Η οικονομία της αθλιότητας

Του ΝΙΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ*

«Ενώ τα οικονομικά εξετάζουν το πώς οι άνθρωποι κάνουν επιλογές, η κοινωνιολογία εξετάζει το πώς δεν έχουν καμία επιλογή να κάνουν».

Bertrand Russell

 

Αν κάποιος ήθελε να διερευνήσει τις επιδράσεις του μετασχηματισμού των πρακτικών που το εισαγόμενο οικονομικό υπόδειγμα της «δομικής προσαρμογής» της Ελλάδας προκάλεσε και προκαλεί εδώ και πέντε χρόνια, θα μπορούσε με ευχέρεια να καταδείξει πως ο μετασχηματισμός αυτός, αφενός, παίρνει διαφορετικές μορφές ανάλογα με τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες μέσα στις οποίες ολοκληρώνεται, αφετέρου, διενεργείται στη βάση της ταξικής συνθήκης του κάθε κοινωνικού υποκειμένου και όχι μέσω μηχανικών καθορισμών ή μιας σαφούς συνείδησης της αντικειμενικής αλήθειας της κατάστασης.

Μια τέτοια διερεύνηση[1] πάνω σε αυτό το ελληνικό κοινωνιολογικό εργαστήριο της βίαιης σύγκρουσης και της καταναγκαστικής συνύπαρξης δύο μορφών οικονομικού συστήματος με αντιφατικές σε πολύ μεγάλο βαθμό αρχές, της αναντιστοιχίας ανάμεσα στις οικονομικές διαθέσεις κοινωνικών υποκειμένων που διαμορφώθηκαν από την οικονομία του κόσμου ενός εξαρτημένου και υποανάπτυκτου φιλελεύθερου καπιταλισμού, και του εισαγομένου και επιβαλλόμενου οικονομικού κόσμου του ύστερου αγοραίου καπιταλισμού μάς οδηγεί στην επιβεβαίωση του γεγονότος πως η υιοθέτηση της οικονομικής συμπεριφοράς και στάσης που αξιώνει το εισαγόμενο οικονομικό μοντέλο διαχείρισης της ελληνικής κρίσης προϋποθέτει αντίστοιχες συγκεκριμένες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, απόλυτα ιστορικά προσδιορισμένες∙ κοντολογίς, προϋποθέτει όλα αυτά τα οποία ενώ αποτελούν τα προαπαιτούμενα της οικονομικής συμπεριφοράς που προωθεί απουσιάζουν από τον κόσμο στον οποίο τα επιβάλλει[2].

Μέσα από μια διερεύνηση της πολυδιαστασιακότητας και πολυλειτουργικότητας των πρακτικών επιβίωσης και διαχείρισης της κρίσης, μέσα από όλες αυτές τις λιγότερο ή περισσότερο αποτυχημένες προσπάθειες προσαρμογής και μεταστροφής των στρατηγικών αναπαραγωγής που μια τέτοια διερεύνηση θα εξέταζε, μέσα από την υστέρηση των έξεων, των σχισμένων έξεων, μέσα από τις οδύνες, τις αγωνίες, τις συγχύσεις που ανέδυε η εμπειρία της αργίας της πρακτικής αίσθησης των κοινωνικών υποκειμένων, η βίαιη αποδόμηση της συνήθους προσαρμογής μεταξύ αντικειμενικών και υποκειμενικών δομών, η ανομία που δημιουργεί αυτή η αποδόμηση, και η αδυναμία της μετατροπής της σφαίρας των βαθιά ενσωματωμένων προαπαιτουμένων που έκαναν στο παρελθόν μια σειρά από κοινωνικά υποκείμενα να αντιλαμβάνονται, ως φυσικές, συμπεριφορές που στιγματίζονται πια ως ακατάλληλες από τον νέο κόσμο που επιβάλλεται, μέσα από τις διάφορες μορφές (συνείδησης) της ηττοπάθειας, απογοήτευσης, παραίτησης, αλλαγής, συμβιβασμού ή αντίστασης, επιβεβαιώνεται πάλι η θέση πως κάθε οικονομία είναι συνδυασμένη με μια θεώρηση του κόσμου και με ένα συγκεκριμένο βιοτικό ύφος, πως κάθε οικονομικό σύστημα παρουσιάζεται σαν ένα πεδίο αντικειμενικών προσδοκιών το οποίο δεν θα μπορούσε να κατοικηθεί, να νοηματοδοτηθεί παρά από φορείς που διαθέτουν έναν συγκεκριμένο τύπο οικονομικών διαθέσεων.

Υπό αυτή την οπτική, είμαστε τελικά υποχρεωμένοι να στοχασθούμε πάνω στους όρους ύπαρξης και στον τρόπο λειτουργίας του αγοραίου καπιταλιστικού συστήματος, δηλαδή, πάνω στις οικονομικές διαθέσεις που επιτρέπει και επιβάλλει ταυτόχρονα. Η διερεύνηση των επιπτώσεων της ελληνικής κρίσης, μέσα από το πρίσμα της ανάλυσης των σχέσεων ανάμεσα στα διάφορα κοινωνικά υποσυστήματα και τις ανθρώπινες δράσεις, στους κοινωνικούς καθορισμούς και τις υποκειμενικές σηματοδοτήσεις, μας υποχρεώνει να αντισταθούμε στην υιοθέτηση της ανιστόρητης θέασης της οικονομικής επιστήμης και να μην παραγνωρίσουμε το γεγονός πως οι κυρίαρχες κατηγορίες της αγοραίας οικονομικής συνείδησης, οι οποίες δομούνται στις σημερινές αγοραίες καπιταλιστικές κοινωνίες όπου κυριαρχεί απόλυτα ο εργαλειακός λογισμός, δεν είναι ανεξάρτητες των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών τους, δηλαδή μιας μακράς συλλογικής ιστορίας η οποία αναπαράχθηκε συστηματικά στις ατομικές ιστορίες.

*Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος είναι Καθηγητής Κοινωνιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

[1] Για μια τέτοια επιστημονική εξέταση βλ. στο βιβλίο Ν. Παναγιωτόπουλος & Fr. Schultheis (διεύθ.), Η οικονομία της αθλιότητας, το οποίο περιέχεται στο τρίτομο έργο Ν. Παναγιωτόπουλος, Fr. Schultheis & Β. Δημητρακοπούλου, «MIRRORS: Πολυφωνικές αφηγήσεις για έναν κοινωνικό κόσμο σε κρίση», Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2015.

[2] Σε κατάσταση οικονομικής εξάρτησης, όπως στη σημερινή κατάσταση της Ελλάδας, η οποία, ως «αποικία χρέους», αποτελεί μια διάσταση, μέσω της πρόδηλης και συστηματικής διάσπασης που παρατηρήθηκε μεταξύ θεωρητικών οικονομικών μοντέλων και πραγματικών πρακτικών, όλη αυτή την περίοδο της άσκησης της «πολιτικής προσαρμογής και εξυγίανσης» της ελληνικής οικονομίας, καταδεικνύεται με σαφήνεια πως οι πιο θεμελιώδεις οικονομικές διαθέσεις (ανάγκες, προτιμήσεις, τάσεις, ροπές κτλ.) εξαρτώνται, όπως σημείωνε ο Πιερ Μπουρντιέ, πάντα από μια ιστορία η οποία είναι η ιστορία ενός συγκεκριμένου οικονομικού κόσμου, μέσα στο οποίο οι διαθέσεις αυτές απαιτούνται, συνεπάγονται και αποζημιώνονται.

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here