Μνήμη Ευαγγέλου Ν. Ρούσσου: «Παρών δια της σιωπής και του έργου του»

 

Του Αλέξανδρου Ασωνίτη,

συγγραφέα, συντονιστή της σχολής σεμιναρίων: «Ανοιχτή Τέχνη”

 

Τελέσθηκε χθες στο νεκροταφείο Καισαριανής η κηδεία του Ευάγγελου Ν. Ρούσσου, του κορυφαίου έλληνα μελετητή των προσωκρατικών φιλοσόφων, που ασχολήθηκε δεκαετίες με τους ανθρώπους που έθεσαν τις βάσεις της παγκόσμιας φιλοσοφίας και που τα συμπεράσματά τους όχι μόνο δεν αμφισβητούνται αλλά επιβεβαιώνονται: δες, π.χ, την κατηγορηματική άποψη του Φερεκύδη για τον Χρόνο.

rousos eyaggelos

Τον Ευάγγελο Ρούσσο, που ο θάνατός του δεν απασχόλησε εφημερίδες και τηλεοράσεις, αποχαιρέτησαν πλήθος ακαδημαϊκών και πανεπιστημιακών. Μεταξύ τους, ο μεταφραστής του συνόλου των προσωκρατικών Βασίλειος Κύρκος, ο ομότιμος καθηγητής κλασικής φιλολογίας κ. Κεσίσογλου, ο Λίνος Μπενάκης, η Άννα Ψαρούδα-Μπενάκη, ο Μάνος Ελευθερίου, η ζωγράφος Λίλη Ελευθερίου, η ηθοποιός Δέσποινα Τομαζάνη, ο δημοσιογράφος Γιώργος Βιδάλης, η ομότιμος καθηγήτρια Μυρτώ Δραγώνα, η ομότιμος καθηγήτρια Κική Αλατζόγλου-Θέμελη, ο Γιάννης Καλογεράκος του Πανεπιστημίου Αθηνών που διδάσκει Προσωκρατικούς και αρχαία φιλοσοφία, ο διευθυντής της Λεοντείου Δημήτρης Βαρθαλίτης, εκπρόσωποι του Δήμου Ερμούπολης κ.α.

Ο υπουργός Αριστείδης Μπαλτάς δεν εξέδωσε ανακοίνωση για τον θάνατό του, εξέδωσε όμως για τον Ουμπέρτο Έκο και ανακουφίσθηκε η παγκόσμια κοινότητα. Ο Ευάγγελος Ρούσσος πέρασε τα τελευταία χρόνια του σε γηροκομείο, με την οικονομική στήριξη μιας εφοπλιστικής οικογενείας. Η παρακάτω συνέντυξη επρόκειτο να δημοσιευθεί στην Ελευθεροτυπία. Στο τέλος της, δημοσιεύω ένα χαρακτηριστικό ποίημα του Ευάγγελου Ρούσσου.

Δημιουργικός, παραγωγικός και σοβαρός, χωρίς ακκισμούς και δημόσιες σχέσεις, χωρίς να περιφέρει το έργο και τις μεταφράσεις του από θεάτρου εις θέατρον, ο Ευάγγελος Ν. Ρούσσος είναι απ’ τους σημαντικότερους μελετητές και μεταφραστές των Προσωκρατικών Φιλοσόφων. Ανήκει στην, εκτός δημοσιότητος, άλλη Ελλάδα που διαπρέπει με ταλέντο, ήθος, αυτοσεβασμό και αξιοπρέπεια. Που χτίζει θεμέλια και υποδομές, κι ας μην της το αναγνωρίζει η επίσημη πολιτεία και τα ΜΜΕ.

Ο Ε. Ν. Ρούσσος γεννήθηκε το 1931 στην Ερμούπολη, σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών ως υπότροφος του Ι.Κ.Υ. και κλασική φιλολογία και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Βόννης ως υπότροφος του γερμανικού ιδρύματος Humboldt. Είναι αριστούχος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Εργάστηκε ως συντάκτης στα κέντρα ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών και ως συντάκτης και ειδικός σύμβουλος της Εκδοτικής Αθηνών σε θέματα αρχαιογνωσίας.

Έργα του: «Ο Ηράκλειτος στις Εννεάδες του Πλωτίνου” (διδακτορική διατριβή, 1968), «Heraklit-Bibliographie” 1971, «Μένων, ο μαθητής του Γοργία” 1971, «Η πολιτική σκέψη στη Θεσσαλία τον 5ο αιώνα π.Χ.” 1972, «Δείγματα λεξικού των Προσωκρατικών” 1973, «Η κοσμολογία της Μιλήτου” 1974 κ.ά.

Τελευταίο του βιβλίο, 2010: «Φερεκύδης, ο Σύριος», εκδ. Διεθνές Κέντρο Έρευνας Αίσωπος-La Fontain, έργο-σταθμός, αφού είναι η πρώτη φορά που Έλληνας μελετητής παρουσιάζει ολοκληρωμένη μελέτη για έναν προσωκρατικό φιλόσοφο, πρωτιά που μέχρι τώρα είχαν Δυτικοί συνάδελφοί τους.

– Εργασθήκατε πάνω στον σπουδαίο αλλά ελάχιστα γνωστό φιλόσοφο Φερεκύδη απ’ την Σύρο. Οι λόγοι;

Γεννημένος και μεγαλωμένος στην Σύρο, άκουσα, εξ απαλών ονύχων, το όνομά του ως τοπικό θρύλο. Εξ αρχής ήθελα να γράψω γι’ αυτόν τον μακρυνό πρόγονο, τον αρχαιότερο Συριανό συγγραφέα, για τον οποίο δεν είχε γράψει κανένας Έλληνας επιστήμονας. Ανέβαλλα επί δεκαετίες το εγχείρημα, επειδή δεν ένοιωθα επαρκής για την ερμηνεία του Φερεκύδειου έργου. Τύχη αγαθή, ασχολήθηκα περισσότερο από μισόν αιώνα με την μελέτη της ελληνικής αρχαϊκής κοινωνίας και του πολιτισμού της. Στην ηλικία που έφτασα τώρα, αναβολές κι αναστολές δεν έχουν πια νόημα. ΄Ετσι, παρέδωσα το χειρόγραφο. Το βιβλίο περιέχει, στο πρωτότυπο και σε μετάφρασή μου, όλα τα σωζόμενα αποσπάσματα, καθώς και αρχαιοελληνικές, λατινικές και βυζαντινές μαρτυρίες για την ζωή και το έργο του. Είμαι ικανοποιημένος που αξιώθηκα να καταρτίσω την πληρέστερη συλλογή κειμένων για τον Φερεκύδη, παγκοσμίως, θα επιτρέψετε να πώ. Το βιβλίο μου περιλάμβανει τουλάχιστον τετραπλάσια περισσότερα αποσπάσματα απ’ ό,τι τα μνημειώδη ‘Σωζόμενα των Προσωκρατικών’ του Ντιλς. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος του μόχθου δεν απαιτήθηκε για την συνολική κατάρτιση του κειμένου ή την μετάφραση, αλλά για τον ερμηνευτκό σχολιασμό.
Ο Φερεκύδης διαβοήθηκε στην αρχαιότητα σαν δάσκαλος του Πυθαγόρα, σαν ένας από τους επτά σοφούς, σαν φιλόσοφος και αντίζηλος του Αναξίμανδρου, αυτού του πρωτοπόρου της ελληνικής φιλοσοφίας και επιστήμης. Δεν είναι τίποτα απ’ αυτά. Ανήκει στην προεπιστημονική κοινωνία, στην μυθοκρατική παράδοσή της, που εξηγούσε τα φυσικά μεγέθη φορώντας σ’ αυτά το προσωπείο διαφόρων θεοτήτων. Παράδειγμα: «… έλεγε ότι σε Έρωτα είχε μεταβληθεί ο Δίας, όταν έμελλε να δημιουργήσει, ότι δηλαδή, συνιστώντας τον κόσμο από τα αντίθετα, σε ομάδες και σε φιλία οδήγησε, και ταυτότητα σε όλα έσπειρε και ένωση που περνάει μέσα από όλα» (Πρόκλος, Εις Πλάτωνος τον Τίμαιον, 32c Diehl). Επίσης: «Ο Ζεύς και ο Χρόνος ήσαν πάντα και η Χθονίη. Στην Χθονίη δόθηκε το όνομα Γη, όταν ο Ζεύς τής έδωσε την γη ως προνόμιο» (Διογένης Λαέρτιος, 1.119. Long). Και το εξαιρετικής ποιητικότητας: «…Κι αφού έφτασε η τρίτη μέρα του γάμου, τότε ο Ζευς κατασκευάζει πέπλο μεγάλο και όμορφο και πάνω σ’ αυτό κεντάει τη Γη και τον Ωκεανό και του Ωκεανού τα δώματα…» (Greek Papyri, Ed. B.P. Grenfell – A.S Hunt: Oxford 1897, Milano1972, 23).

-Ασχοληθήκατε με τους Προσωκρατικούς όλον σας σχεδόν τον ενήλικο βίο. Πόσο σας επηρέασαν;

Εβίωσα την αρχαία ελληνική φιλοσοφία ως έναν χώρο ελευθερίας με μεγάλα περιθώρια για την ανάπτυξη της προσωπικότητάς μου και την προσωπική μου έκφραση. Ξεκινώντας την σταδιοδρομία μου ένοιωσα αυτονοήτη την ανάγκη να σταθώ στο σημείο εκκίνησης, στους Προσωκρατικούς. Η αφετηρία της Προσωκρατικής Φιλοσοφίας είναι η αφετηρία της ελληνικής φιλοσοφίας, και της φιλοσοφίας γενικά.

-Μεταφράσατε Ηράκλειτο, Εμπεδοκλή, Παρμενίδη (όλα απ’ τις εκδόσεις: Στιγμή), των δύο τελευταίων σώζονται εκτενή απόσπάσματα απ’ τα κοσμολογικά τους ποιήματα. Πόσο μεγάλες ήταν οι δυσκολίες;

Οι δυσκολίες στην μετάφραση και στον ερμηνευτικό σχολιασμό των προσωκρατικών κειμένων ανάγονται κυρίως στην αποσπασματική παράδοσή τους, με επακόλουθο τό να μας λείπουν πολλά από τα συμφραζόμενα τόσο των κειμένων καθ’ εαυτά όσο και της εποχής τους. Εξ άλλου, τότε, η γλώσσα της φιλοσοφίας και η ορολογία της επιστήμης δεν έχουν ακόμα διαμορφωθεί. Οι πρώτοι φιλόσοφοι καλούνται να οικοδομήσουν μαζί με την φιλοσοφία, και την γλώσσα της και την ορολογία της. Οι μεταφράσεις μου έγιναν ανεπιφύλακτα αποδεκτές. Μεγαλύτερο όμως μόχθο, επαναλαμβάνω, απαίτησε ο ερμηνευτικός σχολιασμός.

-Είναι όντως ο Ηράκλειτος «σκοτεινός»; Τι απήχηση είχε η διατριβή σας για την επίδρασή του στον Πλωτίνο, που πρέσβευε μια εντελώς διαφορετική αντίληψη;

Ο Ηράκλειτος όταν μιλάει για πράγματα της κοινωνίας, της θρησκείας και της πολιτικής τα λέει «έξω απ’ τα δόντια», χωρίς να φυλάγεται για ενδεχόμενο δίωξής του. Ο χαρακτηρισμός τού «σκοτεινού» εξηγείται από το ότι αυτός, κατ’ εξοχήν, μεταχειρίζεται συχνότατα παρομοιώσεις, μεταφορές, γνωμικά, αινίγματα, γρίφους, αλληγορίες που στοχεύουν σε πρόσωπα, ομάδες, αντιλήψεις και καταστάσεις μη αναγνωρίσιμες άμεσα από τους μεταγενέστερους. Παραδείγματα: «Τα γουρούνια ευχαριστιούνται στον βούρκο. Τα γαϊδούρια προτιμούν τα άχυρα από το χρυσάφι. Τα σκυλιά γαυγίζουν όποιον δεν γνωρίζουν». Επιπλέον, το κλειδί της διδασκαλίας του δεν το πιάνει κανείς με την πρώτη ματιά. Έτσι, ο αναγνώστης, όταν δεν συγκρατεί ότι για τον Ηράκλειτο μοναδική εστία του σύμπαντος είναι η φωτιά και ότι τα πράγματα του κόσμου είναι μεταπτώσεις αυτής της εστίας, μένει απορημένος όταν, λ.χ., ο φιλόσοφος ταυτίζει τα ζωντανό σώμα και το νεκρό σώμα.
Η έρευνα-διατριβή μου, που εγκρίθηκε με παναριστεία από το Αριστοτέλειο, κατέληγε στο συμπέρασμα ότι ο Ηράκλειτος δεν ήταν στις προτεραιότητες του Πλωτίνου.

-Έχουμε δώσει την δέουσα σημασία στους Προσωκρατικούς; Είναι η βάση πάνω στην οποία οφείλουμε να αναπτύξουμε την παιδεία και την ζωή μας; Πως θα ορίζατε την θέση τους στην παγκόσμια φιλοσοφία;

Τα τελευταία 50 χρόνια οι Προσωκρατικοί προσέχτηκαν περισσότερο απ’ όσο παλαιότερα. Με την θαρραλέα και αρχέγονη σκέψη τους μπορούν να λυτρώσουν τους αυριανούς πολίτες από τα μυθολογήματα και τα ιδεολογήματα και να τους διευκολύνουν στην προσπάθειά τους να λένε τα σύκα σύκα και την σκάφη σκάφη. Το ότι οι Προσωκρατικοί έθεσαν πρώτοι όλα τα προβλήματα που απασχολούν τον άνθρωπο στην διαδρομή της ιστορίας του, αναγνωρίζεται γενικά από την παγκόσμια φιλοσοφική κοινότητα.

-Ποιες μεταφράσεις χρησιμοποιούσατε ως φοιτητής, πριν τις σπουδές σας στην Γερμανία;

Δεν κυκλοφορούσαν, τότε, ελληνικές μεταφράσεις των Προσωκρατικών. Διάβαζα όμως μεταφράσεις άλλων φιλοσοφικών έργων, που είχαν εκπονήσει οι: Ιωάννης Γρυπάρης, Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος, Ευάγγελος Παπανούτσος, Ιωάννης Συκουτρής, Βασίλειος Τατάκης κ.α.

-Η εξαιρετικά κατατοπιστική και σημαντική σας Εισαγωγή (εκδ. στιγμή) για τους Προσωκρατικούς έτυχε αντίστοιχης προσοχής;

Δεδομένου ότι το ελληνικό κοινό της Φιλοσοφίας δεν είναι μεγάλο, το γεγονός ότι η Εισαγωγή μου και ο Ηράκλειτός μου επανεκδόθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν ως πανεπιστημιακά συγγράμματα, δείχνει ότι το ενδιαφέρον ήταν αυξημένο.

Πόσο ευτυχής αισθάνεσθε από την «συνύπαρξή» σας με τέτοιους διανοητές; Αισθάνεσθε ότι ανταμοιφθήκατε ηθικώς, αν μη τι άλλο;

Τα αισθήματά μου διαφαίνονται από την απάντησή μου στο δεύτερο ερώτημά σας. Η μελέτη των Προσωκρατικών Φιλοσόφων είναι από τα ελάχιστα πράγματα που δεν με απογοήτευσαν στην ζωή μου.

ΘΕΟΛΟΓΙΑ:

Τι θεός κι αυτός!
Δεν μπορεί να φτιάξει
Δυό ανθρώπους της προκοπής!

Τι άνθρωποι κι αυτοί!
Δεν μπόρεσαν να φτιάξουν
Έναν Θεό της προκοπής!

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here