Το Μεξικό ως τόπος υποδοχής αριστερών εξόριστων συγγραφέων και η περίπτωση της  Άννας Ζέγκερς

 

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

Κατά τα μέσα του εικοστού αιώνα, το Μεξικό και κυρίως  η πρωτεύουσά του, αποτέλεσε μια γνωστή γεωγραφική περιοχή αρκούντως ελκυστική για τους αριστερούς εκπροσώπους των γραμμάτων και των τεχνών, εκτός φυσικά του χώρου της Σοβιετικής Ένωσης. Το 1929, ο Calles ίδρυσε το Εθνικό Επαναστατικό Κόμμα και ξεκίνησε μια περίοδος η οποία έληξε με την εκλογή του Λάζαρο Καρντένας, ο οποίος υλοποίησε πολλές οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Αυτή η διαδικασία περιελάμβανε την απαλλοτρίωση του μεξικανικού πετρελαίου τον Μάρτιο του 1938, με την εθνικοποίηση των ξένων εταιρειών   πετρελαίου και τη δημιουργία της αντίστοιχης κρατικής μεξικανικής εταιρείας, γνωστής ως Pemex. Τα γεγονότα αυτά πυροδότησαν μια διπλωματική κρίση με τις χώρες των οποίων οι πολίτες είχαν χάσει τις επιχειρήσεις από τα ριζοσπαστικά ακριβώς  μέτρα του Καρντένας, αλλά στη συνέχεια η εταιρεία  διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη του Μεξικού. Μεταξύ του διαστήματος 1940 και 1980, το Μεξικό παρέμεινε ακόμα μια φτωχή χώρα, αλλά εν τούτοις  γνώρισε σημαντική οικονομική ανάπτυξη που μερικοί ιστορικοί αποκαλούν μεξικανικό θαύμα.  Παρά το γεγονός, όμως,  ότι η οικονομία συνέχισε να ακμάζει, η κοινωνική ανισότητα παρέμεινε σημαντικός παράγοντας δυσαρέσκειας. Επιπλέον, με την πάροδο του χρόνου η διακυβέρνηση του Επαναστατικού κόμματος γινόταν όλο και πιο αυταρχική και κατά καιρούς καταπιεστική. Η  εκλογή του Λάζαρο Καρντένας στη μεξικανική προεδρία το 1934, πάντως, δρομολόγησε μια περίοδο ριζικών και επαναστατικών πολιτικών στο εσωτερικό και στο εξωτερικό του Μεξικού, που είχε βαθιά επίδραση στους εξόριστους αριστερούς σε παγκόσμιο επίπεδο. Από την άλλη πλευρά, στα μέσα της δεκαετίας του 1940, με τον Ψυχρό Πόλεμο σε εξέλιξη,  στο Μεξικό είδαν την άφιξη των εξόριστων αριστερών και κάποιων ανήσυχων Αμερικανών σαν μια προσπάθεια για να ξεφύγουν από την αντι-κομμουνιστική υστερία του μακαρθισμού. Τα τέλη του 1950, σηματοδότησαν τη σχετική  λήξη  κάθε πολιτικής και πολιτιστικής επιρροής ειδικά των γερμανικών εξόριστων, αφού αυτοί επέστρεψαν από το Μεξικό στη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας. Περίπου την ίδια εποχή, η μεξικανική εξορία των Ισπανών βετεράνων του εμφυλίου πολέμου συνεχίστηκε, αλλά σιγά-σιγά ο χαρακτήρας αυτός άλλαξε με την έννοια της αφομοίωσης.

Mεξικο Αννα Ζέγκτερς

 

Οι αρχές της χώρας διευκόλυναν την άφιξη των προσφύγων από την Ευρώπη, αλλά και οι εξόριστες  κοινότητες διατήρησαν στενές σχέσεις με τη μεξικανική κοινωνία και τις θεσμικές και πολιτικές αρχές σε εκείνο το περιβάλλον υποδοχής. Πέρα από το θεσμικό επίπεδο, υπήρχε γενικώς πληθώρα ευκαιριών για να συνεργαστούν με τη μεξικανική κοινωνία, να αναμιχτούν με την πολιτική, τον πολιτισμό και σε διαφορετικούς χώρους, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και σε πολυποίκιλα κοινωνικά πλαίσια.

Οι αριστεροί εξόριστοι όμως, στο Μεξικό δεν βρίσκονταν σε απομόνωση, αλλά, παράλληλα, έντονες ήταν οι προσπάθειες παρέμβασης από τις χώρες τους. Εκτός από τη Σοβιετική Ένωση, οι φασιστικές δυνάμεις της Ευρώπης και οι αμερικανικές υπηρεσίες, όχι μόνο ήταν παθητικοί θεατές αλλά μερικές φορές προσπαθούσαν να  επέμβουν στην κοινωνική και πολιτική δομή της εξορίας, αναγνωρίζοντας προφανώς τις δυνατότητες και τη σχετική  σημασία των εξόριστων κοινοτήτων του Μεξικού. Οι κοινότητες αυτές επίσης ήταν  επιλεγμένος στόχος παρακολούθησης και οι πολιτικές και πολιτιστικές τους δραστηριότητες, επηρεάζονταν από εξωτερικούς παράγοντες, όπως ξένες κυβερνήσεις και μυστικές υπηρεσίες.

Μεξικο 2

Brehme Hugo, Η Πυραμίδα του Ήλιου. San Juan Teotihuacan. (c. 1906-1920)

 

 

Εκτός των λογοτεχνών, βεβαίως, πολλοί σχεδιαστές, αρχιτέκτονες και πολεοδόμοι έπαιξαν κεντρικό ρόλο και συχνά συνεργάστηκαν με την μετεπαναστατική πολιτική ηγεσία στην αναζήτηση λύσεων για τις ανάγκες του Μεξικού που ολοένα και περισσότερο όδευε προς αστικοποίηση, καθώς και στην αντιμετώπιση καθημερινών προβλημάτων των πολύ αδύναμων κοινωνικών στρωμάτων, καθώς και της μεσαίας τάξης.  Οι πολιτικοί εξόριστοι, είχαν εκπαιδευτεί σε γνωστά και σοβαρά ξένα ιδρύματα και διαδραμάτισαν κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία, παρέχοντας τη σχετική πνευματική και επαγγελματική καθοδήγηση στους ομολόγους τους του Μεξικού και   συνεργάστηκαν με την κυβέρνηση πάνω στο θέμα των μεγάλων δημόσιων έργων.  Στο έργο τους, προσπάθησαν να τοποθετήσουν και εισαγάγουν κρίσιμες οικουμενικές πολιτικές και τεχνικές συζητήσεις, όπως ο σοσιαλισμός και η βελτίωση της καθημερινότητας, ώστε να δημιουργηθεί ένα εθνικό πνευματικό και πολιτικό κλίμα στο οποίο η προώθηση μιας ξεχωριστής μεξικάνικης πολιτιστικής και εθνικής ταυτότητας αναγνωριζόταν ως σημαντική παράμετρος για την προώθηση της κοινωνικής συνοχής και της αντίστασης στον   αμερικανικό ιμπεριαλισμό. Το θέμα και οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ κοσμοπολιτισμού, καπιταλισμού, καταναλωτισμού και επαναστατικού εθνικισμού  ήταν μεταξύ των δημοφιλών κατά τη διάρκεια της ‘Χρυσής Εποχής’ του Μεξικού, στο πλαίσιο των ευρύτερων πολιτιστικών, πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων στο χώρα αυτή.

 

Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989, για να γυρίσουμε στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, ακολουθήθηκε από την επανένωση της Γερμανίας, το 1990. Κατά τον εορτασμό της 20ης επετείου της ειρηνικής επανάστασης που γκρέμισε το Τείχος, αναδείχτηκαν περισσότερο  σημαντικοί  οι ανατολικογερμανοί οι οποίοι είχαν διαμορφώσει τα φυσικά σύνορα της πολιτιστικής, πνευματικής και πολιτικής ζωής της μεταπολεμικής Γερμανίας και της Ευρώπης. Η γερμανίδα  συγγραφέας Άννα Ζέγκερς (το πραγματικό της όνομα ήταν Νέττυ Ράιλινγκ) και η ζωή της αποτελούσαν  μια αντανάκλαση των πολιτικών εξελίξεων του εικοστού αιώνα στη Γερμανία, από τη γερμανική αυτοκρατορία (1871-1918) μέχρι την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.  Μεγαλώνοντας  κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Αυτοκρατορίας, η Άννα Ζέγκερς φοίτησε σε πανεπιστήμιο, άρχισε τη συγγραφή και τη δημιουργία     οικογένειας κατά τη διάρκεια της εποχής της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Το 1933, έτος κατά το οποίο ο Χίτλερ κατέλαβε την εξουσία, έφυγε στην εξορία με την οικογένειά της, μετακινούμενη πρώτα στη Γαλλία και στη συνέχεια στο Μεξικό. Μετά τον πόλεμο, επέστρεψε στην Ευρώπη και έζησε στο Ανατολικό Βερολίνο από την ίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας το 1949, μέχρι το θάνατό της το 1983.

Γεννήθηκε ως Νέττυ Ράιλινγκ, κόρη ενός εύπορου εβραίου εμπόρου τέχνης    στο Μάιντς, στις 19 Νοεμβρίου του 1900. Το 1920, άρχισε να μελετά ιστορία της τέχνης, ιστορία, σινολογία και φιλολογία στα πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης και της Κολωνίας και έγραψε τη διατριβή της με  θέμα ‘Οι Εβραίοι και ο Ιουδαϊσμός στο έργο του Ρέμπραντ’. Κατά τη διάρκεια των σπουδών της, ήρθε σε επαφή με τις μαρξιστικές ομάδες, και μέσω αυτών γνώρισε τον μελλοντικό σύζυγό της, Λάζλο Ραντβάνυ.   Το 1928, εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας, το οποίο ήταν μέχρι τότε πλήρως ευθυγραμμισμένο με την ιδεολογία της σταλινικής Σοβιετικής Ένωσης. Εκείνη την εποχή, το γερμανικό Κομμουνιστικό Κόμμα είχε πολλά μέλη, και αριθμούσε μερικά  εκατομμύρια. Με την πτώση της Γερμανικής Αυτοκρατορίας, οι παλιές γνωστές πολιτικές και κοινωνικές δομές κατέρρευσαν, όμως οι νέοι δημοκρατικοί θεσμοί της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης δεν είχαν ακόμη προλάβει να ριζώσουν βαθιά στην κοινωνία και εξακολουθούσαν να φαίνονται ξένοι προς τους ανθρώπους. Ο υπερπληθωρισμός του 1922/1923 και η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929, έφεραν και στη Γερμανία    πείνα και   ανεργία, κι ο πολιτικός εξτρεμισμός και η αυξανόμενη βία συχνά οδήγησε σε εξεγέρσεις παρόμοιες με εμφύλιο πόλεμο.

Ανεξάρτητα όμως, από όλα αυτά τα προβλήματα, οι τέχνες ειδικότερα  γνώρισαν σημαντική ακμή κατά τη διάρκεια της εποχής της Βαϊμάρης. Απελευθερωμένες από την κρατική λογοκρισία που βρισκόταν σε ισχύ κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορικής εποχής, ο κινηματογράφος, το θέατρο, η λογοτεχνία και οι καλές τέχνες άνθισαν απρόσκοπτα και καθιέρωσαν νέα και πρωτοποριακά κινήματα. Όπως και πολλοί άλλοι καλλιτέχνες της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, η Άννα Ζέγκερς έβλεπε  την τέχνη ως μέσο για την αλλαγή της κοινωνίας. Δεν έγραψε μόνο για να περιγράψει  πράγματα και  γεγονότα, αλλά  μάλλον χρησιμοποίησε το γράψιμο ως μορφή πολιτικού ακτιβισμού. Γι’ αυτή,  η τέχνη δεν ήταν ποτέ απολιτική δραστηριότητα. Άρχισε να δημοσιεύει με το ψευδώνυμο Ζέγκερς το 1927. Το 1928, τιμήθηκε με το βραβείο Κλάιστ, το σημαντικότερο λογοτεχνικό βραβείο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, για την νουβέλα της Ή επανάσταση των ψαράδων της Σάντα Μπάρμπαρα’ (Der Aufstand der Fischer von St. Barbara). Κατά τη διάρκεια του Τρίτου Ράιχ, τα έργα της έπεσαν θύμα του γνωστού καψίματος των βιβλίων από τους Ναζί.

Μεξικο 3

Abel Briquet (1854-1896), Πεταλώνοντας μουλάρια σε μεξικανικό χωριό. (c. 1885-1895).

 

 

Μετά την σύντομης διάρκειας σύλληψή της από την Γκεστάπο, το 1933, αποφάσισε να εγκαταλείψει τη Γερμανία και διέφυγε με την οικογένειά της στο Παρίσι μέσω της Ελβετίας. Όταν κατελήφθη το Παρίσι από τους Ναζί, οι φίλοι της την βοήθησαν  να φτάσει στο ακόμη μη κατειλημμένο τμήμα της Γαλλίας. Πριν επιβιβασθεί η οικογένεια σε ένα πλοίο από τη Μασσαλία προς τις Δυτικές Ινδίες, η Άννα Ζέγκερς κατάφερε και απελευθέρωσε τον  σύζυγό της  από ένα γαλλικό στρατόπεδο εγκλεισμού στα Πυρηναία. Η οικογένεια κατέφυγε μέσω της Μαρτινίκας και της Δομινικανής Δημοκρατίας στο Μεξικό, όπου ζούσε εκείνη την εποχή, μία από τις μεγαλύτερες αποικίες των εξόριστων γερμανών συγγραφέων. Στο μυθιστόρημά της, ‘Τράνζιτο’, περιγράφει τις εμπειρίες των προσφύγων και την αναζήτηση ενός καινούργιου σπιτιού. Στα 1944, κυκλοφόρησε από το Χόλυγουντ μια ταινία βασισμένη στο ‘Έβδομο Σταυρό’, με πρωταγωνιστή τον Σπένσερ Τρέισι και τη Jessica Tandy.

Μεξικο 4

Edward Weston,   Μαύρα δοχεία από την Οαξάκα.

Το μυθιστόρημα ‘Ο Έβδομος Σταυρός’ (Das Siebte Kreuz, 1942), το οποίο εμπνεύστηκε από τις συνομιλίες με  γερμανούς πρόσφυγες, εμφανίστηκε αρχικά σε αγγλική μετάφραση στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1942, και με αυτό καθιερώθηκε  παγκόσμια η φήμη της. Σε αυτό, αφηγείται την ιστορία επτά κρατουμένων που προσπαθούν να αποδράσουν από ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, εκ των οποίων μόνο ο ένας τα καταφέρνει  τελικά με τη βοήθεια των άλλων. Οι κριτικοί λογοτεχνίας έχουν ερμηνεύσει το βιβλίο ως μια αλληγορία για δύο διαφορετικές Γερμανίες. Τη Ναζιστική Γερμανία, η οποία πρέπει να καταστραφεί, και την καλή, η οποία θα επιβιώσει. Το έργο ‘Η εκδρομή των κοριτσιών που χάθηκαν’  (Der Ausflug der Toten Mädchen) γράφτηκε κατά τη διάρκεια της εξορία της στο Μεξικό και  είναι το μόνο έργο της Ζέγκερς με αυτοβιογραφική χροιά. Το 1947, επέστρεψε στη Γερμανία και τιμήθηκε με το Βραβείο Μπύχνερ (Büchner) από την πόλη του Ντάρμστατ κατά το ίδιο έτος.

 

Μεξικό 5

Μιλώντας στο Πανεπιστήμιο του Humboldt του Βερολίνου. 10 Μαΐου 1947.

Μετά την ίδρυση της  Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, εγκαταστάθηκε στο Ανατολικό Βερολίνο και στις επόμενες δεκαετίες ενεπλάκη εντατικά με το  κομμουνιστικό κίνημα ειρήνης. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, έγραψε κυρίως ιστορίες και δοκίμια, καθώς και πολλά μυθιστορήματα. Διετέλεσε πρόεδρος της Ένωσης Γερμανών Συγγραφέων της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, από το 1952 έως το 1978, αλλά επειδή η Ένωση αυτή ήταν  επίσης υπεύθυνη για την εφαρμογή της πολιτιστικής πολιτικής της ΛΔΓ, δεν θα μπορούσε να αναπτυχθεί ανεξάρτητα από το καθεστώς της χώρας. Όταν συγγραφείς όπως οι Βολφ Μπήρμαν (Wolf Biermann),  Στέφαν Χάιμ (Stefan Heym), ο Ρώσος  Αλεξάντρ Σολζενίτσιν και άλλοι είχαν πέσει σε δυσμένεια από το καθεστώς, δεν μπορούσε να επικαλεστεί την υποστήριξη του σωματείου αυτού, το οποίο  είχε επίσης εγκρίνει επίσημα πολιτικά γεγονότα και καταστάσεις, όπως για παράδειγμα την κατασκευή του Τείχους του Βερολίνου. Ποτέ δεν εξέφρασε δημοσίως αμφιβολίες σχετικά με το καθεστώς και ουδέποτε    επέκρινε την άδικη μεταχείριση των συναδέλφων της στη ΛΔΓ, ή   το έπραξε  με μισή και βαριά καρδιά. Στο σημείο αυτό, οι συγγραφείς  της Δύσης καθώς και οι κριτικοί την καταγγέλλουν και της καταμαρτυρούν την άνευ όρων πίστη στο κομμουνιστικό κράτος.  Πίστεψε άραγε ότι η ΛΔΓ είχε γίνει καλύτερη Γερμανία από εκείνη που αναφερόταν  στον ‘Έβδομο Σταυρό’, ή μήπως δεν  ήθελε να δει κατάματα την πραγματικότητα ότι η κατάσταση που βίωνε  δεν είχε κανένα μέλλον και ότι ούτε η Σοβιετική Ένωση, ούτε η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας θα ζούσε μέχρι να πραγματοποιηθεί η ισόβια επιθυμία της για μια δίκαιη, σοσιαλιστική κοινωνία; Ήταν και παραμένει φυσικά ένα μεγάλο και αναπάντητο ερώτημα!

Η Άννα Ζέγκερς ήταν αναμφίβολα ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της ΛΔΓ. Η Άννα Ζέγκερς ήταν δημόσιο πρόσωπο, αλλά όταν το θέμα εστιαζόταν στην ιδιωτική ζωή της, ήταν πολύ διακριτική. Η κόρη της Άννας Ζέγκερς,  Ρουθ, είπε κάποτε σε μια συνέντευξη ότι η μητέρα της σπάνια μόνο μιλούσε για τις ανησυχίες της στην εξορία και αργότερα στη Γερμανία.  Η ίδια βεβαίως δεν είχε ασχοληθεί περισσότερο με το έργο της μητέρας της, μέχρις ότου η Άννα Ζέγκερς  απετέλεσε αντικείμενο ευρείας κριτικής μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και την επανένωση της Γερμανίας. Για πολλούς, η Άννα Ζέγκερς είναι η πιο σημαντική γερμανίδα  συγγραφέας του 20ου αιώνα. Άλλοι βλέπουν την προπολεμική περίοδο ως την  πιο δημιουργική περίοδο της καριέρας της, και ότι μετέπειτα το έργο της δεν πλησίασε την ποιότητα των προηγούμενων γραπτών της, αλλά αντ’ αυτού υιοθέτησε το λογοτεχνικό στυλ του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Πάντως τώρα έχοντας αποκτήσει κάποια απόσταση από τα πολιτικά γεγονότα του 20ου αιώνα, οι κριτικοί λογοτεχνίας θα μας δώσουν  σίγουρα μια πιο δίκαιη και ισορροπημένη αξιολόγηση του έργου της.

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here