Αρχαιοκαπηλικόν (απαγωγές αρχαίου κάλλους). Τριλογία Άρθρων Αρχαιοκαπηλίας/Α Μέρος

Του Νικόλαου Τουλαντά

 

 

Οι άξιες πολιτείες δεν κοσμούνται από τα ξένα καλλιτεχνήματα αλλά από την αρετή των κατοίκων τους (Πολύβιος, 2ος αι. π.Χ.)

 

 

Μετά την καταστροφή της Κορίνθου το 146 π.Χ., οι Ρωμαίοι, επί δύο αιώνες, μεταφέρουν συστηματικά γλυπτά και ζωγραφικά έργα από την Ελλάδα στη Ρώμη. Σκληρά σημεία κατά τους απολογισμούς αρχαίων ιστορικών (Διόδωρος Σικελιώτης, Παυσανίας, Πλίνιος, Σατωμβριάνδος κ.ά.): 3.000 γλυπτά κλέβονται μόνο από την Ρόδο και μετά την Γαλατική επιδρομή, ο Νέρων θα βοηθήσει στον αφανισμό του τόπου ουσιαστικά, μεταφέροντας 500 γλυπτά από τους Δελφούς.

Η Δ’ σταυροφορία θα γδύσει τη βασιλεύουσα από τους αμύθητους θησαυρούς της όπως τα έργα τέχνης που κοσμούσαν τον Ιππόδρομο (ιστορικοί αναφέρουν πως ο ιππόδρομος αποτελούσε μουσείο με τόσα εκθέματα να τον κοσμούν). Η σταυροφορία δεν θα μείνει αδιάφορη για τον Παρθενώνα – μεταξύ άλλων – τον οποίο θα λεηλατήσει καταστρέφοντας παράλληλα και τη βιβλιοθήκη του Ακομινάτου.

Βενετοί, Γενοβέζοι και Καταλανοί ρημάζουν και κλέβουν στη συνέχεια απομεινάρια μνημείων όπου τα μεταφέρουν στις πόλεις τους και τα χρησιμοποιούν ακόμα και ως οικοδομικά υλικά. Ένας Γερμανός περιηγητής της εποχής γράφει χαρακτηριστικά πως ολόκληρη η Γένοβα είναι κτισμένη από τα αρχαιοελληνικά μάρμαρα.

Οι Οθωμανοί ανά περιοχές και περιόδους διαφέρουν στη συμπεριφορά τους απέναντι στα μνημεία και τα έργα τέχνης. Μεγάλη διαφορά έχει η συμπεριφορά τους απέναντι στα αρχιτεκτονήματα και τα ανθρωπόμορφα αγάλματα. Κατά το Κοράνιο, δεν επιτρέπεται ο ανθρωπομορφισμός. Πολλοί πιστοί θα ακολουθήσουν το μουσουλμανικό δόγμα πως αρκεί μόνον αν η μορφή αλλοιωθεί κι ασχημονούν – πολύ συχνά διά λιθοβολισμού, σαν σε άνθρωπο – πάνω στα έργα τέχνης ώστε να διώξουν τα κατοικούντα εν αυτά δαιμόνια (D’ Arvieux, 1653).

Όμως και πολλοί Ευρωπαίοι, λιγότερο δεισιδαίμονες, θα συμβάλουν για τους δικούς τους λόγους στην διάλυση των αγαλμάτων. Κόβουν μέλη από αγάλματα και μνημεία με σκοπό να φύγουν με ένα σουβενίρ τουλάχιστον. O Haye μας τρομάζει (1639): «Είδα στη Δήλο, Άγγλους, να πριονίζουν κάθετα  – από πάνω προς τα κάτω – ένα άγαλμα του Απόλλωνα!».

 

Ο Φώτης Κόντογλου θα εικονίσει τους Κλέφτες κι Αρματωλούς, στοχαζόμενους την ελευθερία τους, ανάμεσα στη θρυματισμένη από τους αιώνες και τη βαρβαρότητα ιστορία τους.

 

Όσον αφορά τις αρχιτεκτονικές δομές, οι Οθωμανοί θα αδιαφορήσουν γι ‘ αυτά έως ότου αρχίσουν να τα μετακτίζουν – κομματιάζοντάς τα – στις οικίες τους. Όχι μόνο οι Οθωμανοί, βέβαια. Ο ζωγράφος Castellan, στις αρχές του 19ου αιώνα θα καταγράψει μερικά αρχιτεκτονικά «μπολιάσματα» προς έμετον: είδα ερείπια ενός ναού εξαίσιας αρχιτεκτονικής, πολύτιμα μάρμαρα, ανάγλυφα και άλλα αριστουργηματικά γλυπτά, να χρησιμεύουν για φράγμα στην παροχέτευση των νερών προς το αυλάκι[…],κίονες να υποστηρίζουν σταύλους[…]μία αρχαία σαρκοφάγος να έχει γίνει μαργέλι πηγαδιού και μία άλλη ποτίστρα για τα γιδοπρόβατα».

Ο Κάρολος Ε’ της Αγγλίας του 16ου αιώνα, θα θησαυρίσει σε αρχαιολογική ύλη καθώς ο απεσταλμένος του ναύαρχος Kelelm Digby θα του εξασφαλίσει μεγάλη συλλογή, η οποία αποτελούνταν από 1300 πίνακες ζωγραφικής και 400 γλυπτά.

Ο Άγγλος κόμης Howard του Arundel (1586–1646), εκτός από τον περίφημο Thomas Roe, θα στρατολογήσει και τον αρκετά επιζήμιο για όλους Petty (17ο αι.), ο οποίος θα ναυαγήσει με όλη την λογοτεχνική και γλυπτική συλλογή που του εξασφάλισε αλλά θα συνεχίσει να «αγωνίζεται» επί του συγκεκριμένου «αθλήματος».

Το θηρίο βλακείας, ο Petty, θα μπριζώσει προς μίμησην ένα άλλο θηρίο – βαρβαρότητας – λίγες δεκαετίες αργότερα, τον ξακουστό καταραμένο Έλγιν. Πριν γίνει αυτό, ο εξίσου βάρβαρος Roe δε θα τον αφήσει αστιγμάτιστο στη συνείδηση του κόσμου. Σε επιστολή του θα αναφέρει πως «και τα 200 κομμάτια που συγκέντρωσε είναι σπασμένα!». Γινόμενος συγκεκριμένος ως προς τα αίτια της εν λόγω απωλείας περιγράφει την περιπέτεια ενός γυναικείου αγάλματος το οποίο, μετά από ταξίδι 18 ημερών πάνω σε ένα μουλάρι και τις πολλές φορτοεκφορτώσεις του εδώ κι εκεί, «το γλυπτό θυμίζει χειρουργείο».

Μετά από τόσες προσπάθειες απόκτησης αυτών των αντικειμένων, οι συλλογές του Howard δε δείχνουν να είναι άμεσα εκτιμητέες από τους συμπατριώτες του αλλά και τον ίδιο. Μα αν ήταν, λογικά, δε θα επέτρεπε στον εαυτό του να βρίσκονται υπό την κατοχή του.

Ο George Wheler θα γράψει χαρακτηριστικά στο χρονικό του περί του πολέμου που δέχθηκε  ο Howard – όχι για τις κλοπές των απεσταλμένων του – για τις «πέτρες που κουβάλησε από την άκρη του κόσμου». Ήταν και για τον ίδιο πέτρες μιας και χρησιμοποίησε μερικές για να επισκευάσει και διακοσμήσει το τζάκι του καθώς και για άλλες οικοδομικές εργασίες, όπως ένα κίονα ως οδοστρωτήρα, ενώ πολλά αγάλματα – παραμελημένα θύματα των απαγωγών του – θα θαφτούν από το χώμα και τον χρόνο και θα επανέλθουν στην επιφάνεια μετά από χρόνια μέσω ανασκαφών.

 

* Ο Νίκος Τουλαντάς είναι αυτοδίδακτος λογοτέχνης και δημιουργεί ερασιτεχνικά από την ηλικία των 16 ετών. Ασχολήθηκε με την ποίηση, τη στιχουργική κι έπειτα κυρίως με την δοκιμιογραφία. Υπάρχει και ως αρθρογράφος, από τον Ιούνιο του 2020, καθώς μία ημέρα ξύπνησε πεπεισμένος ότι μπορεί να συνθέσει πληροφορία, εκφράζοντας με αρθογραφικό τρόπο τις σημειώσεις και μελέτες του, τις οποίες πραγματεύεται αρκετά πιο αποσυμπιεσμένα κι εκτεταμένα στα κείμενά του (τα δοκιμιακά). 
Διατηρεί προσωπικό portfolio με όλα του τα αρθρογραφικά κείμενα: https://nikolaostoul.wixsite.com/grafopaignia
Έχει δύο επίσημες αναγνωρίσεις στο χώρο της λογοτεχνίας: 
Α’ Βραβείο Δοκιμίου/9ος Παγκόσμιος Διαγωνισμός Λογοτεχνίας (Ε.Π.Ο.Κ, 2018) 
Α’ Βραβείο Δοκιμίου/κατηγορία Νέων 18 έως 30 ετών/ 2ος Πανελλήνιος Διαγωνισμός Πεζογραφίας (περιοδικό «Κέφαλος», 2020). 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here