Η σκοτεινή πλευρά της μαζικής πρόληψης στην υγεία

 

 

 

Θανάσης Δρίτσας,

Καρδιολόγος, Αναπληρωτής Διευθυντής,

Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο

 

Την πρόθεσή του να ενσωματώσει έξι προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας εξέφρασε ο υπουργός Υγείας Παναγιώτης Κουρουμπλής. «Το υπουργείο Υγείας πρέπει να παρέμβει πρόωρα», δήλωσε αυτολεξεί ο υπουργός, «θα επιβάλουμε και θα υποχρεώσουμε τον ελληνικό λαό σε έξι προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο οι οποίες πραγματικά μπορούν να σώζουν ζωές», τόνισε μιλώντας πρόσφατα σε γνωστό ραδιοφωνικό σταθμό. Αφορμή για τον σχεδιασμό αυτό, όπως εξήγησε, αποτέλεσε η πρόβλεψη των ειδικών επιστημόνων για μελλοντική αύξηση της επίπτωσης του καρκίνου. Οι προληπτικοί έλεγχοι θα αφορούν έξι καρκίνους, μεταξύ των οποίων του μαστού και του τραχήλου για τις γυναίκες και του προστάτη για τους άνδρες, καθώς και πνεύμονα και παχέος εντέρου και για τους δύο. Οι ακροατές της εκπομπής αυτής είναι βέβαιο ότι ενθουσιάστηκαν με τις προτάσεις του υπουργού. Αναμφίβολα οι προθέσεις του υπουργού υγείας είναι καλές αλλά θα τολμήσω εδώ να αμφισβητήσω την εγκυρότητα της άποψης των επιστημονικών συμβούλων του υπουργού όσον αφορά την αποτελεσματικότητα των μαζικών προληπτικών ελέγχων.

Πρώτον δεν μπορεί κανείς να καταστρατηγήσει την ελεύθερη βούληση των πολιτών θεσπίζοντας «υποχρεωτικές» προληπτικές εξετάσεις, αυτό θυμίζει την αποτυχημένη στρατηγική του υποχρεωτικού εμβολιασμού για την πανδημία φάντασμα της γρίπης Η1Ν1. Δεύτερον πολλά επιστημονικά στοιχεία συνηγορούν στο ότι οι μαζικές προληπτικές εξετάσεις τρομοκρατούν μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού και οδηγούν σε αμφίβολα εργαστηριακά ευρήματα χωρίς να συνεισφέρουν στην βελτίωση της επιβίωσης των ασθενών. Είναι κλασικό το παράδειγμα της εξέτασης PSA στο αίμα για την διάγνωση του καρκίνου του προστάτη για την οποία ο ίδιος ο εφευρέτης της μεθόδου Dr. Ablin, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα έχει δηλώσει τα εξής: «δυστυχώς η μέθοδος PSA δεν μπορεί να διακρίνει έναν καρκίνο που θα σε σκοτώσει από έναν που θα σε αφήσει να ζήσεις». Η επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι η μαζική πρόληψη οδηγεί σε υπερδιάγνωση καρκίνου αλλά χωρίς παράλληλη αύξηση του αριθμού των ασθενών που πρόκειται τελικά να πεθάνουν. Υπερδιάγνωση σημαίνει να κάνεις διάγνωση μιας παθολογικής κατάστασης (πχ καρκίνου) σε ασθενείς που δεν παρουσιάζουν συμπτώματα ενώ η εξέλιξη της ασθένειας είναι αργή και δεν οδηγεί σε γρήγορο θάνατο. Η ανίχνευση πχ καρκίνου του προστάτη με βάση το PSA έχει οδηγήσει έναν μεγάλο αριθμό ασυμπτωματικών ενεργών μεσήλικων ανδρών (55-65 ετών) σε προστατεκτομή με επιπλοκές όπως ακράτεια και ανικανότητα ενώ αν δεν είχαν χειρουργηθεί θα είχαν αποκτήσει έναν καρκίνο με συμπτώματα 10-15 χρόνια αργότερα.  Η υπερδιάγνωση οδηγεί σε υπερβολική θεραπεία με αποτέλεσμα περιττές χειρουργικές επεμβάσεις που παρουσιάζουν συχνά επιπλοκές οι οποίες μειώνουν ραγδαία την ποιότητα ζωής των ασθενών ενώ δεν βελτιώνεται η επιβίωση δηλαδή ο περιορισμός του απόλυτου αριθμού θανάτων.

Η υπερδιάγνωση οδηγεί συχνά σε πλάνη βελτίωσης της επιβίωσης η οποία οφείλεται σε καθαρά μαθηματικούς λόγους και όχι σε πραγματική ελάττωση του αριθμού των θανάτων. Το επόμενο παράδειγμα είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικό: Η επιβίωση 5 χρόνια μετά από τη διάγνωση κάποιου καρκίνου προσδιορίζεται ως ένα κλάσμα στο οποίο αριθμητής είναι ο αριθμός όσων ασθενών είναι μέχρι τότε ζωντανοί και παρανομαστής είναι ο αριθμός ασθενών που είχαν αρχική διάγνωση καρκίνου πχ αν έχουν διαγνωστεί με καρκίνο 1000 ασθενείς και μετά από 5 χρόνια έχουν πεθάνει 300 και μείνει ζωντανοί 700 η επιβίωση είναι 700/1000 δηλαδή 70% σε ποσοστό. Τώρα αν στο αρχικό δείγμα των 1000 προστεθούν αλλά 500 περιστατικά υπερδιάγνωσης καρκίνου τότε στο κλάσμα υπολογισμού της επιβίωσης ο αριθμητής θα γίνει πλέον 1200 (700 που έμειναν ζωντανοί από την πρώτη ομάδα συν 500 ασθενείς με υπερδιάγνωση που θα παραμείνουν οπωσδήποτε ζωντανοί λόγω αργής εξέλιξης) ενώ ο παρανομαστής θα γίνει 1500 (1000 αρχικές διαγνώσεις συν 500 περιστατικά υπερδιάγνωσης). Άρα στην περίπτωση της υπερδιάγνωσης η επιβίωση θα δείχνει εικονικά βελτιωμένη (1200/1500 δηλαδή 80% σε ποσοστό) ενώ ο απόλυτος αριθμός θανάτων παραμένει ακριβώς ίδιος (300 ασθενείς). Η υπερδιάγνωση οδηγεί λοιπόν σε ψευδή εικόνα βελτιωμένης επιβίωσης αλλά χωρίς να έχουν πραγματικά σωθεί περισσότερες ζωές ασθενών.

Ποιές είναι όμως οι αιτίες του φαινομένου της υπερδιάγνωσης; Η βασική αιτία είναι η κρατούσα φιλοσοφία εκπαίδευσης των γιατρών οι οποίοι παραπέμπουν σε πληθώρα διαγνωστικών εξετάσεων ενώ θεωρούν επίσης ότι πρέπει να ελέγχουν τους ασθενείς και να προβλέπουν όλα τα συμβάματα υγείας στη διάρκεια της ζωής τους. Επίσης οι ίδιοι οι ασθενείς πιστεύουν ότι στην ευδαιμονιστική εποχή που ζούμε ο θάνατος και η ασθένεια θα πρέπει να προβλέπονται έγκαιρα απο την παντοδύναμη επιστήμη και να αποτρέπονται ή εναλλακτικά να αναβάλλονται για πολλές δεκαετίες. Στην πλάνη της υπερδιάγνωσης συνεισφέρουν βέβαια και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ) τα στοχευμένα μηνύματα των οποίων προτρέπουν σε υπερβολικές προληπτικές εξετάσεις και επιθετικές θεραπείες. Είναι αυτονόητο ότι τα συμφέροντα των ΜΜΕ συγκλίνουν με τις κερδοσκοπικές προθέσεις αρκετών γιατρών, των φαρμακευτικών εταιρειών και της σύγχρονης ιατροβιολογικής τεχνολογίας. Μια επίσης βασική αιτία υπερδιάγνωσης στην εποχή μας είναι η πλήρης κάλυψη των γιατρών σε, πολύ συχνές πλέον, περιπτώσεις μήνυσης από ασθενείς με στόχο είσπραξης αποζημιώσεων από τις ασφαλιστικές εταιρείες αστικής ευθύνης γιατρών. (βλ. το δημοφιλές βιβλίο των Welch, Schwartz, Woloshin με τίτλο Over-diagnosed, Making people sick in the pursuit of health, εκδόσεις Beakon, USA).

Τρίτον είναι οικονομικά ασύμφορο σε εποχές σοβαρής οικονομικής δυσπραγίας να σπαταληθούν κρατικοί πόροι σε αμφιβόλου κλινικής αξίας μαζικές προληπτικές εξετάσεις. Αντιθέτως είναι ωφελιμότερο οι πολύτιμοι πόροι της κρατικής υγείας να δαπανηθούν σε ουσιαστική πρόληψη όπως στα αντικαπνιστικά ιατρεία, στην καταπολέμηση της παιδικής παχυσαρκίας, σε προγράμματα άσκησης και υγιεινής διατροφής, σε προγράμματα αγωγής υγείας που απευθύνονται σε σχολεία και οικογένειες. Οι μόνοι που θα ωφεληθούν αρκετά από τις μαζικές προληπτικές εξετάσεις είναι τα ιδιωτικά διαγνωστικά κέντρα και οι κολονοσκόποι, προστατεκτομείς, βρογχοσκόποι, ακτινοσκόποι και πάσης φύσεως κερδοσκόποι της υγείας.

Η εκφρασμένη ακραία θέση του υπουργού υγείας ήταν ότι (ως μέσον εκφοβισμού) θα ποινικοποιήσει όσους αρνηθούν τον υποχρεωτικό προληπτικό έλεγχο έτσι ώστε αν υποθετικά αρρωστήσουν από καρκίνο χωρίς να έχουν κάνει τις υποχρεωτικές εξετάσεις θα αναλάβουν το 50% του κόστους θεραπείας. Ο αντίλογος εδώ από την πλευρά της κοινής λογικής είναι ο εξής: και τι θα γίνει με όσους υποθετικά αρρωστήσουν από καρκίνο και οι προληπτικές εξετάσεις δεν το είχαν ανακαλύψει? Η στατιστική μας δείχνει ότι οι περιπτώσεις καρκίνου που διαφεύγουν του προληπτικού ελέγχου είναι αρκετές και σε αυτή την περίπτωση οι ασθενείς μάλλον θα πρέπει να ζητήσουν μια γερή αποζημίωση από τον υπουργό υγείας που θεωρεί ότι η μαζική πρόληψη τους σώζει όλους!. Το υπουργείο υγείας πρίν από την θέσπιση των όποιων προληπτικών μαζικών μέτρων θα πρέπει επιτέλους να συμβουλεύεται τους ειδήμονες δηλαδή τις επιστημονικές ιατρικές εταιρείες της ανάλογης ειδικότητας. Σίγουρα πρόληψη δεν είναι μόνο να κάνει κανείς πολλές ιατρικές εξετάσεις αλλά κυρίως να υιοθετήσει από πολύ νωρίς σωστή αγωγή υγείας και μια φιλοσοφία διαβίωσης και ποιότητας ζωής.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here