Φωτεινή Στεφανίδη: «Ο Βενσάν της καρδιάς μας»

 

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

 

 

«Πάω στις μαργαρίτες πέρα στο λιβάδι
πράσινο λιβάδι σαν ζωγραφιστό

(…)
Η δικιά μου αγάπη διόλου δε φοβάται
τ’ ανοιχτό τ’ αγέρι τη δεντροσκιά

(…)
Τα μαλλιά μου ο ήλιος τα ‘καψε για πάντα
κι είμαι ασπρομάλλης δυο χρονών μωρό»

Φ. Γκ. Λόρκα, «Νανούρισμα» (απόδοση: Λ. Παπαδόπουλος)
«Ένα πολυσέλιδο, ίσως μη ανθεκτικό στο χρόνο λόγω ύφους μυθιστόρημα*, αποτέλεσε το ανάγνωσμα ενός καλοκαιριού στην ηλικία των δεκατεσσάρων μου. Στις σελίδες του ένας άντρας έντιμος, παρορμητικός, γεμάτος πάθος για την τέχνη και τον έρωτα και αντίστροφα. Βενσάν (Βικέντιος) και Ούρσουλα, Καίη, Μάργκοτ, Χριστίνα, Ραχήλ, δεσποινίς Γκασέ… Τράνταζε η καρδιά το σώμα μέσα στους καύσωνες του τότε Ιουλίου, που δεν είχε κανείς κλιματιστικό, αρκούσε το ανοιχτό παράθυρο κάτω από την κληματαριά, γύριζαν τα ηλιοτρόπια τα κεφαλάκια τους στον ήλιο στη σειρά στο παρτέρι, και τις νύχτες το βιβλίο του Ίρβινγκ Στόουν  κάτω από το μαξιλάρι – μπόλικη ενοχή στο κρυφοδιάβασμα. Πιοτό, καπνός, ψυχασθένεια, πληρωμένοι και άκυροι έρωτες – πολλά και έντονα για μένα που μόλις είχα τελειώσει τη Β΄ Γυμνασίου. Μα ακόμη εντονότερη η αγωνία της τέχνης, της ολοκληρωμένης σπουδής, του θέματος, της απόδοσης, καθώς και η τιμιότητα, η ορμή, με δυο λόγια αυτή η μεγάλη γητειά της προσωπικότητάς του. Ο Ιούλιος προχωρά διαβάζοντας και φτάνω ανήμερα 27 του μήνα να διαβάζω για τον αυτοπυροβολισμό, αφού είχα διαβάσει ήδη για το καμμένο χέρι και το κομμένο αφτί». Η κουβέντα μας με τη Φωτεινή για τον Βικέντιο Βαν Γκογκ, τον Βενσάν της καρδιάς μας.

Πόσο «δικός μας» είναι ο Βενσάν;

Τζιτζίκι, αλκυόνη, χελιδόνι, ίριδα, νυχτοπεταλούδα, παπαρούνα, μαργαρίτα, ηλιοτρόπιο, ροδοδάφνη, κυπαρίσσι, πεύκο, ελιά, αμπέλι, στάρι, αμυγδαλιά, άνεμος, καρέκλα καφενείου, αστροφεγγιά και ήλιος -πόσος ήλιος- και κοράκια στα σταροχώραφα. Απ’ όταν κατέβηκε στην Αρλ είναι η ψυχή του αδελφωμένη και με τον τόπο μας. Μόνο που είδε όλη τη θάλασσά μας μέσα στο ένα της ψάρι, φτάνει.

«Έξω τα τζιτζίκια σε ξεκουφαίνουν, η στριγγιά φωνή τους είναι δέκα φορές πιο δυνατή απ τη φωνή των γρύλων και το φλογισμένο χορτάρι παίρνει ωραίους τόνους παλιού χρυσαφιού. (…) Λοιπόν μέσα στην κατάπτωση και στην παρακμή, τα τόσο αγαπητά στον Σωκράτη τζιτζίκια έμειναν. Και σίγουρα θα τραγουδάνε εδώ ακόμα αρχαία ελληνικά.» (599) **


«Χτες σχεδίασα μια πολύ μεγάλη πεταλούδα της νύχτας, αρκετά σπάνια, που την ονομάζουν νεκροκεφαλή, και που είχε χρώματα που ξεχώριζαν καταπληχτικά: μαύρο, γκρίζο, άσπρο με αποχρώσεις και με κόκκινες ζωηρές ανταύγειες που γύριζαν αόριστα προς το λαδοπράσινο. Είταν πολύ μεγάλη.» (592)

«Η Μεσόγειος έχει ένα χρώμα σαν του σκουμπριού, δηλαδή μεταβλητό· δεν ξέρει ποτέ κανείς αν είναι πράσινο ή βιολέ, δεν ξέρει αν είναι πάντα μπλε, γιατί ένα δευτερόλεπτο αργότερα, η μεταβλητή αντανάκλαση παίρνει μιαν απόχρωση ροζ ή γκρίζα…» (499)

Working Title/Artist: Cypresses
Department: European Paintings
Culture/Period/Location:
HB/TOA Date Code:
Working Date: 1889
scanned for collections

«Έχω δυο σπουδές κυπαρισσιών μ’ αυτήν τη δύσκολη απόχρωση πράσινου μποτίλιας· δούλεψα τα πρώτα πλάνα τους με μπλαν ντε σερύζ, πράμα που δίνει σταθερότητα στο έδαφος.» (596)

«Πίνακας των 30, μια καρέκλα ξύλινη και ψάθινη ολοκίτρινη πάνω σε κόκκινα πλακάκια μπροστά σ’ έναν τοίχο» (563)

«Α, αγαπητέ μου Τεό, αν έβλεπες τις ελιές αυτήν την εποχή! Η φυλλωσιά τους, σε χρώμα παλιού και πρασινωπού ασημιού, διαγράφεται πάνω στο μπλε. Και τ’ οργωμένο χώμα είναι πορτοκαλόχρωμο. Είναι κάτι εντελώς διαφορετικό απ’ ό,τι νομίζουμε στο Βορρά. Είναι τόσο λεπτό, τόσο διακριτικό!» (587)

«Αρρώστησα την εποχή που ζωγράφιζα τ’ άνθη της αμυγδαλιάς. Θα μπορέσεις να κρίνεις απ’ αυτόν τον πίνακα, πως αν μπορούσα να συνεχίσω τη δουλειά μου, θα ζωγράφιζα κι άλλα ανθισμένα δέντρα. Τώρα δεν υπάρχουν πια· αλήθεια, είμαι άτυχος!» (629)

«Έχω ακόμη από κει κάτω ένα κυπαρίσσι μ’ ένα αστέρι· ένα τελευταίο δοκίμιο -ένας νυχτερινός ουρανός μ’ ένα θαμπό μισοφέγγαρο που μόλις αναδύεται απ’ την πυκνή σκιά που ρίχνει η γης- ένα αστέρι με λάμψη υπερβολική, αν θέλετε, γλυκιά λάμψη ροδοπράσινη στον ουτρμέρ ουρανό όπου τρέχουν τα σύννεφα.» (643)

«Ξέρεις πως ο Ζανέν κατέχει την παιώνια, ο Κοστ τη μολόχα, εγώ όμως κατέχω λιγάκι το ηλιοτρόπιο.» (573)

«Είναι φορτωμένες (σ.: οι ροδοδάφνες) δροσερά λουλούδια κ’ ύστερα ένα σωρό μαραμένα άνθη. Κ’ η πρασινάδα τους ανανεώνεται με καινούργια φύλλα που φαινομενικά βγαίνουν αδιάκοπα.» (541)

Αυτοκαταστροφικός;

Κάθε άλλο. Ανένταχτος και απελπιστικά ελεύθερος, μια εξαίρεση ο Βενσάν που δεν ήταν του κόσμου τούτου αλλά πόσο προχώρησε τούτο τον κόσμο.
«Καταλαβαίνεις λοιπόν πώς ένιωσα, σα να μού ‘δωσαν μια ματσουκιά κατάστηθα, όταν είδα πως βρέθηκαν εδώ τόσοι δειλοί για να ενωθούν ενάντια σ’ έναν μονάχα άνθρωπο κι αυτόν άρρωστο.»

(…)
«Αν αυτοί οι ντόπιοι διαμαρτύρονται για μένα, και γω διαμαρτύρομαι γι’ αυτούς, και δεν έχουν παρά να με αποζημιώσουν φιλικά· έπειτα δε ζητώ παρά να μου επιστρέψουν ό,τι έχασα εξ’ αιτίας του λάθους και της αμορφωσιάς τους.» (579)

«Πρέπει να υποστώ τη φυλάκιση ή το ζουρλοκέλι· και γιατί όχι; Ο Ροσφόρ μαζί με τους Ουγκώ, Κινέ κι άλλους, έδωσαν ένα αιώνιο παράδειγμα υποφέροντας την εξορία κι ο πρώτος μάλιστα τα κάτεργα.» (552)

Η εποχή του;
Γεννημένος στα μέσα του 19ου αι., συνέπραξε εκ των έσω στις μεγάλες αλλαγές που έφεραν την σύγχρονη τέχνη. Πόσο ψυχρό ακούγεται μέσα στην φωτιά που τον έκαιγε μέχρι το τέλος, τη φωτιά της έκφρασης της αλήθειας του που βρισκόταν κι εκείνη μέσα στη μεγάλη αλήθεια. Δεν στεκόμαστε στα στοιχεία της βιογραφίας (γιος πάστορα, ιεροκύρηκας στο Μπορινάζ, για λίγο πωλητής έργων τέχνης και κατόπιν τέχνη και μόνο), είναι τόσο έντονα και αρκετά γνωστά. Κάθε του βήμα πάντως, κι ένα άλμα τέχνης κι ένα βήμα για το πρόωρο τέλος. Ας σκεφτούμε ότι το τεράστιο έργο που μας άφησε έγινε σε εννέα μόλις χρόνια και η ποιότητα του ίχνους του ήταν εκεί από την πρώτη μολυβιά που άφησε στο χαρτί.
«Έχω πάντα υπερβολικά πολλές τύψεις όταν σκέφτομαι πως η δουλειά μου βρίσκεται τόσο λίγο σε αρμονία μ’ αυτό που θα ήθελα να κάνω. Ελπίζω πως με τον καιρό αυτό θα με κάνει να ζωγραφίσω καλύτερα πράματα· ακόμα όμως δε φτάσαμε ώς εκεί…» (593)

Πνευματικότητα;
Πολύ ιδιαίτερη. Σκεπτόμενος, με όμορφα διαβάσματα και πόσο όμορφα γραπτά και πόσο γοητευτικά σκίτσα ανάμεσα στα γραπτά του.

«Διάβασα την “Τρομερή χρονιά” του Ουγκώ. Εκεί υπάρχει κάποια ελπίδα, μα… η ελπίδα αυτή βρίσκεται στ’ αστέρια. Αυτό το βρίσκω σωστό, καλοειπωμένο και ωραίο· έπειτα το πιστεύω κι εγώ ευχαρίστως.» (511)

«Σ’ ευχαριστώ θερμότατα για τον Σαίξπηρ. Αυτό θα με βοηθήσει λίγο να μην ξεχάσω τ’ αγγλικά που ξέρω. Είναι τόσο ωραίος.» (597)
«Βρίσκω πως έχω τύχη που μπορώ να διαβάζω και να ξαναδιαβάζω αυτά τα έργα με άνεση, κ’ ύστερα ελπίζω να διαβάσω επιτέλους “Όμηρο”.» (599)

«Ξαναδιάβασα αυτές τις μέρες τα “Χριστουγεννιάτικα Διηγήματα” του Ντίκενς, όπου υπάρχουν τόσο βαθυστόχαστα πράματα που πρέπει να τα ξαναδιαβάζει κανείς συχνά· βρίσκω πως έχουν μεγάλη σχέση με τον Καρλάϋλ.» (583)

«Διάβασες το καινούργιο βιβλίο του Γκυ ντε Μωπασσάν “Ισχυρός σαν το Θάνατο”; Ποιο είναι το θέμα του; Αυτό που διάβασα τελευταία -της ίδιας κατηγορίας- ήταν τ’ “Όνειρο” του Ζολά· βρίσκω εξαιρετικά ωραία τη γυναικεία μορφή της κεντήστρας και την περιγραφή του ολόχρυσου κεντήματος. Ακριβώς γιατί αυτό είναι σαν μια υπόθεση χρώματος με διάφορα κίτρινα, καθαρά και σπασμένα.» (593)

Το τέλος;

Προδιαγεγραμμένο από την αρχή. Κοντά σε κάθε κρίση αυτοτραυματισμού και μια γυναίκα. Και να το ξαναπούμε, ήταν αυτοτραυματισμοί. Για ποιον λόγο δεν έγινε χειρουργείο για τη σφαίρα της 27ης Ιουλίου, έχει τοποθετηθεί ο Pierre Cabanne στο βιβλίο του για τον Βενσάν, τον Βενσάν μας***.

«Χτες και προχτές ζωγράφισα το πορτραίτο της δεσποινίδας Γκασέ που πιστεύω σύντομα θα το δεις. Το φόρεμά της είναι ροζ, ο τοίχος στο βάθος πράσινος…» (644)

«Ε λοιπόν, στη δουλειά μου διακινδυνεύω τη ζωή μου, και το λογικό μου μισοβούλιαξε μέσα σ’ αυτή. Ναι, μα συ δεν είσαι έμπορος ανθρώπων απ’ όσο ξέρω και βρίσκω πως μπορείς να λάβεις μέρος ενεργώντας πραγματικά με ανθρωπιά· μα τι τα θες;» (652 / επιστολή που βρέθηκε επάνω του στις 29 Ιουλίου)

Όπως και να έχει, η ζωγραφική του θα μας φωτίζει πάντα με όποιον τρόπο, είτε είναι ήλιος, είτε αστέρι, είτε ηλιοτρόπιο, είτε το αγαπημένο του πρόσωπο με το ψάθινο καπέλο, ίδιο ηλιοτρόπιο κι αυτός.

Σημειώσεις:

* Irving Stone: «Βαν Γκογκ – Ένας άνθρωπος και η ζωή του», εκδόσεις Μπεργκαδή

** Όλες οι προτάσεις σε εισαγωγικά που ακολουθούνται από αριθμό σε παρένθεση, είναι αποσπάσματα από το βιβλίο «Βαν Γκογκ, Γράμματα του Βικέντιου στον αδελφό του Θεόδωρο» (και λίγα στον Πωλ Γκωγκέν), εκδ. Γκοβόστη. Η ιδιόμορφη ορθογραφία της έκδοσης δεν τηρήθηκε για λόγους ομοιομορφίας. Οι αριθμοί στις παρενθέσεις είναι οι αριθμοί των επιστολών

*** Pierre Cabanne: «Ποιος σκότωσε τον Βαν Γκογκ», εκδ. Άγρα

 

 

 

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

8 ΣΧΟΛΙΑ

  1. Μια αλλοιώτικη «βιογραφία», μια βιογραφία, που δείχνει τις αγωνίες του, και τον φέρνει κοντά μας. Μια από τις προτάσεις, που θα θυμάμαι, μιας και την ίδια αγωνία, νοιώθουμε πολλοί:«Έχω πάντα υπερβολικά πολλές τύψεις όταν σκέφτομαι πως η δουλειά μου βρίσκεται τόσο λίγο σε αρμονία μ’ αυτό που θα ήθελα να κάνω. Ελπίζω πως με τον καιρό αυτό θα με κάνει να ζωγραφίσω καλύτερα πράματα· ακόμα όμως δε φτάσαμε ώς εκεί…»

    • Και αυτά ειπώθηκαν ή μάλλον γράφτηκαν όταν τα μεγάλα έργα είχαν γίνει… Καλό ξημέρωμα αγαπημένη Ιωάννα

  2. Φως, όλο φως!!! Πώς τον αγάπησα, Φωτεινούλα μου, πόσο κοντά του στάθηκα άπειρες φορές, καθώς άπειρες φορές τα έργα του φώτιζαν τις μέρες και πολλές νύχτες μου. Τώρα μου τον έφερες εσύ. Πάλι. Ξεχασμένη μου ήταν η ημερομηνία της αναχώρησής του. Αλλά γιατί «αναχώρηση»; Τέτοια πλάσματα αναχωρούν; Πόσο όμορφα τον «ζωγράφισες» και με τι σεβασμό και συγκίνηση τον ζωντάνεψες αυτόν τον μεγάλο πονεμένο γητευτή της καρδιάς και της τέχνης του ήλιου και της αληθινής και αιώνιας ομορφιάς. Πόσο ωραίος ο λόγος σου για αυτό το εξαίσιο πλάσμα! Εύγε για άλλη μια φορά, καλή μου.
    «Έλα λοιπόν να στρώσουμε το φως
    Να κοιμηθούμε το γαλάζιο φως στα πέτρινα σκαλιά του
    Αυγούστου»
    Ελύτης, «Γέννηση της μέρας».

    • Σ’ αυτά τα πέτρινα σκαλιά, ναι! Και κάπου εκεί θα φανερωθεί ο θείος χρωστήρας, είναι βέβαιο! Σ’ ευχαριστώ πολύ, αγαπημένη μου Φίλη

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here