Γεράσιμος Ρηγάτος: Από τη Σταύρωση στην Ανάσταση

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ  

Έκλεισαν τα σχολεία, σκόρπισαν τα παιδιά στις γειτονιές τους ή στο χωριό του παππού, φύγανε οι φοιτητές για τις πόλεις των γονιών τους. Οι νεραντζιές στα πεζοδρόμια ανθισμένες, σκορπούν τη γλυκιά μυρωδιά τους, που δεν τη σκεπάζει πια η τσίκνα από τα σουβλάκια. Σημάδια φανερά πως έρχεται το Πάσχα και η νηστεία του. Για τα έθιμα της Μεγαλοβδομάδας και της Λαμπρής συζητούμε σχετικά με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, γιατρό και λαογράφο. Η φωτογραφία είναι από έργο του ζωγράφου Χρήστου Μποκόρου.

 

-Οι κορυφαίες γιορτές της Άνοιξης;

Της προχωρημένης, ειδικά εφέτος, Άνοιξης. Η περίοδος του Πάσχα από το θρησκευτικό ημερολόγιο αρχίζει πολύ νωρίτερα και τελειώνει πολύ αργότερα: από το Τριώδιο ως την Πεντηκοστή. Όμως για εμάς, για τους περισσότερους ανθρώπους, περιορίζεται αρκετά, όσο κρατούν και οι σχολικές διακοπές: Από το Σάββατο του Λαζάρου ως την Κυριακή του Θωμά. Κάθε μέρα από αυτές είναι εθιμικά φορτισμένη, λαογραφικά πλούσια και συναισθηματικά δονούμενη.

-Το Σάββατο του Λαζάρου;

Μία μέρα διαφόρων δρώμενων και καλάντων, με συμβολισμούς που απέχουν από τη ζωή ως τον θάνατο, και από τον θάνατο ως την Ανάσταση. Θυμάμαι τα παιδικά μου χρόνια στην πόλη που μεγάλωσα έβγαιναν τα παιδιά κι έλεγαν τα Κάλαντα του Λαζάρου: «Λάζαρος απελυτρώθη,/ αναστήθη κι εσηκώθη/ ζωντανός, σαβανωμένος/ και με το κερί ζωσμένος …». Κρατούσαν μάλιστα κι ένα αυτοσχέδιο ομοίωμα του Λαζάρου που το περιέφεραν. Ήταν όμως ήδη από τότε λιγοστές οι παρέες των καλαντιστών. Η τελευταία φορά που άκουσα τα κάλαντα του Λαζάρου ήταν όταν είχαν πρωτοέλθει -μαζικά- Αλβανοί και Βορειοηπειρώτες στην Ελλάδα. Τα έλεγαν και στον τόπο τους (όπου τελούνταν και διάφορα δρώμενα), ενώ οι γηγενείς τα είχαμε ξεχάσει. Η αμοιβή των καλαντιστών με χρήματα είναι βεβαίως πάντα ευπρόσδεκτη. Παραδοσιακά όμως και λόγω των Πασχαλινών εθίμων εξ ίσου ευπρόσδεκτα ήταν και τα αβγά! Αυτά τα λαζαρικά κάλαντα τα παιδιά μου – και πολύ περισσότερο τα εγγόνια μου – δεν τα έχουν ακούσει. Αυτό που ούτε εγώ πρόλαβα ήταν τα ψωμένια «λαζαράκια» που έφτιαχναν σε απλοϊκό σχήμα ανθρώπου οι γυναίκες που ζύμωναν. Εμείς όμως παίρναμε, από τότε, ψωμί από τον φούρνο.

-Η χθεσινή Κυριακή των Βαΐων;

   Είναι η ανάμνηση της «μετά βαΐων και κλάδων» υποδοχής του Χριστού. Είναι τα «ωσανά» πριν τα «σταύρωσον». Έτσι στις εκκλησίες μοιράζονται κομματάκια από φύλλα φοίνικα (αν υπάρχουν), ή από δάφνη ή από μυρτιά, ή από δενδρολίβανο, ακόμα και από ελιά. Οι λαϊκοί άνθρωποι ξέραιναν αυτά τα κλαδάκια και τα χρησιμοποιούσαν για να προστατευθούν από το « κακό μάτι» (βάσκαμα). Ειδικά τα κομμάτια φύλλου φοίνικα τα χειρίζονταν με μεγάλη επιδεξιότητα ορισμένες γυναίκες – βρισκόταν πάντα κάποια σε κάθε γειτονιά – κι έφτιαχναν σταυρουδάκια ή δαχτυλίδια και βραχιολάκια. Θυμάμαι μια τέτοια γειτόνισσα μέχρι που πήγαινα στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού. Για την Κυριακή των Βαΐων διαβάζαμε στα επιτραπέζια ημερολόγια ότι επιτρεπόταν η «κατάλυσις ιχθύος και ελαίου». Αντί για ψάρι πολλοί έτρωγαν παστωμένο βακαλάο. Ήταν βιολογικά αναγκαίο το ζωικό λεύκωμα, καθώς μια ήδη μακρά νηστεία επρόκειτο από την επόμενη μέρα να γίνει πολύ πιο αυστηρή!

-Και η τρέχουσα Μεγάλη Εβδομάδα;

Άρχιζε με τη Μεγάλη Δευτέρα. Πολύς ο κόσμος στις εκκλησίες και τότε (όπως φυσικά και τώρα). Κάθε μέρα είχε τα δικά της ακούσματα, τις δικές της γνωστές βιβλικές ιστορίες. Η Μεγάλη Τρίτη με το τροπάριο της Κασσιανής (από τον όρθρο της Μεγάλης Τετάρτης). Η Μεγάλη Τετάρτη με την «αλείψασαν τον Κύριον μύρω». Η Μεγάλη Πέμπτη με την ανάμνηση του Μυστικού Δείπνου και με τα 12 Ευαγγέλια που , όπως κατηγορείται ο συμπατριώτης μου παπάς, τα έβγαλε δεκατρία διαβάζοντας κάποιο δύο φορές! Παραδοσιακά τη Μεγάλη Πέμπτη βάφονταν στα σπίτια  τα κόκκινα αβγά. Στην Κεφαλονιά το πρώτο που έβγαζαν από τη μπογιά το τοποθετούσαν στο εικονοστάσι και το έπαιρναν μαζί τους στην Ανάσταση και το επέστρεφαν στο εικονοστάσι. Το αβγό αυτό για ένα χρόνο αποτελούσε ένα ακόμα μέσον της οικιακής θεραπευτικής. Η μάνα το κατέβαζε από το εικονοστάσι, το έπλενε με χαμομήλι, το σταύρωνε, το λιβάνιζε και το ακουμπούσε σε κάποιο σημείο του σώματος του παιδιού της που πονούσε! Υπήρχαν και άλλες δοξασίες για το κόκκινο αβγό, όπως ότι αν έμενε στο εικονοστάσι εφτά χρόνια, αποξηραινόταν και ο κρόκος αποκτούσε την ιδιότητα να προστατεύει από τις αιμορραγίες της κύησης! Γι’ αυτό και λεγόταν «κρατητήρα».

-Η Μεγάλη Παρασκευή;

Πολλοί την αντιμετώπιζαν με δέος. Συχνά δεν έτρωγαν τίποτα αυτή την ημέρα ή έτρωγαν μαρουλόφυλλα με ξίδι (θυμηθείτε το όξος και χολήν…). Πολλά επίσης συνδέουν την ημέρα αυτή με την οικιακή ιατρική, αυτή που ασκούσαν γιαγιάδες και μητέρες και όχι εμπειρικοί γιατροί. Λουλούδια από τον Επιτάφιο και σταλαγματιές από το κερί που καίει στον Σταυρό χρησιμοποιούνταν κυρίως σε «φυλακτά» για προστασία από κάθε κακό. Κι ακόμα πολλοί περνούν «για ευλογία» κάτω από το κουβούκλιο  του Επιταφίου. Παιδί ακόμα είχα ακούσει το «Μοιρολόγι της Παναγίας», μεταμεσαιωνικό στιχούργημα στο οποίο περιγράφεται ο θρήνος της Παναγίας για τον Μονογενή της. Το ξανάκουσα στρατιώτης στη Σταυρούπολη της Ξάνθης το 1971-72!

-Το Μεγάλο Σάββατο;

«Μεγάλο Σαββάτο χαρές γεμάτο», λέει σύντομο στιχούργημα για τις μέρες της Μεγάλης Εβδομάδας. Τα δρώμενα τα ξέρουμε όλοι καλά, τα βιώνουμε (είτε μέσα είτε… έξω από την εκκλησία) φροντίζοντας να αποφύγουμε βαρελότα και πυροτεχνήματα. Από ιατρολαογραφικής πλευράς να σημειώσω ότι στη φλόγα της Πασχαλινής λαμπάδας («άγιο φως» ή «νιο – δηλ. νέο –  φως») απολύμαιναν οι εμπειρικές μαμές τον φαλοτόμο (ομφαλοτόμο) με τον οποίο έκοβαν τον ομφάλιο λώρο στα νεογέννητα.

-Κάτι άλλο;

Να ευχηθώ σε όλους μας «Καλή Ανάσταση» κυριολεκτικά και μεταφορικά!

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here