Aννα Κουππάνου: «Τα παιδιά έχουν ανάγκη τις τέχνες»

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε , υπολογιστής ρίσκου, κουρεύει το γρασίδι του με ξυριστική μηχανή, περπατά στα δύο και κάποτε σέρνεται στα τέσσερα. Μαξιμιλιανός Ντισκάβερι, μέλλοντας πατέρας, επαναστάτης, αλλά λίγο δισταχτικός. Τζόζεφιν, μέλλουσα μητέρα, αποφασιστική, ατρόμητη. Σεσίλια Τόμας ,πιανίστρια παγκοσμίου φήμης, άνθρωπος στοχαστικός, κινείται στα έξι.Υπέροχος Τζορτζ ,αστέρι της τηλεόρασης, αντικείμενο λατρείας χιλιάδων θαυμαστών.Μια μέρα και μια νύχτα οι δρόμοι τους και οι σκέψεις τους θα διασταυρωθούν, και από τότε η ιστορία του κόσμου θα αλλάξει για πάντα. Ένα μυθιστόρημα  με καταιγιστική δράση, που θίγει με μεγάλη ευαισθησία σημαντικά κοινωνικά ζητήματα.

Από τις εκδόσεις Κέδρος κυκλοφορεί το παιδικό βιβλίο Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε της Άννας Κουππάνου σε εικονογράφηση της Δέσποινας Μανώλαρου.  H συγγραφέας γεννήθηκε στην Κύπρο. Είναι εκπαιδευτικός με μεταπτυχιακές σπουδές στη διαπολιτισμική εκπαίδευση και στην ψυχολογία. Διηγήματά της έχουν βραβευτεί σε διαγωνισμούς σε Κύπρο και Ελλάδα, ενώ έχει δημοσιεύσει άρθρα σε διάφορα επιστημονικά περιοδικά.
Το 2010 της απονεμήθηκε το Κρατικό Βραβείο Νεανικής Λογοτεχνίας του Υπουργείου Παιδείας της Κύπρου για το βιβλίο της «Οι αργοναύτες του χρόνου».

-Μαγεία και φαντασία απο έναν ερασιτέχνη κουρέα γρασιδιού;

Και επαγγελματία υπολογιστή ρίσκου. Οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν εξιδανικεύσει το αυθόρμητο και το αυθεντικό, αλλά μας το προσφέρουν μετά από υπολογισμό, στατιστικές και  λεπτομερή σχεδιασμό. Κάτι σαν τις διακοπές σε εξωτικούς προορισμούς. Ο Σεμπάστιαν είναι ψυχαναγκαστικός, τελειομανής, παράξενος,  ξυρίζει μέχρι και το γρασίδι. Και αυτή είναι η πρόκληση. Είναι ένας αντιήρωας, αρκετά αντιπαθητικός στην αρχή του βιβλίου. Αλλά αυτό είναι το ενδιαφέρον με ένα τέτοιο ήρωα, ότι δηλαδή παρακολουθούμε τις εσωτερικές του συγκρούσεις και τη μετακίνηση των απόψεων  του μέσω των συναισθημάτων του. Παρακολουθούμε επίσης πώς βγαίνει από τον τακτικό του κόσμο, πώς συγκινείται από τη στήριξη που δέχεται από άγνωστα άτομα, πώς μετατρέπεται σιγά-σιγά σε υπερασπιστή εκείνων που ο ίδιος θεωρούσε ότι δεν έχουν τίποτε να προσφέρουν.

 -Βιβλίο πολυβραβευμένο….

Το βιβλίο βραβεύτηκε με τον πρώτο βραβείο του Κυπριακού Συνδέσμου Παιδικού και Νεανικού Βιβλίου, ενώ προκηρύχτηκε διαγωνισμός για την εικονογράφησή του που έγινε από τη Δέσποινα Μανωλάρου. Έχει δεχτεί πολύ θετικές κριτικές και τώρα έχει συμπεριληφθεί στον κατάλογο για τις Βιβλιοδρομίες 2016. Τι μπορώ να πω; Εγώ ενθουσιάζομαι που ακόμη και παιδιά έξι χρονών προβληματίζονται με αυτόν τον παράξενο τύπο που κουρεύει το γρασίδι με ξυριστική μηχανή και απολαμβάνω τις συζητήσεις μαζί τους.  Όταν ρωτώ τα παιδιά αν τον συμπάθησαν, λένε κάτι του τύπου «Ε, στην αρχή, όχι…» και με κοιτάζουν με ένα βλέμμα εξεταστικό. Εκεί είναι η αρχή της συζήτησης.

-Τελικά τι αποκαλύπτει ο Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε;

Το βιβλίο δεν είχε σκοπό να αποκαλύψει την αλήθεια. Η αλήθεια είναι πολυδιάσταση και πολυεπίπεδη και γι’ αυτό δεν φωτογραφίζεται. Ο Σεμπάστιαν όμως γνωρίζει κάτι αληθινό, μαθαίνει ότι μια ομάδα του πληθυσμού αδικείται και προσπαθεί να διεκδικήσει το δίκιο της. Μια επανάσταση βρίσκεται στα σκαριά. Ελπίζω λοιπόν ότι το βιβλίο αποκαλύπτει την πολυπλοκότητα του θέματος ή τουλάχιστον αποκαλύπτει τις διαδικασίες στις οποίες όλοι συμμετέχουμε κάποια στιγμή ή άλλη. Αυτές είναι διαδικασίες που μπορούν να θεωρηθούν περάσματα στην ενηλικίωση, αν βέβαια η ενηλικίωση θεωρηθεί ως κάποιου είδους ωρίμανση. Όλοι έχουμε να πάρουμε αποφάσεις και η απόφαση είναι μια δύσκολη διαδικασία, αλλά η απόφαση είναι αυτή που θα μας επιτρέψει να προχωρήσουμε. Δεν έχει σχέση που θα μας πάρει, αλλά σχέση έχει το ρίσκο που παίρνουμε ακόμη και όταν γνωρίζουμε ότι όλες οι πιθανότητες είναι εναντίον μας. Ίσως, αυτό να μαθαίνει ο Σεμπάστιαν και μάλιστα κόντρα στο επάγγελμά του και στην προσωπική του φιλοσοφία που υποστηρίζει ότι τίποτε δεν πρέπει να αλλάζει και για κανένα λόγο. Μαθαίνει λοιπόν ότι η ζωή δεν προγραμματίζεται, δεν μετριέται και ότι η ηθική μας υπόσταση είναι κάτι άλλο από τα μεγέθη που χειριζόμαστε με αριθμούς.

-Τα θέματα που θίγει;

Τι σημαίνει να έχεις φωνή! Μπορεί δυστυχώς όλοι να το έχουμε βιώσει ή να το βιώνουμε καθημερινά. Γνωρίζουμε για το δίκαιο και το άδικο, μπορεί η αδικία να γίνεται εις βάρος μας ή άλλων, μπορεί την αδικία να την παρακολουθούμε κάθε μέρα στις ειδήσεις, αλλά με κάποιον τρόπο οι φωνές, οι δικές μας και των άλλων, πνίγονται ή γίνονται όχημα κάποιου άλλου σκοπού, ίσως και αντίθετου από τον δικό μας. Η φωνή του Σεμπάστιαν για παράδειγμα, και όλων των υπολοίπων, γίνεται ψυχαγωγικό προϊόν για την τηλεόραση.  Το βιβλίο θίγει θέματα διεκδίκησης δικαιωμάτων και θέματα ταυτότητας και αναγνώρισης του Άλλου. Ο Σεμπάστιαν μπαίνει στο δίλημμα, τι κάνω όταν το δίκιο το έχουν οι Άλλοι, προδίδω τους δικούς μου –τους ανθρώπους- αν υπερασπιστώ τους σκύλους και το σωστό; Θίγει ακόμη το θέμα της δύναμης των ΜΜΕ. Ακόμη και σε μια ψηφιακή κοινωνία που διακηρύττει ότι ο πολίτης και ο καταναλωτής έχουν επιλογή, γνωρίζουμε ότι μία διαμόρφωση των επιλογών λαμβάνει χώρα πριν καν αυτές μας παρουσιαστούν. Οι δομές και οι σχέσεις εξουσίας διατηρούνται τις περισσότερες φορές και στο διαδικτυακό κόσμο. Υπάρχουν βέβαια τρόποι να διεκδικήσουμε μια παρουσία, να δυναμώσουμε τη φωνή μας και αυτό είναι μάλλον ένας συνεχής αγώνας.  Πιστεύω ότι μέσα από τη δόμηση των ηρώων, που δεν είναι μονοδιάστατοι, καλοί ή κακοί, αλλά ανθρώπινοι, είτε είναι σκύλοι είτε άνθρωποι, το βιβλίο προβληματίζει  για την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς . Ιδίως οι ηρωίδες, μία τυφλή πιανίστρια και μία διεκδικητική μέλλουσα μητέρα που τυγχάνει να είναι και σκυλίτσα, ανατρέπουν κάποιες προκαταλήψεις σχετικά με τους ρόλους των φύλων ή των ατόμων με ιδιαίτερες ανάγκες. Τέλος, υπάρχει ένας προβληματισμός για τον ρόλο της επιστήμης, αλλά και για τον μη νομοτελειακό χαρακτήρα της ζωής γενικότερα. Όλα αυτά παρουσιάζονται ως ανοιχτά ζητήματα και οι απαντήσεις εξαρτώνται από τον αναγνώστη-παιδί που θα δομήσει το δικό του νόημα.

-Μπορούν οι μεγάλοι να δώσουν απαντήσεις σε αυτά;

Απαντήσεις υπάρχουν σε  κάποια θέματα, αλλά δεν είναι αρκετό να γνωρίζουμε τι είναι σωστό. Για παράδειγμα, δεν νομίζω ότι κανείς διαφωνεί με την άποψη ότι πρέπει να σταματήσει η καταστροφή του περιβάλλοντος, ότι θα πρέπει όλοι οι πολίτες ενός τόπου, αλλά και όλοι οι άνθρωποι του πλανήτη, να έχουν ίσες ευκαιρίες. Στην πορεία όμως πάντα αυτό διαστρεβλώνεται, γιατί προφανώς είναι μεγάλες οι θυσίες, είναι πολλά αυτά που πρέπει να δώσουμε, όχι για να μάθουμε, αλλά για να ζήσουμε σύμφωνα με αυτά που πιστεύουμε. Δυστυχώς δύσκολα ξεβολευόμαστε. Υπάρχουν και αλήθειες που δεν μπορούν να βρεθούν. Κανείς για παράδειγμα δεν μπορεί να γνωρίζει εκ των προτέρων την έκβαση αυτού που έχει αρχίσει αλλά αυτό δεν μπορεί να μας παραλύει ή να μην μας επιτρέπει να ονειρευόμαστε. Το χάος είναι μέρος της ζωής και το όνειρο πρέπει να υπερβαίνει τον υπολογισμό, τον σχεδιασμό και το μέτρο.

-Τι αποκαλύπτει η αληθινή λογοτεχνία;

Η αληθινή λογοτεχνία μιλά, έχει κάτι να πει, πέραν από τον θόρυβο της καθημερινής συζήτησης, του κουτσομπολιού, της ικανοποίησης κάποιων επιθυμιών. Η αληθινή λογοτεχνία μπορεί να μας κάνει να νιώσουμε άβολα, γιατί αναγνωρίζουμε στον ήρωα ή στην ηρωίδα δικές μας συμπεριφορές, δικά μας θέματα. Η αληθινή λογοτεχνία μιλά με έμμεσο τρόπο, γι’ αυτό δεν πρέπει να ορίζεται με ταμπέλες του τύπου, «ένα βιβλίο για …», όπως συμβαίνει κάποιες φορές. Ένα αληθινό βιβλίο μιλά και για εκείνο και για το άλλο, έχει ιστορία που ανοίγει διαφορετικές διαδρομές και καλεί τον αναγνώστη να μπει σε μια από αυτές και ύστερα σε άλλη και σε άλλη.

-Ο κόσμος του υπέροχου Τζορτζ έχει ευθύνη για την κρίση πολιτισμού που ζούμε;

Ο κόσμος του Υπέροχου Τζόρτζ είναι ο κόσμος της τηλεόρασης. Στον γενικότερο κόσμο του βιβλίου στράφηκα στην τηλεόραση όχι απλώς ως μέσο, αλλά ως σύμβολο μιας δύναμης που στην ουσία παρακολουθεί, καταγράφει, ελέγχει τη σκέψη με σκοπό να διατηρεί ισορροπίες και οικονομικά συμφέροντα. Υπό αυτή την λογική, ο κόσμος της τηλεόρασης είναι κάτι ευρύτερο, είναι οποιαδήποτε δύναμη επιχειρεί να πνίξει την ελεύθερη σκέψη με την πρόφαση ότι εκείνη γνωρίζει καλύτερα τι θέλει ο κόσμος. Ο κόσμος αυτός είναι επίσης το σύνολο των πολιτικών πεποιθήσεων, οικονομικών συμφερόντων και τακτικών που συγκροτούν τις κοινωνίες μας. Είναι συστήματα επεξεργασίας δεδομένων που με την πρόφαση της εξυπηρέτησης των προσωπικών μας αναγκών δημιουργούν τις ανάγκες, τις επιθυμίες και τους τρόπους ικανοποίησής τους. Αυτά τα στοιχεία είναι σε ένα μεγάλο βαθμό η ίδια η κρίση του πολιτισμού.

-Γιατί δεν βοηθάμε τα παιδιά να αναπτύξουν κριτική σκέψη;

Για μένα η κριτική σκέψη περιλαμβάνει στοιχεία όπως η αμφισβήτηση, η φαντασία, η δημιουργικότητα και η ενσυναίσθηση. Η κριτική σκέψη αναφέρεται σε γνωστικές και μεταγνωστικές διαδικασίες. Είναι η συνειδητοποίηση του πώς σκέφτομαι και η επιλογή να αλλάξω τον τρόπο αυτό με κάτι άλλο. Η κριτική σκέψη είναι κάτι ευρύτερο από τον ορθολογισμό  και είναι ένα πρότζεκτ που οι δυτικές κοινωνίες ξεκίνησαν πριν χιλιάδες χρόνια. Εντούτοις, φαίνεται να αποτυγχάνουμε να την προσεγγίσουμε ή να τη διδάξουμε. Ίσως, επειδή εμείς οι ίδιοι ως κοινωνίες δεν είμαστε έτοιμοι να έχουμε ελεύθερα σκεπτόμενους ανθρώπους. Για να το κάνουμε αυτό πρέπει τα εκπαιδευτικά συστήματα –η λέξη σύστημα υποδεικνύει μία απαγόρευση προς το ανατρεπτικό και το κριτικό- να βρίσκονται μέσα σε ελεύθερα και κριτικά σκεπτόμενα πολιτειακά συστήματα. Για να αφήσουμε τη σκέψη των παιδιών να πετάξει πρέπει πρώτα η δική μας σκέψη να είναι ελεύθερη και να μην καθορίζεται από πολιτικές που έχουν σκοπό να εξυπηρετούν τους σκοπούς διατήρησης ενός κάποιου status quo.

-Είστε εκπαιδευτικός και λογοτέχνης, εργάζεστε στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου. Πώς θα καλλιεργήσουμε τη φιλαναγνωσία στα παιδιά;

Για μένα η καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας χρειάζεται πρώτα ένα πράγμα. Χρόνο. Τα παιδιά πρέπει να έχουν χρόνο να διαβάζουν, πρέπει να νιώθουν ότι η τάξη και το σχολείο είναι μια κοινότητα αναγνωστών. Αυτό σημαίνει ότι τα παιδιά θα πρέπει να έχουν χρόνο καθημερινά να επιλέγουν λογοτεχνικά βιβλία, να τα διαβάζουν και να τα συζητούν. Γνωρίζουμε ότι αυτού του είδους η δραστηριότητα βοηθά στην ανάπτυξη των αναγνωστικών δεξιοτήτων των παιδιών όσο τίποτε άλλο και εντούτοις ψάχνουμε τις λύσεις αλλού. Ένα κλίμα φιλαναγνωσίας καλλιεργείται στα πλαίσια μιας νοοτροπίας που αγαπάει όλες τις πολιτισμικές δραστηριότητες, τις επιστήμες και τις τέχνες. Το σχολείο δεν πρέπει να είναι αποκομμένο από τον πολιτισμό, αλλά έτσι παρουσιάζεται. Τα παιδιά έχουν ανάγκη τις τέχνες. Το βλέπουμε καθημερινά όταν έχουν την ευκαιρία να δημιουργήσουν και να ξεφύγουν από τα τετριμμένα. Τα παιδιά ανταποκρίνονται. Όταν τα ρωτήσεις «τι θέλετε να συζητήσουμε σήμερα;» θα αναφέρουν το προσφυγικό, επιστημονικές θεωρίες που θέλουν να εξερευνήσουν και όμως διδάσκονται πολύ αργότερα στη σχολική τους πορεία, ή τις ίδιες τους τις εμπειρίες. Είναι εκεί και περιμένουν εκείνη την ερώτηση, ή εκείνο το βιβλίο που θα τους δημιουργήσει χίλιες άλλες ερωτήσεις.

-Σας ικανοποιούν οι υπάρχουσες κατευθυντήριες γραμμές του σημερινού εκπαιδευτικού συστήματος;

Έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας. Επιμένω σε αυτό που είπα για τον χρόνο. Σκεφτείτε τη μέρα ενός παιδιού και πόσο καθορισμένη είναι. Τι μήνυμα δίνει το γεγονός ότι ανά σαραντάλεπτο ή ογδοντάλεπτο αλλάζουμε θέμα και γνωστικό αντικείμενο; Λέμε στα παιδιά ότι ο κόσμος είναι τακτοποιημένος, όπως τα προϊόντα στα ράφια του σουπερμάρκετ. Το ίδιο συμβαίνει πάνω-κάτω και με τον χώρο του σχολείου. Όλα είναι οριοθετημένα, ενώ εκείνο που θα έπρεπε να κάνουμε είναι να δείχνουμε στα παιδιά πώς να ξεπερνούν τους περιορισμούς και να βγαίνουν από το κουτί. Σκεφτείτε κάτι απλό, ένα παιδί που το διάλειμμα θέλει ηρεμία ή να διαβάσει κάτι. Το σχολείο σπάνια θα του προσφέρει αυτή τη δυνατότητα.  Το παιδί θα έπρεπε να νιώθει ότι το σχολείο είναι ένα περιβάλλον που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του κι όχι ένα περιβάλλον που επιβάλλεται για να ικανοποιήσει τις δικές του.

-Ο αγαπημένος μας  Ευγένιος Τριβιζάς, θέλει το σχολείο με χιούμορ και φαντασία. Συμφωνείτε; 

Συμφωνώ απόλυτα. Κι επειδή μίλησα κάπως για τη φαντασία θα μιλήσω για το χιούμορ. Το χιούμορ είναι μια ιδιαίτερη μορφή ευφυΐας. Το χιούμορ όπως η ειρωνεία ή η μεταφορά προϋποθέτει ότι διατηρώ ταυτόχρονα στην προσοχή μου διαφορετικές έννοιες και ανιχνεύω μέσω της φαντασίας μου αναλογίες και αντιστοιχίες μεταξύ τους. Είναι κάτι που λίγοι το καταφέρνουν πραγματικά και στην εκπαίδευση συνήθως το αγνοούμε. Επίσης, να πούμε το πιο σημαντικό. Το χιούμορ μας κάνει χαρούμενους, μας κάνει να γελάμε. Το γέλιο είναι απαραίτητο σε μια κοινωνία που δίνει έμφαση στην επιτυχία και στα επιτεύγματα και μας μετρά σύμφωνα με την παραγωγικότητα και όχι την μοναδικότητα που είναι έμφυτη σε κάθε άτομο. Ένα σχολείο προσανατολισμένο στο χιούμορ θα δημιουργούσε  πιο ευτυχισμένα παιδιά και πιο ευτυχισμένους ενήλικες. Γιατί να μην θέλουμε κάτι τέτοιο;

-Στο μέλλον ονειρεύεστε να γράφετε βιβλία με ήρωες που γράφουν για τα όνειρά τους;

Γράφω από τότε που δεν ήξερα να γράφω. Είχα μια γιαγιά που ήξερε ελάχιστα γράμματα αλλά μου έλεγε παραμύθια και ιστορίες, και μαζί της έλεγα κι εγώ διάφορα. Ίσως από εκεί να έμαθα τη δομή της αφήγησης και συνέδεσα τις ιστορίες με την αγάπη και την ευτυχία. Ναι, το όνειρο μου είναι να συνεχίσω να γράφω και να γράφω ήρωες πραγματικούς που έχουν όνειρα και κάποιοι από αυτούς ονειρεύονται να γίνουν συγγραφείς. Η αυτοναφορικότητα δεν έχει τέλος.

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here