Οι αρχέγονες ρίζες της τζαζ

 

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

‘Η τζαζ είναι ελευθερία’, είχε πει ο Τελόνιους Μονκ, ένας σημαντικός συνθέτης και πιανίστας της τζαζ, αλλά παρόλα αυτά οι ρίζες της βρίσκονται πολύ πίσω, σε εποχές ίσως όχι τόσο ελεύθερες!  Ετούτη η  μουσική  ως αναγνωρίσιμο και ξεχωριστό είδος εμφανίστηκε κάπου στις αρχές του 1900, στην αλλαγή του αιώνα σωστότερα. Η χρονολογία αυτή χρησιμοποιείται κάπως αυθαίρετα από τους ιστορικούς, ίσως γιατί εκεί οριοθετείται η προσπάθεια συγχώνευσης των ποικίλων συστατικών της και η αρχή της δραματικής εξέλιξης και εξάπλωσής της.

Οι ρίζες της όμως βρίσκονται και από γεωγραφικής απόψεως,  πολύ μακρυά. Οι αφρικανικές της καταβολές είναι γνωστές και δεν επιδέχονται στοιχειώδους αμφισβήτησης. Τους προηγούμενους αιώνες από την προαναφερθείσα  ημερομηνία, εκατομμύρια μαύρων σκλάβων μεταφέρθηκαν βιαίως από τη δυτική όχθη της Αφρικής προς το Νέο Κόσμο με σκοπό να χρησιμοποιηθούν ως σκλάβοι στις απέραντες πολυποίκιλες φυτείες, διασχίζοντας με τα σαπιοκάραβα των σκλάβων τον αφιλόξενο μεγάλο ωκεανό. Ανάμεσα στα αφρικανικά χαρακτηριστικά που διατηρήθηκαν στο νέο Κόσμο, κυρίως λατρευτικά έθιμα, μπορούμε να σημειώσουμε και να προσθέσουμε  κάποια μουσικά στοιχεία. Ένα από αυτά είναι ίσως το φαινόμενο της ‘ερωταπόκρισης’, της ερώτησης και της απάντησης συγκεκριμένα, που συναντάται κατά κόρον στις πηγές του μπλουζ, του αδελφού μουσικού ιδιώματος της τζαζ. Ιστορικά, η πρωτόγονη μορφή του  εντοπίζεται στις παγανιστικές τελετουργίες και χορούς καθώς και στη θρησκευτική μουσική των μαύρων της Αφρικής. Έτσι τη βίαια μεταφορά των μαύρων στην καινούργια τους πατρίδα,  ακολούθησε αναγκαστικά και η μεταφορά πολλών παλιών κοινωνικών εκδηλώσεων. Κραυγές της υπαίθρου ανακατεμένες με στοιχεία σατιρικά, τα μουσικά καλέσματα της υπαίθρου, τα ‘χόλερς’, κάποιες φορές με έντονα τραγικό το στοιχείο της απώλειας της πατρίδας, με ενσωματωμένο όπως είναι φυσικό το στοιχείο του αυτοσχεδιασμού, και κυρίως εκείνη τη χαρακτηριστική χροιά της αφρικάνικης φωνής, που άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της και στον τρόπο παιξίματος όλων των οργάνων της τζαζ.

τζαζ νεα ορλεανη 2

Κι όμως, όσο κι αν ακούγεται περίεργο, η μουσική τζαζ δεν είναι καθόλου αφρικάνικη! Γιατί η μαύρη αρχέγονη μουσική γρήγορα άρχισε να παντρεύεται με λευκά στοιχεία στο Νέο Κόσμο, κι η τζαζ είναι παιδί αυτού ακριβώς του παντρέματος.  Γεννήθηκε, όμως, σ’ ένα τόπο όπου έσμιξαν τρεις διαφορετικοί ευρωπαϊκοί πολιτισμοί και παραδόσεις. Η ισπανική, η γαλλική και η αγγλοσαξονική κουλτούρα, η κάθε μία από τις οποίες έδωσε το δικό της ξέχωρο τόνο και  μουσικό ιδίωμα. Η πρώτη, τη μουσική της Λατινικής Αμερικής και Καραϊβικής, η δεύτερη τη μουσική της Γαλλικής Καραϊβικής, και η τελευταία τα θρησκευτικά τραγούδια, δηλαδή τα γκόσπελ και τα σπιρίτσουαλς,  και κυρίως τα μπλουζ της αμερικάνικης υπαίθρου. Όλες αυτές οι διαφορετικές κουλτούρες και μουσικά ιδιώματα, συναντήθηκαν και αναμίχτηκαν κάτω στο Δέλτα του Μισισιπή. Τη μικρότερη ίσως επίδραση στα καινούργια μουσικά δρώμενα της περιοχής, είχε αναμφισβήτητα  το αφροϊσπανικό ιδίωμα, το οποίο κληροδότησε στη τζαζ την  ‘ισπανική’ απόχρωση. Η γαλλική παράμετρος φαίνεται πολύ πιο σημαντική στην καινούργια μουσική τάξη πραγμάτων. Εδώ σημαντική επίδραση είχαν οι απελευθερωμένοι σκλάβοι και οι κρεολοί που προέρχονταν από τις έγχρωμες πρώην ερωμένες των γάλλων αποίκων και των απογόνων τους, οι οποίοι αναγκαστικά μετέφεραν τη γαλλική μουσική παράδοση στους μαύρους.   Τα εμβατήρια, οι καντρίλιες, τα βαλς, μαρτυρούν το γεγονός της μετεμφύτευσης εκείνων των στοιχείων στην αναδυόμενη μουσική κυρίως της Νέας Ορλεάνης.  Οι δημόσιες γιορτές, τα καρναβάλια, οι μπάντες, όλα απετέλεσαν τον καμβά πάνω στον οποίο  δημιουργήθηκε η τζαζ της Νέας Ορλεάνης. Σίγουρα όμως, πέρα από όσα προαναφέρθηκαν, οι αγγλοσαξονικές καταβολές της τζαζ, κατέχουν τα πρωτεία.  Οι μαύροι υιοθέτησαν γρήγορα την αγγλική  γλώσσα και κάποια λαϊκά στοιχεία και τραγούδια των άγγλων, σκωτσέζων και ιρλανδών  αποίκων, εισήλθαν σταδιακά μέσα στο ρεπερτόριο της τζαζ.

τζαζ νεα ορλεανη 3

Από τη χρονική συγκυρία που επιτελέστηκε η ανάμιξη των ποικίλων μουσικών συστατικών,  ο δρόμος ανοίχτηκε φαρδύς και η εξέλιξη ήταν γρήγορη. Το αρχικό μπλουζ, όπως γνωρίζουμε, προήλθε από τις κραυγές των μαύρων μέσα στους αγρούς και τις ‘ερωταποκρίσεις’ των εργαζομένων στις φυτείες του  αμερικάνικου Νότου. Η κατάργηση της δουλείας επιτάχυνε την εξέλιξη και μετάδοση ετούτου του ιδιώματος μέσα κι έξω από αυτή την περιοχή.  Πλανόδιοι μαύροι μουσικοί, επαγγελματίες ή ερασιτέχνες, τυφλοί, απένταροι, άστεγοι, μοναχικοί, ιδιόρρυθμοι, με ποινικό μητρώο όχι ότι καλύτερο, ήταν οι πρώτοι του πρεσβευτές που τραγούδησαν τον καημό τους με έντονα περιβαλλοντικά αλλά και παραδοσιακά στοιχεία. Και μαζί με όλους αυτούς ήρθαν γρήγορα για ενίσχυση οι γυναίκες των πορνείων, κυρίως  της πόλης της Νέας Ορλεάνης. Ήταν εκείνες που το τραγούδησαν δημόσια στα σκοτεινά και καπνισμένα καταγώγια των συνοικιών της πόλης, κερδίζοντας από τη μια μεριά κάποια χρήματα και ενισχύοντας το πενιχρό ούτως ή άλλως εισόδημά τους, και παράλληλα φέρνοντάς το μπλουζ στο προσκήνιο και στη δημοσιότητα. Ακολούθησε βεβαίως το δικό του δρόμο δίνοντας κυρίως αλλά και παίρνοντας στοιχεία από τη μουσική  τζαζ. Τα σπιρίτσουαλς και τα γκόσπελ, από την άλλη μεριά, υπήρξαν πραγματική αστείρευτη δεξαμενή ιδεών και ερεθισμάτων για τη τζαζ. Οι μαύροι γρήγορα, σχεδόν από το 1816, έδειξαν διάθεση ανεξαρτητοποίησης της εκκλησίας τους από τις άλλες μικτές, λευκές και έγχρωμες, εκκλησίες όπου η θέση τους ήταν σαφώς δεύτερη και παραγκωνισμένη.  Η απόσχιση των έγχρωμων βαπτιστών αλλά και η δημιουργία στη συνέχεια των αποκλειστικά έγχρωμων εκκλησιών του εικοστού αιώνα, ήρθε αρωγός στην εξέλιξη της μουσικής τζαζ τροφοδοτώντας την με νέα ερεθίσματα.

Μέσα σε όλα αυτά, σταδιακά, αργά και σταθερά, μπήκε στη μέση και το εμπορικό στοιχείο, το οποίο αποτέλεσε βασικό κίνητρο, όχι μόνο  της τζαζ, αλλά και των συναφών μουσικών ιδιωμάτων. Οι μαύροι από πολύ νωρίς ψυχαγωγούσαν μουσικά τους λευκούς κερδίζοντας μάλιστα κάποια προνόμια από αυτή τη δραστηριότητα. Το βασικότερο βέβαια, τουλάχιστον αρχικά, ήταν ότι ξέφευγαν σε σημαντικό βαθμό από την απελπιστικά εξουθενωτική ολοήμερη εργασία μέσα στις φυτείες. Οι μαύροι μουσικοί, που διέθεταν αναμφίβολα τα απαραίτητα προσόντα,  ετύγχαναν  σίγουρα καλύτερης μεταχείρισης, αφού συχνά τους χρησιμοποιούσαν ως υπηρέτες και δούλους δίπλα τους. Η αναγκαστική εκείνη ‘μίξη’, ενστάλαξε μαύρες πινελιές στη μουσική των λευκών. Παράλληλα, όμως, στον αμερικάνικο Βορρά, άρχισε να αναπτύσσεται βιομηχανία θεάματος, όπου η μουσική και οι απομιμήσεις των μαύρων είχε κεντρικό ρόλο, κι αυτό για λόγους καθαρά οικονομικούς, τουλάχιστον στα αρχικά στάδια.  Κάπου προς το τέλος του δέκατου ένατου αιώνα, έκανε την εμφάνισή του στο γεωγραφικό όριο νότου και δύσης, γύρω από το Σαιν Λούις, ένα εύκολα αναγνωρίσιμο μουσικό ιδίωμα της τζαζ, το ράγκταϊμ.  Μουσική για πιάνο, για μουσικούς ταλαντούχους και γνώστες  της ευρωπαϊκής μουσικής παράδοσης, όπου ο συγκοπτόμενος ρυθμός αποτελούσε  ίσως το μόνο στοιχείο κατάλοιπο της μαύρης μουσικής παράδοσης. Λίγο αργότερα, κάνει την εμφάνισή του ένα άλλο στυλ της τζαζ. Το κλασσικό μπλουζ μέσα στα μιούζικ χωλς, με κύριο εκπρόσωπο τη Γερτρούδη Πρίντζετ, γνωστότερη ως Μα Ρέινι!  Ταυτόχρονα πολλά άλλα είδη μουσικής τέκνα της αφροαμερικάνικης επιμιξίας, έκαναν την εμφάνισή τους σε πολλές πόλεις του Νότου, όπως το Μόμπιλ, την Ατλάντα, το Τσάρλεστον και τόσες άλλες, ξεφεύγοντας από τον ασφυκτικό ‘κλοιό’ της Νέας Ορλεάνης. Έτσι αναπτύχτηκαν διαφορετικά μουσικά ιδιώματα και φόρμες σε διαφορετικά σημεία της αμερικάνικης ηπείρου, με ενσωματωμένα στοιχεία τόσο της Αφρικής όσο και της Ευρώπης.  Όλα αυτά τα στοιχεία, φυσικά,  απομακρύνουν την αξίωση ότι η τζαζ γεννήθηκε στην πόλη της Νέας Ορλεάνης, χωρίς αυτό να σημαίνει ή έστω να υπαινίσσεται απλώς ότι δεν αποτελεί και την πραγματική  γενέτειρα της τζαζ, όσο κι αν το τελευταίο φαίνεται περίεργο και αντικρουόμενο στοιχείο. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, στην πόλη ζούσαν κάπου ενενήντα χιλιάδες μαύροι οι οποίοι είχαν σχηματίσει δεκάδες μπάντες εγνωσμένης φήμης. Κι ακόμα αυτή η πόλη μας έδωσε μεγάλα μουσικά ονόματα η παράθεση των οποίων κρίνεται απλώς περιττή!

Η κατάργηση της δουλείας και η μεγάλη μετανάστευση στα βιομηχανικά κέντρα του Βορρά από τον φτωχό αμερικάνικο Νότο για τους γνωστούς λόγους η παράθεση των οποίων ξεφεύγει του σκοπού του παρόντος κειμένου, σε συνδυασμό με τα κύματα των μεταναστών από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, έδωσε καινούργια προοπτική και διέξοδο στη μαύρη μουσική και κυρίως τη τζαζ. Οι μαύροι που μετανάστευσαν στις μεγαλουπόλεις του Βορρά ήταν ελεύθεροι να επιλέξουν και να ψυχαγωγηθούν από τη δική τους μουσική με αποτέλεσμα την εμφάνιση θεάτρων και μουσικών σκηνών αποκλειστικά για μαύρους σε όλες τις πόλεις με σεβαστό ποσό μαύρων κατοίκων, όπως η Νέα Υόρκη, το Σικάγο, το Ντιτρόιτ,  και το Σαιν Λούις κατά κύριο λόγο. Η στροφή των μαύρων μουσικών στη τζαζ ίσως όμως να επιταχύνθηκε και από την ανάγκη διασκέδασης και των φτωχών κοινωνικών στρωμάτων της αμερικάνικης κοινωνίας. Είναι γνωστή η συμβολή της μουσικής τζαζ στην αποκαλούμενη Αναγέννηση του Χάρλεμ, αλλά και τανάπαλιν, όπως κι ο ρόλος του αφροαμερικανού ποιητή Λάνγκστον Χιουζ.

Για να γυρίσουμε στην πόλη της Νέας Ορλεάνης, οι ιστορικοί διατείνονται ότι η παρακμή των παλιών εθίμων των μαύρων ήταν ένα γεγονός που σε συνδυασμό με τον κοινωνικό ξεπεσμό των απελευθερωμένων εγχρώμων κρεολών, κινητοποίησαν δεόντως τη γέννηση της μουσικής  τζαζ σε τούτη την πόλη, γνωστού όντος ότι πολλοί μουσικοί της τζαζ ήταν κρεολοί. Τελειώνοντας, μέσα σ’ όλα αυτά θα μπορούσαμε άφοβα να προσθέσουμε και τις νεαρές μαύρες, κατά κύριο λόγο, πόρνες των καταγωγίων της Νέας Ορλεάνης που άφησαν το δικό τους στίγμα όχι μόνο στη μουσική τζαζ αλλά και το μπλουζ, με τις δημόσιες εμφανίσεις αλλά και τις κλασσικές πλέον ηχογραφήσεις τους!

τζαζ νεα ορλεανη 5

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here