Διονύσης Σιμόπουλος: Ολική Ηλιακή Έκλειψη απόψε

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ
Η αποψινή ολική έκλειψη δεν θα είναι ορατή από την Ελλάδα αλλά η κύρια σκιά της Σελήνης θα διατρέξει μία από τις πιο πολυάνθρωπες πληθυσμιακά περιοχές της Γης. Ξεκινώντας από τον Ειρηνικό Ωκεανό στις 18:46:48 (θερινή ώρα Ελλάδος) θα διασχίσει διαδοχικά 14 Πολιτείες των ΗΠΑ, απ’ όπου θα φαίνεται η ολική φάση, και θα καταλήξει λίγο μετά τα μεσάνυχτα (θερινή ώρα Ελλάδος) στον Ατλαντικό Ωκεανό. Εμείς θα μπορέσουμε να δούμε το όλο φαινόμενο χάρη στη NASA η οποία θα παρακολουθήσει απ’ ευθείας το φαινόμενο επί δύο ώρες στον ιστότοπο https://www.nasa.gov/eclipselive αν και η μετάδοση αυτή δεν μπορεί ούτε στο ελάχιστο να προσεγγίσει την θεαματικότητα μιας “ζωντανής” θέασης. Εξηγεί ο Διονύσης Σιμόπουλος, επίτιμος Διευθυντής του Ευγενίδειου Πλανηταρίου. 
-Μεγαλειώδες θέαμα…
Παρ’ όλα αυτά δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι θα έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν το πιο μεγαλειώδες θέαμα της ζωής τους, αφού είναι πλέον γεγονός αναμφισβήτητο ότι τα φαινόμενα του ουρανού γοητεύουν και ανέκαθεν γοήτευαν τους κατοίκους του πλανήτη μας. Μία ολική μάλιστα ηλιακή έκλειψη, παρ’ όλο που ως φαινόμενο δεν είναι σπάνιο, έχει πάρα πολύ μικρή πιθανότητα να παρατηρηθεί από ένα συγκεκριμένο άτομο στη συγκεκριμένη περιοχή στην οποία ζει. Οι υπολογισμοί που έχουν γίνει εκτιμούν πως ένας άνθρωπος έχει μία πιθανότητα στις 25.000 να παρατηρήσει μία ολική ηλιακή έκλειψη, ενώ η πιθανότητα του ιδίου αυτού ανθρώπου να σκοτωθεί από την πτώση ενός αστεροειδούς είναι μία στις 20.000! Υπάρχει δηλαδή μεγαλύτερη πιθανότητα (θεωρητικά τουλάχιστον) να σκοτωθείτε από έναν αστεροειδή παρά να παρατηρήσετε μία ολική έκλειψη του Ήλιου!
-Πως Συμβαίνουν οι Εκλείψεις;
Οι ηλιακές εκλείψεις συμβαίνουν όταν η Σελήνη περνάει μπροστά από τον δίσκο του Ήλιου και τον καλύπτει είτε μερικώς είτε ολικώς. Έτσι μπορούμε να πούμε ότι αιτία των ηλιακών εκλείψεων είναι η περιφορά της Σελήνης γύρω από τη Γη και η σκιά που αφήνει πάνω στον πλανήτη μας. Η σκιά αυτή αποτελείται από δύο διαφορετικές περιοχές: έναν εσωτερικό κώνο πλήρους σκιάς, που λέγεται κύρια σκιά και μια περιοχή μερικής σκιάς, που λέγεται παρασκιά. Όταν παρατηρούμε μια έκλειψη του Ήλιου από μια περιοχή της Γης στην οποία πέφτει η παρασκιά, η Σελήνη καλύπτει ένα μόνο τμήμα του Ήλιου και τότε λέμε ότι πρόκειται για μια μερική έκλειψη του Ήλιου. Όταν όμως κοιτάζουμε τον Ήλιο από μια περιοχή που καλύπτει η πλήρης σκιά της Σελήνης, ο Ήλιος είναι τελείως αθέατος και τότε η έκλειψη του Ήλιου είναι ολική. Η απόσταση όμως της Σελήνης δεν παραμένει πάντα ίδια αφού στη διάρκεια ενός μήνα άλλες φορές μας πλησιάζει και άλλοτε απομακρύνεται από ‘μας.
-Το φαινόμενο μέγεθός της σεληνιακής σκιάς;
Κυμαίνεται από 91-106% του φαινομένου μεγέθους του Ήλιου. Οπότε στις περιπτώσεις που το φαινόμενο μέγεθος της Σελήνης είναι από 100-106% μεγαλύτερο από το φαινόμενο μέγεθος του Ήλιου τότε έχουμε ολική έκλειψη του Ήλιου, ενώ όταν είναι μικρότερο (από 91-100%) ο σκοτεινός της δίσκος δεν τον καλύπτει πλήρως αφήνοντας γύρω της ένα φωτεινό δαχτυλίδι. Αυτή είναι η λεγόμενη δακτυλιοειδής έκλειψη του Ήλιου, αν και ορισμένες φορές μία έκλειψη μπορεί να αρχίσει ως ολική και με την πάροδο του χρόνου να εξελιχτεί σε δακτυλιοειδή και το αντίθετο. Και όμως, μόνο από τη Γη μπορεί να παρατηρηθεί κάτι τέτοιο! Γιατί από κανένα άλλο ουράνιο σώμα του Ηλιακού μας Συστήματος δεν παρατηρούνται ολικές ηλιακές εκλείψεις. Κι αυτό λόγω μιας απλής ουράνιας σύμπτωσης που έχει να κάνει με το πως φαίνονται ο Ήλιος και η Σελήνη από την επιφάνεια του πλανήτη μας. Γιατί παρ’ όλο που η διάμετρος του Ήλιου είναι 400 περίπου φορές μεγαλύτερη από τη διάμετρο της Σελήνης από τη Γη μας φαίνεται ότι τα δύο αυτά σώματα έχουν το ίδιο σχεδόν φαινόμενο μέγεθος αφού ο Ήλιος είναι 400 περίπου φορές πιο μακριά μας απ’ ότι η Σελήνη. Γι’ αυτό αν η Σελήνη ήταν είτε λίγο μικρότερη είτε βρίσκονταν λίγο πιο μακριά μας δεν θα μπορούσαμε να παρατηρήσουμε ποτέ μια ολική ηλιακή έκλειψη.
-Παρ’ όλο όμως που η Σελήνη περιφέρεται γύρω από τη Γη μία σχεδόν φορά το μήνα, δεν έχουμε εκλείψεις κάθε μήνα.

Για να κατανοήσουμε γιατί συμβαίνει κάτι τέτοιο ας υποθέσουμε ότι μία ευθεία γραμμή περνάει από το κέντρο του Ήλιου και της Γης και εκτείνεται στην άλλη της πλευρά. Αν η Σελήνη στη διαδρομή της γύρω από τη Γη περνούσε ακριβώς πάνω στη γραμμή θα είχαμε εκλείψεις κάθε μήνα και ηλιακές και σεληνιακές. Η Σελήνη όμως δεν ταξιδεύει με αυτό τον τρόπο, αλλά αντίθετα, στην περιφορά της γύρω από την Γη, περνάει είτε πιο πάνω, είτε πιο κάτω από την υποθετική αυτή γραμμή. Όταν τα τρία αυτά σώματα δε βρίσκονται στην ίδια ευθεία, οι σκιές και της Γης και της Σελήνης χάνονται στο διάστημα και δε γίνονται εκλείψεις.

– Η περιγραφή μιας Ολικής Ηλιακής Έκλειψης;
Μερικά λεπτά πριν από την ολική φάση μιας ολικής έκλειψης του Ήλιου παντού ολόγυρα εμφανίζονται ορισμένες παράξενες σκιές σαν αυτές που ρίχνει στον πυθμένα μιας πισίνας ο ελαφρός κυματισμός της επιφάνειας του νερού και οφείλονται στις κινήσεις της ατμόσφαιρας που αναδεύονται λόγω της αισθητής μείωσης της θερμοκρασίας. Από τα δυτικά η σκιά της Σελήνης σαν ένας «σκοτεινός τοίχος» πλησιάζει με ταχύτητα που φτάνει τα 3.000 χιλιόμετρα την ώρα. Η θερμοκρασία πέφτει αρκετά και ένα ανεπαίσθητο αεράκι (ο «άνεμος της έκλειψης») αρχίζει να φυσάει, ενώ στον ουρανό ο Σεληνιακός «δράκος» ετοιμάζεται να κατασπαράξει και το τελευταίο φωτεινό κομμάτι του ηλιακού δίσκου. Στη Γη τα ζώα νομίζουν ότι νυχτώνει και πηγαίνουν για ύπνο, ενώ κάτω από τα δέντρα φαίνονται δεκάδες είδωλα του Ήλιου με κομμένο το δίσκο του.Μερικά μόνο δευτερόλεπτα πριν από την έναρξη της ολικής φάσης, και γύρω από τον σκοτεινό δίσκο της Σελήνης εμφανίζεται ένα φωτεινό περιδέραιο μαργαριταριών. Είναι ένα φαινόμενο που ονομάζεται «κόκκοι του Μπέϋλυ» προς τιμήν του άγγλου ερασιτέχνη αστρονόμου Φράνσις Μπέϋλυ που πρώτος το παρατήρησε το1836. Οι κόκκοι αυτοί δεν είναι παρά το φως της άκρης του Ήλιου καθώς αυτό περνάει μέσα από τις οροσειρές και τις κοιλάδες που βρίσκονται στην άκρη του δορυφόρου μας. Σε κλάσματα του δευτερολέπτου ο ένας μετά τον άλλον οι φωτεινοί κόκκοι χάνονται μέχρις ότου μείνει ένας και μοναδικός φωτεινός φάρος, το περίφημο «διαμάντι» ενός σκοτεινού δαχτυλιδιού. Και ξαφνικά η σκιά της Σελήνης πέφτει ακάθεκτη πάνω στους παρατηρητές. Είναι αδύνατο να περιγράψει κάποιος τα συναισθήματα που τον κυριεύουν τη στιγμή εκείνη της ολικής έκλειψης. Είναι κάτι που μόνο αν το βιώσεις μπορείς κάπως να το κατανοήσεις. Γιατί τίποτε δεν μπορεί να σε προετοιμάσει για το υπέροχα απερίγραπτο θέαμα που απλώνεται μπροστά σου.
-Σαν φωτοστέφανο;
Όταν ο Ήλιος καλυφτεί πλήρως από τον σκοτεινό δίσκο της Σελήνης, ολόγυρά του απλώνεται ένα εκτεταμένο αραχνοΰφαντο φωτοστέφανο. Είναι το στέμμα του Ήλιου που αποτελεί το εξωτερικό στρώμα της ηλιακής ατμόσφαιρας που εκτείνεται αρκετά μακριά από τον ηλιακό δίσκο και σε απόσταση 3,5 εκατομμυρίων χιλιομέτρων, ενώ η θερμοκρασία που επικρατεί εκεί φτάνει τα δύο εκατομμύρια βαθμούς Κελσίου. Γύρω από τον σκοτεινό δίσκο της Σελήνης εμφανίζεται και ένα από τα πιο εντυπωσιακά ηλιακά φαινόμενα, οι προεξοχές. Τεράστιοι χείμαρροι υπερθερμασμένων αερίων εκσφενδονίζονται συνεχώς με τρομαχτικές ταχύτητες σε ύψη εκατοντάδων χιλιάδων χιλιομέτρων. Τα πυρακτωμένα τους αέρια τινάζονται σαν πύρινες γλώσσες που ξεδιπλώνονται και ορμούν στο διάστημα με τέτοια δύναμη ώστε πολλές φορές αντί να ξαναπέσουν στον Ήλιο χάνονται στο κενό. Σε σύγκριση με την δραστηριότητα του Ήλιου η Γη μας μοιάζει με κόκκο άμμου στα κύματα μιας αγριεμένης θάλασσας. Οι εκρήξεις αυτές απελευθερώνουν τεράστια κύματα ενέργειας και ατομικών σωματιδίων που αποτελούν τον ηλιακό άνεμο. Η αλληλοεπίδραση του ηλιακού ανέμου και του γήινου μαγνητικού πεδίου έχει παράξενα αποτελέσματα, μεταξύ των οποίων είναι και η εμφάνιση ενός από τα ωραιότερα παιχνίδια της φύσης. Είναι το Σέλλας που φαίνεται πάνω από τους δύο γήινους πόλους της Γης με ιδιαίτερη έξαρση τις περιόδους αυξημένης ηλιακής δραστηριότητας.Κι έτσι, όπως κάθε τι το ωραίο, η ολική φάση της έκλειψης τελειώνει, ξαφνικά και απροειδοποίητα, σε λίγα μόνο λεπτά, με τον ίδιο τρόπο που άρχισε, όταν στα δυτικά του σκοτεινού δίσκου ξαναφαίνεται το «διαμαντένιο δαχτυλίδι» κι αμέσως μετά ο φωτεινός μηνίσκος του Ήλιου.
– Ο Αριθμός των Εκλείψεων;
Ο μεγαλύτερος αριθμός σεληνιακών και ηλιακών εκλείψεων που μπορεί να παρατηρηθούν στη διάρκεια ενός χρόνου είναι 7 και ο μικρότερος 2, οπότε και οι δύο θα είναι οπωσδήποτε ηλιακές. Ο μεγαλύτερος αριθμός σεληνιακών εκλείψεων στη διάρκεια ενός ημερολογιακού έτους δεν υπερβαίνει τις τρεις. Αντίθετα ο μέγιστος αριθμός των ηλιακών εκλείψεων μπορεί να φτάσει τους πέντε. Παρ’ όλα αυτά η παρατήρηση μιας ολικής ηλιακής έκλειψης σε μία δεδομένη γεωγραφική περιοχή είναι αρκετά σπάνια και φτάνει κατά μέσον όρο τα 360 χρόνια. Όσον αφορά τώρα την μέγιστη δυνατή διάρκεια της ολικής φάσης των ηλιακών εκλείψεων αυτή δεν μπορεί να ξεπεράσει τα 7 λεπτά και 31 δευτερόλεπτα, διάρκεια που δεν έχει παρατηρηθεί ποτέ μέχρι τώρα, ενώ η μέγιστη παρατηρηθείσα διάρκεια στα τελευταία 1.200 χρόνια ήταν αυτή της 20ης Ιουνίου του 1955 από τις Φιλιππίνες και η οποία έφτασε τα 7 λεπτά και 8 δευτερόλεπτα. Οι εκλείψεις του 1937 και του 1973 ξεπέρασαν επίσης τα 7 λεπτά γεγονός που δεν πρόκειται να ξανασυμβεί μέχρι το έτος 2150. Παρεμπιπτόντως ας σημειωθεί επίσης ότι η διάρκεια των δακτυλιοειδών εκλείψεων είναι μεγαλύτερη και φτάνει τα 12 λεπτά και 24 δευτερόλεπτα. Ο υπολογισμός των λεπτομερειών μιας έκλειψης γίνεται σήμερα με μεγάλη ακρίβεια αν και η βασική τους πρόβλεψη δεν είναι κάτι το πρόσφατο και ανάγεται στην αρχαιότητα όταν ανακαλύφτηκε για πρώτη φορά η περιοδικότητά τους που ονομάστηκε Σάρος. Η περίοδος αυτή των 18 ετών και 11 ημερών, βοηθάει πολύ στην πρόβλεψη των σεληνιακών εκλείψεων όχι όμως και στην ακριβή πρόβλεψη των ηλιακών.
-Ο Κανόνας των Εκλείψεων;
Το 1878 δημοσιεύτηκε ο περίφημος «Κανόνας των Εκλείψεων» του Τ. Ρ. Οπόλζερ ο οποίος υπολόγισε τις ημερομηνίες των εκλείψεων και των διαδρομών 8.000 ηλιακών και 5.200 σεληνιακών εκλείψεων που περιλαμβάνονται μεταξύ των ετών 1207 π.Χ. και 2161 μ.Χ. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς αυτούς υπολογίζεται ότι κάθε αιώνα συμβαίνουν κατά μέσον όρο 238 ηλιακές εκλείψεις εκ των οποίων οι 84 (35%) είναι μερικές, οι 77 (32%) είναι δακτυλιοειδείς, οι 11 (5%) είναι μικτοί δακτυλιοειδείς και ολικοί και οι 66 (28%) είναι ολικές. Το έργο αυτό συμπληρώθηκε αργότερα από άλλους ερευνητές (Ζ. Μέους κ.α.) και περιλαμβάνει τις εκλείψεις που θα συμβούν μέχρι το έτος 2510.
-Στην Ελλάδα;
Από την Ελλάδα κατά την διάρκεια των τελευταίων 100 ετών παρατηρήθηκαν δύο ολικές ηλιακές εκλείψεις: στις 19 Ιουνίου του 1936 και στις 29 Μαρτίου του 2006 (μόνο από το Καστελόριζο), και δύο δακτυλιοειδείς στις 21 Μαΐου του 1966 και στις 29 Απριλίου του 1976. Στα επόμενα 100 χρόνια από την Ελλάδα θα παρατηρηθεί μία μόνο ολική ηλιακή έκλειψη (στις 21 Απριλίου του 2088) και μία δακτυλιοειδής (την 1η Ιουνίου του 2030). Συνολικά πάντως και σε όλες τις περιοχές της Γης την ίδια περίοδο θα συμβούν 226 ηλιακές εκλείψεις εκ των οποίων οι 74 θα είναι (για τμήμα τουλάχιστον της διάρκειάς τους) ολικές, ενώ την ίδια περίοδο από τις 144 σεληνιακές εκλείψεις οι 86 θα είναι ολικές.
Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here