Eλένη Σβορώνου: Ζηνοβία, η βασίλισσα της Παλμύρας

Toυ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία βρίσκεται στο απόγειο της δύναμής της. Στα ανατολικά σύνορα του κράτους η Περσική Αυτοκρατορία, ολόχρυση και επιβλητική, αποτελεί μέγιστο κίνδυνο. Κι ενώ οι αυτοκράτορες στη Ρώμη αλλάζουν σε όλο και πιο γρήγορο ρυθμό, ένας αναπάντεχος κίνδυνος κάνει την εμφάνισή του κι αφήνει άφωνους ύπατους και συγκλητικούς. Το όνομά του είναι Ζηνοβία. Μια γυναίκα, μία βασίλισσα ενός ασήμαντου, μέχρι πρότινος, βασιλείου, της Παλμύρας, υψώνει το ανάστημά της και απειλεί να φτάσει με τα στρατεύματά της ως τη Ρώμη! Ποια είναι η Ζηνοβία; Ποια είναι η Παλμύρα της σημερινής Συρίας; Πώς κατόρθωσαν να φτάσουν τόσο ψηλά κάτω από τη μύτη δυο πανίσχυρων ηγεμόνων, του Ρωμαίου αυτοκράτορα και του Πέρση βασιλιά; Και πώς κατάφεραν να συνταιριάσουν αρμονικά τον κόσμο και το πνεύμα της Δύσης και της Ανατολής; Ακούς τα άπταιστα ελληνικά της Ζηνοβίας και απορείς. Βλέπεις από τη μια τα περσικά ρούχα των Παλμυρηνών και από την άλλη τους ελληνορωμαϊκούς τους τρόπους και σαστίζεις. Πού είμαι, στη Δύση ή στην Ανατολή; Καλώς ήλθατε στην ιστορία μιας γυναίκας που ένωσε τα αντίθετα. Καλωσορίσατε στην ιστορία μιας πόλης που τόλμησε να είναι ελεύθερη. Και πλήρωσε το τίμημα της ελευθερίας της. Κι ακόμη πληρώνει…

«Η μπαλάντα της Ζηνοβίας», της Ελένης Σβορώνου,
εικονογράφηση: Μαιρήλια Φωτιάδου, Ελληνοεκδοτική.

-Το βιβλίο σας Η μπαλάντα της Ζηνοβίας, που μόλις εκδόθηκε, αναφέρεται στην ιστορία της βασίλισσας της Παλμύρας. Είναι μια βασίλισσα που έγινε θρύλος. Μοιάζει να ανήκει περισσότερο στον μύθο, παρά στην Ιστορία. Πείτε μας δυο λόγια γι αυτή τη γυναίκα.

Η Ζηνοβία έζησε τον 3ο αι. μ.Χ., όταν η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία διερχόταν μια σοβαρή εσωτερική κρίση. Οι αυτοκράτορες διαδέχονταν ο ένας τον άλλον με μεγάλη ταχύτητα. Αν ζούσες κάπου σε μια άκρη της αυτοκρατορίας, ας πούμε στην επαρχία της Συρίας, κι ήσουν ένας απλός πολίτης, μπορεί αυτό να μη σε αφορούσε διόλου. Αν είχες όμως πολιτικές βλέψεις και όνειρα για το βασίλειό σου, αυτό μπορεί να συνιστούσε μια ευκαιρία…

-Τι ευκαιρία; Πως ένα μικρό βασίλειο μιας πόλης στο ανατολικό άκρο του ρωμαϊκού κράτους μπορούσε να εκμεταλλευτεί την αδυναμία της ρωμαϊκής εξουσίας; Ιδίως μάλιστα όταν τα ηνία του βασιλείου τα είχε μια γυναίκα;

Η Παλμύρα δεν ήταν μια τυχαία πόλη. Βρισκόταν στο σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης. Ήλεγχε το εμπόριο χρυσού, μεταξιού, μπαχαρικών και άλλων πολύτιμων αγαθών που ταξίδευαν από τα βάθη της Ασίας ως τις κάμαρες των ρωμαίων γυναικών! Οι τελευταίες καλλωπίζονταν και αρωματίζονταν με τα αρώματα και τα υφάσματα που είχαν κουβαλήσει στη ράχη τους οι καμήλες της Ζηνοβίας. Εννοώ τους καμηλιέρηδες της Συρίας. Η Παλμύρα ήταν σταθμός στο ταξίδι τους. Μια όαση στη μέση της ερήμου. Με φοίνικες και τρεχούμενα νερά. Η λέξη Παλμύρα άλλωστε είναι μετάφραση της αραμαϊκής λέξης «Τadmor», που σημαίνει πόλη των φοινίκων. Palm tree στα αγγλικά είναι ο φοίνικας. Η Παλμύρα επέβαλλε τέλη βέβαια στα εμπορεύματα που διέρχονταν από τις πύλες της. Πλούτισε κι έτσι δεν άργησε να βρεθεί να κρατάει κυριολεκτικά στα χέρια της την ασφάλεια των ανατολικών συνόρων του ρωμαϊκού κράτους.

– Δηλαδή; Της εμπιστεύτηκε πράγματι η Ρώμη την ασφάλεια των συνόρων της;

Ξέρουμε ότι η Ρώμη ακολουθούσε ένα αποκεντρωμένο, με σημερινούς όρους, σύστημα διοίκησης. Άφηνε ένα μεγάλο βαθμό ελευθερίας διακυβέρνησης στις επαρχίες της, αλλά οι ρωμαίοι που συνέλεγαν τους φόρους και οι στρατιώτες της ρωμαϊκής λεγεώνας έκαναν αισθητή την παρουσία τους, ιδιαίτερα στα σύνορα. Δεν μπορούσες να ξεχάσεις ότι είσαι ρωμαίος υπήκοος, τελικά. Ωστόσο στο χάος του 3ου αι.μ.Χ., όταν η αυτοκρατορία είχε να αντιμετωπίσει ένα κύμα βαρβαρικών φύλων στα βόρεια σύνορά της, φαίνεται πως πράγματι εμπιστεύτηκε την ασφάλεια των ανατολικών συνόρων της στον Οδαίναθο, τον βασιλιά της Παλμύρας και σύζυγο της Ζηνοβίας.

-Ποιος ήταν ο εξ ανατολών κίνδυνος;

Η Περσία. Ένα εξαιρετικά ισχυρό βασίλειο. Η Περσέπολις, η πρωτεύουσά του, θα πρέπει να έλαμπε από χρυσό και πολυτέλεια! Τα σύνορα ανάμεσα στη Ρωμαϊκή και την Περσική αυτοκρατορία ήταν ρευστά. Οι δυο αυτοκρατορίες ήταν σε διαρκή πόλεμο. Ο Οδαίναθος λοιπόν, ανέλαβε τον ρόλο της ασπίδας προστασίας του ρωμαϊκού θρόνου. Η Ζηνοβία όμως φαίνεται πως πίστευε σε ένα πιο έξυπνο διπλό παιχνίδι ανάμεσα στους δυο μεγάλους. Όταν ήρθε η είδηση για τον χαμό του Οδαίναθου στο πεδίο της μάχης, ίσως και να υποψιάστηκε την αληθινή αιτία του χαμού του. Πως ο φονιάς ήταν δάκτυλος της Ρώμης. Ο Οδαίναθος είχε γίνει πολύ δυνατός για να τον ανεχτεί άλλο η Ρώμη. Είχε εξυπηρετήσει τον σκοπό του αυτοκράτορα, τώρα καιρός ήταν να βγει από τη μέση. Η Ζηνοβία δεν σκόπευε να πέσει θύμα κανενός. Αντίθετα, ήταν μια εξαιρετικά δυναμική και φιλόδοξη γυναίκα που ήθελε να δει τον γιο της, παιδάκι ακόμη όταν έχασε τον πατέρα του, βασιλιά…

-Της Παλμύρας ή της…

Πείτε το! Ναι της Ρώμης! Μάλλον κάποια στιγμή πίστεψε στ’ αλήθεια σε αυτό το όνειρο. Να δει τον γιο της Ρωμαίο αυτοκράτορα. Εδώ που τα λέμε δεν ήταν και λίγοι οι αυτοκράτορες της Ρώμης που είχαν καταγωγή από τις επαρχίες της Ανατολής. Αλλά γεγονός είναι ότι τελικά η Ζηνοβία οδήγησε τα στρατεύματά της εναντίον της Ρώμης.

– Εσείς όμως γιατί γράψατε την ιστορία της; Πως χειριστήκατε το υλικό της Ιστορίας για να φτιάξετε ένα μυθιστόρημα για νέους;

Γιατί και πως έγραψα την Μπαλάντα της Ζηνοβίας δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς. Δε θα ξεχάσουμε τα πλάνα που είδαμε στην τηλεόραση από τις καταστροφές του ISIS. Με μίσος ανατίναξαν το ναό του Βααλ στα ερείπια της Παλμύρας. Είναι ένας εξαιρετικός αρχαιολογικός χώρος. Είχα την τύχη να τον επισκεφθώ πριν ξεσπάσει ο πόλεμος στη Συρία. Είναι μία όαση της ερήμου πράγματι. Όχι ως προς τη φύση. Όαση πολιτισμού. Βλέπεις παντού αυτόν τον γόνιμο διάλογο Ανατολής και Δύσης. Μια γεύση από την κληρονομιά του Μέγα Αλέξανδρου αλλά με άρωμα της Ανατολής. Και βέβαια η έρημος, ο ορίζοντας, ο ήλιος, οι καμήλες, το ηλιοκαμένο δέρμα των απόγονων των καμηλιέρηδων της αρχαίας Παλμύρας.. Ανατολή και Δύση σε μια πόλη. Η ίδια η Ζηνοβία ήξερε άπταιστα ελληνικά, θαύμαζε την Κλεοπάτρα και πατούσε κάθε μέρα πάνω σε ψηφιδωτά δάπεδα με παραστάσεις από την ελληνική μυθολογία. Ταυτόχρονα βέβαια ήτανε μια Αραμαία. Αυτόν τον πλούτο συμβόλιζε η Παλμύρα και ο ναός του Βάαλ. Αυτά ήθελε να τινάξει στον αέρα ο ISIS. Ο ISIS σκότωσε βάρβαρα και τον αρχαιολόγο που έσκαβε στην Παλμύρα. Τα παιδιά αυτά που έρχονται τώρα πρόσφυγες από την  Συρία στην Ευρώπη ξέρουν άραγε την ιστορία της Ζηνοβίας; Εμείς την ξέρουμε; Πως υπήρξαν στιγμές, τόποι και τρόποι στην Ιστορία που Ανατολή και Δύση έδωσαν γλυκύτατους καρπούς από τον γόνιμο διάλογό τους; Κάτι τέτοιο σήμαινε για μένα η Παλμύρα. Που στη φαντασία μου έγινε ένα με την μυθικής ομορφιάς, όπως λένε, Ζηνοβία.

– Είναι αλήθεια πως σύρθηκε στο τέλος αιχμάλωτη και αλυσοδεμένη στα πόδια του Ρωμαίου αυτοκράτορα, του Αυρηλιανου;

Ευτυχώς η Ιστορία είναι σύμμαχος της λογοτεχνίας, σε αυτή την περίπτωση. Δεν μας δίνει ένα βέβαιο, κλειστό και περιοριστικό τέλος! Δεν είμαστε βέβαιοι για το τέλος της Ζηνοβίας. Ο πίνακας όμως  του βενετσιάνου ζωγράφου του 18ου αιώνα Τζιοβάννι Μπαττίστα Τιέπολο , «Θρίαμβος του Αυρηλιανού ή η βασίλισσα Ζηνοβία ενώπιον του Αυρηλιανού» (1717), που βρίσκεται στο μουσείο Πράδο της Μαδρίτης, έδωσε φτερά στη φαντασία των ανθρώπων. Ο μύθος έχει μεγαλύτερη δύναμη από την αλήθεια. Ας πούμε λοιπόν πως η Ζηνοβία σύρθηκε αιχμάλωτη στα πόδια του Αυρηλιανού. Ε και; Το κεντρικό πρόσωπο στη σύνθεση του πίνακα είναι η Ζηνοβία, όχι ο Αυρηλιανός! Όσο για τον τρόπο που έγραψα την ιστορία: λιτά όσο γίνεται, με ρυθμό, σαφήνεια, χωρίς ονόματα και ημερομηνίες. Η έρευνα βέβαια που προηγήθηκε ήταν ενδελεχής. Ας είναι καλά ο Πολ Βεν, ο εξαιρετικός ιστορικός που έγραψε με ενάργεια για την Παλμύρα. Προσπάθησα να έχω έναν ρυθμό στην αφήγηση, στην πλοκή και στη γλώσσα που να φέρνει στο νου μια μπαλάντα. Μια μπαλάντα για μια γυναίκα, για μια πόλη που είναι τόσο κοντά μας και τόσο μακριά μας.

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here