Άη-Γιάννη τον Pώσο. Η φλόγα της Petrola, μέσα στο απόλυτο μαύρο, και στην άλλη άκρη η μικρή φλόγα του καντηλιού που στο εικονοστάσι της Iεράς Oδού άναβε με το σούρουπο η Μικρασιάτισσα κυρία Mαρία.

Στον αρχαιολογικό χώρο της Eλευσίνας ο φύλακας που ήξερε όλα τα ζούμπερα και τη ζωή τους· πότε ακριβώς ορφάνεψε το ένα φίδι· στο λεπτό, το έμπα και το έβγα του λαγού· όλα τα λουλούδια και τα χορτάρια με τα αρβανίτικά τους ονόματα· και ότι ακριβώς δεκαπέντε μέρες άργησε η Άνοιξη φέτος.

Ελευσίνα, αρχαιολογικός χώρος

Η θεά των σιτηρών, η Παναγία η Μεσοσπορίτισσα, ο Αισχύλος, ο Αδριανός, ο Μάρκος Αυρήλιος, το Παλαιό Ελαιουργείο, πίσω οι καμινάδες της Τιτάν, κι ακόμη ο Κρόνος και η Ίρις, ο Άγγελος και η Άννα Σικελιανού, ο Καζαντζίδης· το Θριάσιο πεδίο που γέμιζε στάχυα, όταν η Δήμητρα γιόρταζε την επιστροφή της κόρης της από τον Άδη.

Απόβραδο, τα χρώματα της δύσης στον ουρανό και στη θάλασσα, τα ερωτευμένα παιδιά στον πεζόδρομο, οι ήχοι της σύγχρονης πόλης· ο αρχαιολογικός χώρος μαζί με τις ανάσες από τη ζωή του ελαιουργείου σύμφυτες πια με τις μνήμες ενός σύγχρονου εικαστικού χώρου. Ελευσίνα, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 2021.

Ελευσίνα

Print Friendly, PDF & Email

3 ΣΧΟΛΙΑ

  1. Ένα ποίημα για την Ελευσίνα, «εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι Μύστες», τη Δήμητρα και την Κόρη, την Ειλείθυια, την Παναγιά και τον Άγιο Ελευθέριο. Τις πιο ευαίσθητες χορδές αγγίζει αυτό το λιτό, περιεκτικό, γεμάτο συνειρμούς που χτυπούν κέντρο σε προσωπικά βιώματα, ήχους, ευωδιές, εικόνες, ζούδια και φυλλώματα γραπτό. Σ’ ευχαριστούμε, Γεωργία! Δεν αρκεί μία ανάγνωσή του!

  2. Είμαι καταγοητευμένη. Είμαι και συγκινημένη. Γεωργία μου την Ελλάδα έκλεισες στο κείμενό σου και στις φωτογραφίες των σεπτών χώρων και των ιερών αντικειμένων. Μεγάλες στιγμές μετέφερες. Το να σου πω ευχαριστώ, είναι λίγο εμπρός σε αυτό το θείο γραπτό. Και, όπως πολύ σωστά έγραψε η Φωτεινή, δεν αρκεί μία ανάγνωσή του. Να είσαι καλά, να είσαι άξια να μας μιλάς γι’ αυτά, να μας δροσίζεις την καρδούλα, που ώρες- ώρες στεγνώνει.

  3. Λατρεμένες μου, Ελένη και Φωτεινή, με κάνετε και κοκκινίζω. Σας ευχαριστώ πολύ. Ήταν η δική σας ενθάρρυνση που με έσπρωξε στη δημοσιοποίηση αυτών των κειμένων που εκφράζουν την καθημερινότητά μου που έρχεται, ωστόσο, από πολύ μακριά. Και η Ελευσίνα είναι ανεξάντλητη. Μακάρι αυτό το κείμενο να της προσθέσει, έστω κι έναν, επισκέπτη. Δεν έχω λόγια να σας ευχαριστήσω!

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here