Αιμίλιος Σολωμού: Καλοκαίρι στην καρδιά του χειμώνα

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Είναι ένα σκιάχτρο. Ένα σκιάχτρο καλοφτιαγµένο στη µέση της ερηµιάς. Ένα βράδυ µε φεγγάρι θα ξυπνήσει. Θα αποκτήσει ζωή. Σύντοµα θα γνωρίσει τον τόπο γύρω του, το αγόρι, το κορίτσι και τον γεωργό. Θα γίνει φίλος µε τον τζίτζικα. Και µαζί θα πάνε στο χωριό, όπου θα συναντήσει κι άλλους ανθρώπους και θα ερωτευτεί ένα κορίτσι. Μια καλοκαιρινή ιστορία φτιαγµένη µε τη µαγεία του φεγγαριού και του µεσηµεριανού ήλιου στον κάµπο, τα σταροχώραφα και τα µποστάνια. Ένα υπέροχο µυθιστόρηµα.

«Το σκιάχτρο», του Αιμίλιου Σολωμού, εκδόσεις Πατάκη.

Ο συγγραφέας γεννήθηκε το 1971. Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Δημοσιογραφία σε σχολή τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Εργάστηκε ως δημοσιογράφος σε πρωινή καθημερινή εφημερίδα. Σήμερα είναι εκπαιδευτικός στη Μέση Εκπαίδευση. Διηγήματά του δημοσιεύτηκαν στα περιοδικά ΆνευΝέα ΕποχήIn focus και Μανδραγόρας, και έχουν συμπεριληφθεί σε ανθολογίες διηγημάτων. Έχει εκδώσει τα μυθιστορήματα: Το Σκιάχτρο (2000), Ώσπερ στρουθίον, τάχος επέτασας (2003), που μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε στη Βουλγαρία το 2013, Ένα τσεκούρι στα χέρια σου (2007, Εκδόσεις Άνευ), το οποίο βραβεύτηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος της Κύπρου και αναμένεται να κυκλοφορήσει το φθινόπωρο του 2015 στη Βουλγαρία, καθώς και το ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΙΑΣ ΑΠΙΣΤΙΑΣ (2012, Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ), που τιμήθηκε με το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το 2013. Το τελευταίο κυκλοφορεί στην Πολωνία, ενώ αναμένεται να μεταφραστεί και να κυκλοφορήσει στην ΠΓΔΜ, τη Γερμανία, την Αλβανία, τη Σερβία, την Τουρκία, τη Σλοβενία και την Ουγγαρία.

Μια καλοκαιρινή ιστορία στην καρδιά του χειμώνα;

Η αλήθεια είναι πως ορισμένες φορές, νοσταλγώντας το καλοκαίρι, έγραψα λογοτεχνικά κείμενα στη διάρκεια του χειμώνα. Ο χειμώνας είναι η εποχή που αναπολεί κανείς όσα ξέγνοιαστα έζησε στο πρόσφατο και πιο μακρινό παρελθόν. Όλοι αποτραβιούνται  στις πόλεις, η καθημερινότητα και η ρουτίνα επανέρχεται εντατική, οι καιρικές συνθήκες δεν επιτρέπουν τόσο συχνές εξορμήσεις, η επαφή με τη φύση γίνεται πιο σπάνια, οι στιγμές της μοναξιάς είναι περισσότερες. Είναι ο καιρός που προσφέρεται για αναμνήσεις, η νοσταλγία είναι επιτακτική και υπάρχει αδημονία και προσμονή για το επόμενο καλοκαίρι. Κάπως έτσι έγραψα το μυθιστόρημα για μεγάλους Ημερολόγιο μιας απιστίας. Αλλά, στη συγκεκριμένη περίπτωση, Το σκιάχτρο γράφτηκε άνοιξη και κάποιο μακρινό καλοκαίρι, την εποχή στην οποία διαδραματίζεται η ιστορία. Εκδόθηκε, όμως, «στην καρδιά του χειμώνα». Νομίζω ότι είναι ευκαιρία για τα παιδιά, καθώς διαβάζουν το βιβλίο, να θυμηθούν δικές τους καλοκαιρινές εμπειρίες, μια και η φύση πρωταγωνιστεί στο κείμενο, να ταυτιστούν ίσως με πράξεις και συναισθήματα που βιώνουν οι πρωταγωνιστές, όπως το αγόρι και το σκιάχτρο. Το καλοκαίρι είναι διάχυτο από φως, χρώματα, ανέμελες και ευτυχισμένες στιγμές, η εποχή κατά την οποία βιώνει κανείς περισσότερο την ελευθερία του. Επομένως, το καλοκαίρι μέσα στην καρδιά του χειμώνα μπορεί να αποκτήσει και μια συμβολική σημασία.

Τζιτζίκια, φεγγάρι και παραμυθένια περιγραφή;

Το τζιτζίκι είναι πλάσμα του καλοκαιριού, ένα καλοκαιρινό σύμβολο. Γι’ αυτό του επιφυλάσσεται σημαντικός ρόλος στο βιβλίο. Συνήθως απολαμβάνουμε την παρουσία των τζιτζικιών και θαυμάζουμε συχνά τη δύναμη της φωνής τους. Είναι η στιγμή που αντιλαμβάνεται κανείς πως ο κόσμος και η φύση γύρω μας πάλλεται από ζωή και μια δυναμική που πολλές φορές δε συνειδητοποιούμε. Αυτά τα μικροσκοπικά πλάσματα διατρανώνουν διαπασών την παρουσία τους, μας κρατούν συντροφιά, ακόμα και την ώρα που μέσα στη μοναξιά μας διαβάζουμε ένα βιβλίο στον κήπο μας. Έτσι, στο μυθιστόρημα ο τζίτζικας είναι σύμβολο δυναμισμού, το σύμβολο της φιλίας και της αφοσίωσης. Το καλοκαιρινό φεγγάρι προσθέτει θετική μαγεία και ενέργεια. Νομίζω εντελώς αντίθετη από την παρουσία του στον ουρανό στη διάρκεια του χειμώνα, κατά την οποία περιβάλλεται από κάτι απροσδιόριστο, ίσως δυσοίωνο και τρομαχτικό. Τουλάχιστον έτσι το αντιλαμβάνομαι, έστω κι αν αυτό προσεγγίζει τα όρια της δεισιδαιμονίας. Από το καλοκαιρινό φεγγάρι το σκιάχτρο αντλεί ενέργεια και τη δύναμή του για ζωή. Επιτελεί, επομένως, κι αυτό έναν σημαντικό ρόλο στο βιβλίο. Πιστεύω πως όλα αυτά, όπως και η μαγεία συνολικά της φύσης, η ζωή του σκιάχτρου και όσα συμβαίνουν, δημιουργούν μια παραμυθένια περιγραφή, όπως την ονομάζετε, στο μυθιστόρημα. Ήθελα σκόπιμα να μεταφέρω αυτή την ατμόσφαιρα, η ανάγνωση του βιβλίου να αποδίδει όσο γίνεται πιο παραστατικά τη μαγεία της ζωής στη φύση (τόπος, χρώματα, ήχοι, ήρωες) σε μια ιστορία στην οποία το σκιάχτρο ζωντανεύει και συμπεριφέρεται σαν άνθρωπος.

Έχετε βιώματα από κάμπους και σταροχώραφα;

Μεγάλωσα σε χωριό. Ο κάμπος και η φύση ήταν το σπίτι μου, με την έννοια ότι μέχρι το βράδυ σ’ όλη την παιδική μου ηλικία γύρναγα στις ερημιές. Οι γονείς μου ήταν αγρότες και καλλιεργούσαν, ανάμεσα σε άλλα, και σιτάρι. Πέρασα ένα μέρος των καλοκαιριώβν μου στα μποστάνια. Πολλές φορές με έστελναν να αναλάβω τον ρόλο ενός σκιάχτρου, καθώς τα κοράκια και τα άγρια ζώα κατέστρεφαν τις σοδειές. Έτσι ανακάλυψα τον κόσμο γύρω μου. Θυμάμαι, όμως, τα σκιάχτρα στα χωράφια. Ορισμένες φορές, αντικρίζοντάς τα ολομόναχος στον κάμπο, ντυμένα καθώς ήταν ορισμένα από αυτά στα μαύρα, μού προκαλούσαν έναν κόμπο στο στομάχι, φόβο. Ωστόσο, ένιωσα θλίψη, όταν αργότερα στο χωριό μου οι αγρότες ανακάλυψαν τα «κανονάκια» για να κρατούν τα πουλιά και τα ζώα μακριά. Τα σκιάχτρα στον κάμπο του χωριού μου είχαν «πεθάνει». Το σκιάχτρο είναι στην ουσία η επιστροφή μου στον χαμένο παιδικό παράδεισο. Τουλάχιστον έτσι το βλέπω. Αναπολώ εκείνη τη ζωή και πότε πότε, αν και όχι όσο θα ήθελα, επιχειρώντας να βιώσω ξανά την ευτυχία της παιδικής μου ηλικίας, επιστρέφω σ’ αυτόν κόσμο.

Το αρχαίο «Μορμολύκειον»;

Το σκιάχτρο ονομαζόταν και μορμολύκειον στην αρχαιότητα. Πήρε το όνομά του από το προσωπείο της τερατόμορφης θεότητας Μορμούς. Με την αναφορά στο όνομά της τρόμαζαν τα μικρά παιδιά στην αρχαιότητα για να μην κάνουν αταξίες. Όπως στην αρχαιότητα, όταν το φθινόπωρο έκαιγαν τα σκιάχτρα σε μια τελετουργική πυρά, έτσι και ο γεωργός φοβισμένος, γιατί υποψιάζεται ότι το σκιάχτρο στο χωράφι του έχει ζωή και είναι δαίμονας, θα προσπαθήσει να το κάψει.

Το σκιάχτρο φοβερίζει, σκιάζει, προκαλεί φόβο;

Στο σκιάχτρο ανατρέπεται εν μέρει η παράδοση. Τα παιδιά δεν τρομάζουν από το μορμολύκειον, όπως συνέβαινε στην αρχαιότητα. Το αγόρι του γεωργού αγαπά το σκιάχτρο. Δεν ξέρει πως έχει ζωή, αλλά θα ήθελε να ήταν ζωντανό και φαντάζεται πως θα ήταν οι καλύτεροι φίλοι. Αντίθετα, αυτοί που τρομάζουν είναι οι μεγάλοι (π.χ. ο γεωργός, ο τρελός του χωριού, ο γραμματέας της κοινότητας). Τα παιδιά βρίσκονται πιο κοντά στο σκιάχτρο, γιατί η ψυχή του σκιάχτρου, όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο, είναι παιδική, άκακη κι ευαίσθητη. Το σκιάχτρο κάθε άλλο παρά τρομαχτικό είναι στην όψη και κυρίως στην ψυχή. Ίσως να συμβολίζει τους ενδόμυχους φόβους μας, αυτούς που κρύβονται στο ασυνείδητό μας. Αλλά κυρίως η συμβολική του λειτουργία μέσα στο μυθιστόρημα έχει να κάνει με την ανεκτικότητα (παιδιά) και την απόρριψη (μεγάλοι). Το σκιάχτρο είναι ένα ομοίωμα ανθρώπου, αλλά δεν ανήκει στον κόσμο των ανθρώπων, και συνεπώς δεν έχει καμία θέση στην πραγματική ζωή τους˙ γι’ αυτούς είναι αδιανόητο να είναι ζωντανό.

 

Στις αγροτικές κοινωνίες ήταν οι φύλακες των αγροτικών καλλιεργειών…

Τα σκιάχτρα είναι συνδεδεμένα με τις αγροτικές κοινωνίες και την παράδοση. Αυτά προστάτευαν και προστατεύουν ακόμα σε ορισμένες περιοχές τις καλλιέργειες. Όσοι γεωργοί τα χρησιμοποιούν, αισθάνονται δεμένοι μαζί τους. Δεν είναι μόνο ότι προστατεύουν τη σοδειά τους. Συνήθως φοράνε τα δικά τους αποφόρια κι έτσι τα σκιάχτρα έχουν κάτι από τον εαυτό τους. Είναι αυτά παρόντα στη θέση του γεωργού, για να αποτρέψουν τον κίνδυνο και να διαφυλάξουν την παραγωγή. Ωστόσο, στο βιβλίο ο γεωργός βλέπει στο σκιάχτρο του μόνο τον φόβο και όχι τον φύλακα της περιουσίας του.

Είναι συνυφασμένα με την προστασία και γονιμότητα της γης;

Το σκιάχτρο είναι αποτροπαϊκό σύμβολο που κρατά μακριά τον κίνδυνο και το κακό. Συνδέεται με τη γονιμότητα της γης, την καρποφορία, την εναλλαγή των εποχών, τον κύκλο της ζωής που τόσο σημαντικό ρόλο διαδραμάτιζε στην αρχαιότητα αλλά και σε κάθε εποχή. Τοποθετείται στο χωράφι ως φύλακας την άνοιξη, με την αναγέννηση της ζωής, και καίγεται το φθινόπωρο πριν την έλευση του χειμώνα. Τουλάχιστον αυτός είναι ο συμβολισμός του στο πανάρχαιο έθιμο που επιβίωνε ως πρόσφατα σε ορισμένες περιοχές. Αυτός είναι, εν μέρει, ο ρόλος του στο βιβλίο. Αλλά εδώ δεν πρόκειται για ένα συνηθισμένο σκιάχτρο. Αυτό θα ανατρέψει τους κανόνες, καθώς θα αποκτήσει ζωή, θα επιζητήσει τη φιλία, τον έρωτα και θα βιώσει την απόρριψη από τους ανθρώπους. Εν τέλει, εδώ η παράδοση και η «τάξη» ανατρέπονται: Αυτό είναι που φοβάται τους ανθρώπους.

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here