Αφιέρωμα στην Μαρί Κιουρί, Α Μέρος

Του Νίκου Τουλαντά

 

Έως την Μετεφηβεία

Η Μαρία Σαλώμη Σκλοντόβσκα-Κιουρί γεννιέται στη Βαρσοβία το 1867. Είναι η μικρότερη των πέντε τέκνων της οικογένεια Σκλοντόβσκι (4 κορίτσια κι ένα αγόρι). Οι γονείς της είναι Πολωνοί, «Ρώσοι υπήκοοι». Ο πατέρας της φυσικομαθηματικός καθηγητής, μεταφραστής, ευρυμαθής, μιλάει 7 γλώσσες. Η μητέρα της μεγαλώνει τα παιδιά κι εξασκεί κατ’ οίκον την τέχνη του τσαγκάρη.

Περνάει την ώρα της με την αδελφή της Ζόσια που της διαβάζει ιστορίες όπως και με τον πατέρα της που καλλιεργεί τα παιδιά σε οικογενειακές αναγνωστικές συνάξεις. Είναι ένα εξαιρετικά προικισμένο παιδί με πολύ καλή μνήμη. Θα χάσει την αγαπημένη της Ζόσια, που αρρωσταίνει θανάσιμα το 1876 και 2 χρόνια αργότερα – 11 ετών – τη μητέρα της από φυματίωση.

Είναι χλιαρή χριστιανή (Ρωμαιοκαθολική), πηγαίνει στην  εκκλησία και παράλληλα, βρίσκεται σε μία εποχή όπου ο θετικισμός-επιστημονισμός ανθεί κι αντικαθιστά το κίνημα των Ρομαντικών καλλιτεχνών της Ευρώπης. Αποφοιτεί από το γυμνάσιο με χρυσό μετάλλιο το 1883. 16 ετών παραδίδει μαθήματα για να στηρίξει την οικογένειά της. Την απασχολούν ιδιαίτερα τα αδέλφια της κι ο πατέρας της, ο οποίος κατατρώγεται από ενοχές λόγω μιας παλιάς αποτυχημένης επένδυσης που είχε κάνει και απέβη σε οικονομική δυσμένεια. Τα παιδιά εκτιμούν πολύ τον πατέρα τους και τον ενθαρύννουν σθεναρώς: «Είμαστε νέοι, είμαστε δυνατοί».

Η μικρή Μάνια (το παρατσούκλι της), παρακολουθεί μαθήματα και στο «Κινητό Πανεπιστήμιο», που παραδίδουν παράνομα εθελοντές – ανατομία, φυσική, ιστορία, κοινωνιολογία. Η επανάσταση στον χώρο των θετικών επιστημών τη βρίσκει να ασχολείται με συγγραφείς όπως οι Κοντ, Σπένσερ, Παστέρ, Δαρβίνος, Μπερνάρ. Διαβάζει επίσης Ντοστογιέφσκι, Γκοντσάροφ, Πρους, Νορντάου, Κρασίνσκι, Σλοβάτσκι, Χάινε, Ρενάν, Λουί Μπλαν, Μπραντές, Μισέ, Πριντόμ, Κονιέ, Άσνικ κ.ά. Γράφει, σημειώνει, εικονογραφεί (μεταξύ άλλων και τους Μύθους του Λα Φονταίν).

Διακατέχεται από πατριωτικά αισθήματα και ανθρωπιστικές ιδέες, είναι γεμάτη πνευματικές φιλοδοξίες. Σέβεται την θρησκευτικότητα (ακόμα και στις πιο στενόμυαλες εκφάνσεις της) αλλά μισεί την υποκρισία που «είναι τόσο διαδεδομένη, όσο σπάνια είναι η αληθινή πίστη» (Προς Ενριέτα, 1887). Είναι σοσιαλίστρια, θέλει να βοηθήσει την πατρίδα της ενισχύοντας τη μόρφωση των μαζών αλλά «φοβάται το κομματικό πνεύμα».

17 ετών κάνει αίτηση σε γραφείο ευρέσεως εργασίας ως δασκάλα. Μιλάει ήδη Γερμανικά, Πολωνικά, Γαλλικά, Ρωσικά και Αγγλικά. Θα αλλάξει πόλεις και θα εργαστεί ως γκουβερνάντα για 6 χρόνια, στηρίζοντας οικονομικά την οικογένειά της. Θέλει να ανοιχθεί, να πάει στο Παρίσι για σπουδές, όμως αρνείται να υποκύψει στην παρόρμηση αυτή καθώς και στην πρόσκληση της αδελφή της Μπρόνια που την καλεί να την φιλοξενήσει.

Έχει μια διαρκή μελαγχολία, σκέφτεται την οικονομική στενότητα της οικογενείας της, ονειρεύεται την ανεξαρτησία της, νιώθει σαν «γυμνοσάλιαγκας του βάλτου» κι έχει, ανά καιρούς, κρίσεις-λογισμούς αυτοκτονίας. Αφότου γυρίσει για ένα χρόνο στον πατέρα της που συνταξιοδοτείται, αρχίζει να εργάζεται σε εργαστήριο και το 1891 (24 ετών) παίρνει τη μεγάλη απόφαση να μεταβεί στο Παρίσι.

Σορβόννη. Καταλαβαίνει ότι έχει αρκετά κενά ως αυτοδίδακτη παρακολουθώντας τα μαθήματα. Μένει μόνη, μελετώντας, κάνοντας «ασκητική» ζωή, για 3 χρόνια. Υπάρχουν περίοδοι βδομάδων όπου ζει μόνο με ψωμί, βούτυρο και τσάι. Έχει λιποθυμίες τις οποίες δικαιολογεί νομίζοντας ότι φταίει η πολλή δουλειά.

1893 – πρώτη στις εξετάσεις του πτυχίου φυσικών επιστημών. 1894 – δεύτερη στις εξετάσεις των μαθηματικών. Παραδίδει μαθήματα. Λαμβάνει την υποτροφία «Αλεξάνδροβιτς» κι επιστρέφει το ποσό, εφόσον έχει ικανοποιητικά έσοδα, ώστε να βοηθηθεί κάποιος που έχει μεγαλύτερη ανάγκη.

 

Ερωτευμένοι Επιστήμονες

 

 

Το 1894 συναντάει τον Πιερ Κιουρί, μετά από σύσταση, ψάχνοντας εργαστήριο. Είναι Φυσικός-Ερευνητής, πολύ σεβαστός στον χώρο του και απόλυτα αφοσιωμένος. Η Μαρία του εξηγεί πως σχεδιάζει να γυρίσει στη Βαρσοβία γιατί «οι Πολωνοί δεν έχουν δικαίωμα να εγκαταλείπουν την χώρα τους» (Ρωσική κατοχή ουσιαστικά). Το πραγματοποιεί και διατηρούν αλληλογραφική επαφή. Μετά από 1 χρόνο «πολιορκίας» αποφασίζει να τον παντρευτεί και να μείνει στο Παρίσι.

Ο Πιερ είναι άθρησκος και η Μαρία χλιαρή ως χριστιανή. Παντρεύονται στο δημαρχείο. Το ταξίδι του μέλιτος περιλαμβάνει ποδηλασία στην εξοχή. Αυτή θα είναι η σταθερή απόδρασή τους κατά τον έγγαμο βίο τους. «Αυτές τις μέρες της ευτυχίας πλέκεται ένας από τους ωραιότερους δεσμούς που ένωσαν ποτέ έναν άντρα και μία γυναίκα».

Το ζευγάρι κάνει ασκητικό-επιστημονικό βίο. Το γραφείο τους: γυμνοί τοίχοι, μία βιβλιοθήκη, ένα τραπέζι, 2 καρέκλες, μία λάμπα πετρελαίου, ένα μπουκέτο λουλούδια.

Η Μαρία θεωρεί καθήκον της, ως σύζυγος, να μάθει να μαγειρεύει. Αρχίζει να το μελετάει και προσπαθεί να το συνδυάσει με την αδιάκοπη εργασία τους. «Μέχρι τις 2 ή 3 το πρωί […]ηχεί το φλογερό πιανίσιμο της σελίδας που γυρίζει, της πένας που τρέχει».

Περνάει πρώτη στις εξετάσεις για την Άδεια Διδασκαλίας στο δευτεροβάθμιο επίπεδο και φεύγουν για διακοπές, για ακόμα «ένα όργιο δραστηριότητας».

Το 1897 περνάει μια δύσκολη εγκυμοσύνη. Ο πατέρας της μεταβαίνει στη Γαλλία (Πορ Μπλαν) για να την προσέχει όσο ο Πιερ εργάζεται στο Παρίσι και το Σο. Η αλληλογραφίας τους μαρτυρεί το πόσο ερωτευμένοι παραμένουν κι έχουν ανάγκη ο ένας την παρουσία του άλλου. Οκτώ μηνών έγκυος, η Μαρία κι ο Πιερ πάνε διακοπές – με τα ποδήλατα πάντα – στη Βρέστη. Στις 12 Σεπτεμβρίου γεννιέται η Ειρήνη, επίσης ένα μελλοντικό βραβείο Νόμπελ Χημείας.

Η υγεία της είναι κλονισμένη αλλά η εργασία της συνεχίζεται: δημοσιεύει στο Δελτίο της Εταιρείας για την προώθηση της Εθνικής Βιομηχανίας. Χαρακτηριστικό περιστατικό, μία κρίση πανικού, που την θέλει να φεύγει άρον άρον από το Πανεπιστήμιο τρέχοντας να βρει την κόρη της που την προσέχει μία παραμάνα, νομίζοντας ότι την έχασε.

«Οι αγώνες, οι νίκες της, την μεταμορφώνουν εξωτερικά, της έπλασαν ένα καινούργιο πρόσωπο. Είναι αδύνατο να κοιτάξεις χωρίς συγκίνηση μια φωτογραφία της Μαρίας Κιουρί λίγο μετά τα 30 της. Το γερό, κάπως μονοκόμματο κορίτσι, έγινε ένα πλάσμα εξαϋλωμένο. Σου έρχεται να πεις: Τί γοητευτική, τί παράξενη, τί ωραία γυναίκα! Αλλά δεν το τολμάς, μπροστά σ’ αυτό το πελώριο μέτωπο, αυτό το απόκοσμο βλέμμα. Η κυρία Κιουρί έχει ραντεβού με τη δόξα κι έχει φροντίσει να γίνει ωραία».

Εργασία: εξετάζει ορυκτά, παρατηρεί ένα νέο χημικό στοιχείο, εξαιρετικά ραδιενεργό. Ανακαλύπτουν το Ράδιο και το Πολώνιο (όπως το ονόμασε η Μαρία) μες στον Πισσουρανίτη κι εργάζονται 4 χρόνια για να τα εξάγουν σε καθαρή μορφή. Τα καταφέρνει 45 μήνες μετά την εκκίνηση – 1902.

Προς Μπρόνια, 1899: «όσο περισσότερο ζούμε μαζί τόσο αγαπιόμαστε». Ο Πιερ είναι κτητικός και ζηλιάρης. Έχει μεγάλη ανάγκη από τη μόνιμη παρουσία της που «τον βοηθά να σκέφτεται άνετα». Ζηλεύει μέχρι και τη μικρή Ειρήνη που επίσης έχει ανάγκη από την παρουσία της μητέρας της.

Μονταίν: «Αν διαθέτεις μεγάλη αξία και ακόμη μεγαλύτερη σεμνότητα, μπορείς να μείνεις για πολύ καιρό στην αφάνεια». Ο Πιερ αρνείται τιμές και ψυχαναγκαστικές καταστάσεις που του ζητούν να παρουσιάσει τα προσόντα του. Είναι και οι δυο τους ταπεινοί εκ φύσης και αποφεύγουν την άνευ λόγου προβολή. Η Μαρία, έως το τέλος της ζωής της, θα έχει απορρίψει, π.χ., δύο φορές τον Σταυρό της Λεγεώνας της Τιμής (ανώτατη αναγνώριση πολίτη στη Γαλλία). Θα αποκομίσει δεκάδες βαρυσήμαντα βραβεία που είτε δε μπορεί να αποφύγει είτε την ευνοούν στους σκοπούς της – θέλει, με τον άντρα της, διακαώς ένα εργαστήριο.

Το 1903 την βρίσκει απαρηγόρητη μετά από μία απρόσμενη αποβολή. Παράλληλα, η Μπρόνια χάνει το δεύτερο παιδί της, κάτι που γεμίζει τρόμο την Μαρία: «δεν μπορώ να κοιτάξω την κόρη μου χωρίς να τρέμω» (φοβούμενη ότι μπορεί να πεθάνει κι αυτή ανά πάσα στιγμή). Ο Πιερ επίσης ασθενεί – δεν θα του δοθεί ακριβής γνωμάτευση της καταστάσεώς του – και υποφέρει από έντονους πόνους.

Από το 1899 έως το 1904, το ζεύγος θα έχει δημοσιεύσει 32 επιστημονικές ανακοινώσεις. Μεγαλύτερη κατάκτησή τους είναι η διαπίστωση πως το Ράδιο, καταστρέφοντας τα άρρωστα κύτταρα, θεραπεύει διάφορες μορφές λύκου, όγκους και βοηθάει στον καρκίνο.

Το 1902, η Ακαδημία Επιστημών χορηγεί στους Κιουρί πίστωση 20 χιλιάδων φράγκων για την εξαγωγή ραδιενεργών υλικών. Δύο χρόνια αργότερα θα ιδρυθεί και εργοστάσιο παραγωγής ραδίου και τους παραχωρείται χώρος να εργασθούν. Το υλικό τους, γίνεται μία από τις ακριβότερες ουσίες (750 χιλιάδες χρυσά φράγκα το γραμμάριο). Δε θέλει όμως κέρδος. Δε θέλει να καταχωρήσει τα δικαιώματά της για τον τρόπο παρασκευής του ραδίου. «Οι φυσικοί ανακοινώνουν πάντοτε ακέραιες τις έρευνές τους – αν η ανακάλυψή μας έχει εμπορικό μέλλον, αυτό είναι κάτι τυχαίο από το οποίο δεν έχουμε το δικαίωμα να επωφεληθούμε […]το ράδιο θα χρησιμοποιηθεί για να θεραπεύσει άρρωστους ανθρώπους», θα συμφωνήσουν μεταξύ τους. «Έχουν επιλέξει μια για πάντα ανάμεσα στη φτώχεια και στον πλούτο».

Το Πανεπιστήμιο Παρισίων αναγνωρίζει την Κιουρί και την χρήζει Διδάκτωρ με βαθμό Άριστα. Θα αποκομίσουν διάφορα βραβεία και χρηματικά έπαθλα τα οποία τους ενδιαφέρουν περισσότερο. Τους καλεί το Royal Institution (1903) στην Αγγλία. Είναι η πρώτη γυναίκα που γίνεται δεκτή στις συνεδριάσεις. Παραλαμβάνει και το μετάλλιο Ντέιβι από την Βασιλική Εταιρεία του Λονδίνου.

Το 1903 έρχεται το πρώτο της Νόμπελ (με 70 χιλιάδες χρυσά φράγκα) το οποίο θα μοιραστεί με τον Ανρί Μπεκερέλ. Η Ακαδημία Επιστημών της Στοκχόλμης τους καλεί για διάλεξη αλλά η Μαρία είναι πολύ αδύναμη και θα το αναβάλλουν.

Κρατάει τη θέση της στη σχολή των Σεβρών και με τα έξτρα έσοδα βοηθούν με διάφορους τρόπους. Κάνουν δωρεές, βοηθάει Πολωνούς φοιτητές (θα συνεχίσει έως το τέλος της ζωής της), μία νεανική της φίλη, τους κλητήρες του εργαστηρίου τους, μία μαθήτρια στην σχολή που διδάσκει κι έχει ανάγκη κ.ά.

Αρχίζει το φορτίο της διασημότητας, «η δόξα ρίχνεται στους μεγάλους, γαντζώνεται από πάνω τους με όλο της το βάρος, προσπαθώντας να ανακόψει την πορεία τους», ενώ θέλουν απλώς «[…]ν’ απολαύσουν τις φωτογραφικές λεπτομέρειες της γέννησης της ραδιενέργειας» (Πιερ Κιουρί προς Ζορζ Γκουί, 1902). Μαρία προς Γιόσεφ,1903 και 1904: «Μας έχουν κατακλύσει τα γράμματα και οι επισκέψεις των φωτογράφων και δημοσιογράφων. Ευχόμαστε να ανοίξει η γη να μας καταπιεί για να βρούμε την ησυχία μας […]οι τιμές μας έχουν ρημάξει τη ζωή […]χθες, ένας Αμερικάνος μου ζήτησε να του επιτρέψω να βαφτίσει με το όνομά μου ένα άλογο κούρσας […]δεν απαντάω – χάνω τον καιρό μου διαβάζοντάς τα». «[…]οι εύνοιες της τύχης φέρνουν μαζί τους κι ένα σωρό προβλήματα. Ποτέ δεν υπήρξαμε λιγότερο ήρεμοι […]εμείς, που ονειρευόμαστε – για φαντάσου! – να ζήσουμε σαν άγριοι, μακριά από τους ανθρώπους!». «[…]η καλύτερη μεταμφίεσή τους είναι πάντοτε η φυσική τους εμφάνιση».

Το 1904 γεννιέται η Εύα. Κάνουν διαλείμματα παρακολουθώντας εκθέσεις ζωγραφικής, συναυλίες, θέατρο, ακόμα και πνευματιστικές συγκεντρώσεις (μέντιουμ). Η οικογένεια Περέν είναι από τους πιο κοντινούς τους φίλους αλλά και διάφορα πρόσωπα της επιστήμης και της τέχνης όπως ο περίφημος γλύπτης Ροντέν.

Έως τον θάνατο του Πιερ, το 1906 – ένα φρικτό δυστύχημα με άμαξα – οι Κιουρί είναι πολύ ερωτευμένοι κι ευχαριστημένοι. Μαρία: «ο Πιερ ήταν όλα όσα μπορούσα να ονειρευτώ την εποχή του γάμου μας, κι ακόμα περισσότερα». Πιερ: «ήταν γλυκιά η ζωή κοντά σου Μαρία». Μετά τον θάνατο του Πιερ, η Μαρία συγκλονίζεται. Κρατάει ημερολόγιο κατά το οποίο μιλάει στον άντρα της σε πρώτο πρόσωπο και προσπαθεί να βάλει σε μια σειρά τη σκέψη της. Η Σορβόννη της προτείνει να αναλάβει την έδρα του στη σχολή κι εκείνη το δέχεται (1908 – αναγόρευση ως τακτική καθηγήτρια).

Μετακομίζει στο Σο με τις κόρες της και τον πεθερό της που με διάφορες γκουβερνάντες φροντίζουν τα παιδιά. Το 1910 θα πεθάνει ο τελευταίος – μετά από ένα χρόνο κατάκοιτος – από πνευμονική λοίμωξη. Η Μαρία ζητάει να ξεθάψουν τον Πιερ, να ξαναθαφτεί πάνω από τον πατέρα του, έτσι ώστε όταν και η ίδια πεθάνει να είναι μαζί του.

 

* Ο Νίκος Τουλαντάς είναι αυτοδίδακτος λογοτέχνης και δημιουργεί ερασιτεχνικά από την ηλικία των 16 ετών. Ασχολήθηκε με την ποίηση, τη στιχουργική κι έπειτα κυρίως με την δοκιμιογραφία.
  Διατηρεί προσωπικό portfolio με όλα του τα αρθρογραφικά κείμενα: https://nikolaostoul.wixsite.com/grafopaignia
  Αναγνωρίσεις στον χώρο της λογοτεχνίας: 
Α’ Βραβείο Δοκιμίου/9ος Παγκόσμιος Διαγωνισμός Λογοτεχνίας (Ε.Π.Ο.Κ, 2018) 
Α’ Βραβείο Δοκιμίου/κατηγορία Νέων 18 έως 30 ετών/ 2ος Πανελλήνιος Διαγωνισμός Πεζογραφίας (περιοδικό «Κέφαλος», 2020). 
Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here