Ελένη Σβορώνου: «Το πάτημα του Έλληνα»

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

«Το κρύο είναι τσουχτερό αυτό το χειμωνιάτικο απόγευμα. Τα δυο αδέρφια χώνονται μέσα στα χοντρά πανωφόρια τους και βγαίνουν στα σοκάκια της Τρίγλιας. Η Κατερίνα ακολουθεί το Χρυσόστομο χωρίς να κάνει άλλες ερωτήσεις. Μέσα της τον καταλαβαίνει. Δεν μπορεί να το εξηγήσει, αλλά ο Χρυσόστομος δε μοιάζει με κανέναν τους. Είναι παιδί – τι παιδί, άντρας πια – που ξέρει τι θέλει. Λες και το ήξερε από την ώρα που γεννήθηκε. Και στα παιδικά παιχνίδια τους και στην τρέλα και στις αταξίες πρώτος ήταν, αλλά πώς γινότανε κι ο λόγος του, η στάση του είχανε άλλη βαρύτητα. Διάβαζε κι ήτανε καλός μαθητής. Αλλά κι άλλοι είναι καλοί μαθητές. Αλλά ο Χρυσόστομος είχε μια διαφορά. Μάθαινε για να απαντήσει στα ερωτήματά του. Μάθαινε για εκείνον. Σκασίλα του, σκεφτόταν η Κατερίνα, για το δάσκαλο και τις εξετάσεις. Μελετούσε για να απαντήσει σε κάτι δικό του…»

Και το ερώτημα που θέτει τώρα ο Χρυσόστομος στην Κατερίνα αντηχεί σ’ όλο τον Πόντο και στη Μικρά Ασία: Έχει κάποιο νόημα η θυσία σήμερα; Υπάρχει μια ιδέα που να αξίζει την ίδια σου τη ζωή; Και με το κύμα του χρόνου, το ερώτημά του φτάνει ως τις μέρες μας…Με φόντο την ιστορία του Ελληνισμού στα νεότερα χρόνια, η ζωή του Χρυσοστόμου Σμύρνης ξετυλίγεται σαν μια περιπέτεια. Μια περιπέτεια όπου ο ήρωας και ο Ελληνισμός μοιάζει να μην ξεχωρίζουν μεταξύ τους. Όταν ο άνθρωπος και η ιδέα γίνονται ένα, το ποτάμι της Ιστορίας σταματά. Έστω για μια στιγμή μονάχα. Κι ύστερα συνεχίζει ορμητικό. Μα υπάρχουν στιγμές που κρατούν μια αιωνιότητα. «Το πάτημα του Έλληνα», της Ελένης Σβορώνου, εκδόσεις Κέδρος, Σκίτσα εξωφύλλου: Soloúp

-Ένα βιβλίο – βιογραφία του Χρυσόστομου Σμύρνης από μια συγγραφέα παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας. Γιατί αλήθεια; Τι μας αφορά η ζωή του τελευταίου μητροπολίτη Σμύρνης σήμερα; Τι αφορά τα παιδιά και τους νέους;

Κι όμως μας αφορά η ζωή ενός ανθρώπου που δίνει τη ζωή του για μια ιδέα. Για τη Μεγάλη Ιδέα, στη συγκεκριμένη περίπτωση. Αλλά αυτό που με καίει εμένα είναι η έννοια της θυσίας. Η θυσία, βέβαια, ως θεμέλιος λίθος της θρησκείας και ως ιδρυτική συνθήκη μιας κοινωνίας έχει αναλυθεί εις βάθος από κοινωνικούς ανθρωπολόγους, ιστορικούς, ιστορικούς των θρησκειών και πλήθος άλλων ερευνητών. Εμένα με ενδιέφερε να φωτίσω το πρόσωπο πίσω από τον ήρωα που οδηγείται στη θυσία. Είναι διαχρονικό θέμα που απασχολεί ιδίως τους νέους. Οι νέοι έχουν την τάση να δίνονται σε μια ιδέα, να είναι απόλυτοι, να θέτουν το ζήτημα του νοήματος της ζωής με επιτακτικό τρόπο και να ζητούν απαντήσεις χωρίς περιστροφές. Είναι στη φύση της εφηβείας και της νεότητας. Προσωπικότητες όπως ο Χρυσόστομος Σμύρνης, ο Γκάντι, ο Μάρτιν Λούθερ Κιγκ, ο Νέλσον Μαντέλα και πολλές άλλα πρόσωπα της νεότερης ιστορίας, μπορούν να μαγέψουν, με το παράδειγμά τους, αλλά και να θέσουν ερωτήματα. Είναι σύγχρονες εκδοχές του Ιησού, κατά κάποιο τρόπο. Αλλά είναι άνθρωποι, όχι θεάνθρωποι. Ποια είναι αυτή η φλόγα που καίει μέσα τους και πως την κρατούν αναμμένη; Νομίζω είναι ενδιαφέροντα θέματα, διαχρονικά, και δια-ηλικιακά, τουλάχιστο για ανθρώπους σαν κι εμένα που με απασχολούν αυτά τα κάπως πρωτογενή, κάπως αφελή ερωτήματα ζωής.

-Είναι ήρωας προς μίμηση λοιπόν ένας Χρυσόστομος Σμύρνης και όλοι αυτοί οι σύγχρονοι ήρωες;

Όχι απαραίτητα. Με ενδιαφέρει, και αυτό νομίζω το επιχειρώ με συνέπεια στο βιβλίο, να εντάξω το πρόσωπο στο ιστορικό του πλαίσιο. Ο Χρυσόστομος Σμύρνης αγωνίστηκε για τη Μεγάλη Ιδέα. Ζήτησε να υπηρετήσει στη Δράμα, στην καρδιά του Μακεδονικού Αγώνα, έχτισε στάδια, άνοιξε σχολεία, άσκησε διπλωματία, χτύπησε πόρτες εντός και εκτός Ελλάδας, έδωσε όλη του τη ζωή στον αγώνα και τελικά, ως μητροπολίτης Σμύρνης, το 1922 έμεινε και θυσιάστηκε εκεί, πιστός στο ποίμνιό του και στην Ιδέα! Είναι μια ολόκληρη εποχή που την περνάμε βιαστικά στην Ιστορία, στα σχολεία. Η Μικρασιατική καταστροφή ναι, είναι πια πολύ γνωστή σελίδα της Ιστορίας. Αλλά το πριν, τι ήταν η Ελλάδα από την ίδρυση του ελληνικού κράτους κι ύστερα, ως το 1922, τι συνέβαινε στα Βαλκάνια, στην Ευρώπη, στον κόσμο, όλο αυτό είναι συναρπαστικό. Γέννημα της εποχής του ήταν ο Χρυσόστομος, αυτό προσπαθώ να δείξω στο βιβλίο.

– Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντα τα σημεία στο βιβλίο που αναφέρονται στο τι συνέβαινε στον κόσμο εκείνη την εποχή.

Ναι, είναι τα σημεία με τα πλάγια γράμματα όπου αναφέρονται στιγμιότυπα από την παγκόσμια ιστορία, όχι μόνο την πολιτική, αλλά και την ιστορία των επιστημών, των τεχνών και την ιστορία της «μακράς διάρκειας», των ανώνυμων ανθρώπων. Είναι στιγμιότυπα που φαινομενικά είναι άσχετα με την εξέλιξη της ζωής του Χρυσόστομου, αλλά μας βοηθούν να εντάξουμε την ελληνική ιστορία στο ευρύτερο πλαίσιο. Και αυτό αρέσει πολύ στους νεαρούς αναγνώστες. Το ξεχωρίζουν αυτό στο βιβλίο.

Διδάσκουμε την Ιστορία με τόσο συγκεκριμένο τρόπο: εμείς, εμείς, και πάλι εμείς, λες και δεν υπάρχει κανείς γύρω μας. Κι όμως, όταν κάνεις μια παύση και δεις τι συνέβαινε στον κόσμο γύρω σου την ίδια εποχή που εσύ προσπαθούσες να συγκροτήσεις έθνος-κράτος, αποκτάς μια άλλη οπτική, διευρύνεις το βλέμμα, κατανοείς ότι είσαι κι εσύ γέννημα μιας εποχής κι ενός τόπου. Κατανοείς κάποιες ευκαιρίες που έχασε ίσως τότε η χώρα σου, επειδή είχε τα δικά της προβλήματα να λύσει, αλλά διευρύνεις και το βλέμμα. Βλέπεις τον εαυτό σου πιο καθαρά. Και τα πάθη καταλαγιάζουν λίγο. Δεν είσαι μόνος εσύ ο περιούσιος λαός. Είσαι και εσύ, αλλά και οι άλλες κοινωνίες έχουν τη δική τους ιστορία να πούνε. Και μπλέκονται οι ιστορίες του κόσμου. Αν το ξανάγραφα, μάλιστα, το βιβλίο, θα ήθελα να έβαζα και στιγμιότυπα από την ιστορία χωρών της Άπω Ανατολής, π.χ, που γνωρίσουμε λιγότερο. Έως καθόλου.

-Τελικά χρειάζεται μια Μεγάλη Ιδέα για να γίνει κανείς ήρωας; Να θυσιάσει τη ζωή του;

Την εποχή του Χρυσόστομου συγκροτούνται τα εθνικά κράτη στην Ευρώπη. Στη Βαλκανική χερσόνησο διαμοιράζονται τα ιμάτια του «Μεγάλου Ασθενούς». Της πάλαι ποτέ Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Και αρχίζει η διαδικασία συγκρότησης εθνικών κρατών στα εδάφη της. Είναι λοιπόν πολύ ενδιαφέρον που ρωτάω τα παιδιά, τους νεαρούς αναγνώστες του βιβλίου, όταν τους συναντώ σε εκπαιδευτικά εργαστήρια, αν είχαν δικαίωμα και οι άλλοι να έχουν τη δική τους «Μεγάλη Ιδέα». Βούλγαροι, Σέρβοι, Ρουμάνοι, Τούρκοι… Δεν είχαν δικαίωμα να ονειρεύονται τα δικά τους εθνικά κράτη, και μάλιστα μεγάλα; Άλλοι λένε ναι άλλοι λένε αμέσως όχι! Οι του «όχι» συγκροτούν την επιχειρηματολογία τους με ποικίλους όρους. Όρους «αυτόχθονα», «όποιος είναι ο πιο παλαιός κάτοικος μιας περιοχής είναι και ο νόμιμος ιδιοκτήτης της», ας πούμε. Κι όταν ρωτάω «εντάξει, τότε και η Αμερική θα έπρεπε κανονικά να ανήκει ακόμη στους Ινδιάνους και τους αυτόχθονες», μου λένε «ε, ναι αλλά εμείς, οι Ευρωπαίοι, ήμασταν πιο έξυπνοι». «Άρα να υπερασπιστούμε το δίκαιο του εξυπνότερου, του ισχυρότερου ή του αυτόχθονα;» συνεχίζω να διερευνώ στάσεις και απόψεις. Και ξετυλίγεται μια συζήτηση που κάθε άλλο παρά εύκολη είναι, κι ας ακούγεται απλοϊκή. Διερευνούμε όμως τα όρια του δίκαιου αγώνα.
Και ερχόμενοι στο σήμερα, βλέπουμε ότι δεν είναι πια οι «Μεγάλες Ιδέες» που μπορεί να εμπνεύσουν έναν άνθρωπο για αγώνα. Συζητάμε για τη Μαλάλα και τον Ικμπάλ, το παιδί που αγωνίστηκε καταγγέλλοντας τις άθλιες συνθήκες της παιδικής εργασίας στην ταπητουργία, στο Πακιστάν. Η Μαλάλα, που αγωνίστηκε για το δικαίωμα των κοριτσιών της χώρας της στην εκπαίδευση πήρε Νόμπελ Ειρήνης. Και τώρα συνεχίζει τις σπουδές της. Ο Ικμπάλ έχασε τη ζωή του. Άλλες «Μεγάλες Ιδέες» λοιπόν σήμερα…

-Και πρέπει πάντα να θυσιαζόμαστε για μια Ιδέα;

Όχι βέβαια! Κι αυτό το συζητάμε με τα παιδιά. Σήμερα άνθρωποι ζωσμένοι εκρηκτικά παίρνουν ζωές αθώων και «θυσιάζονται» και οι ίδιοι στο όνομα μιας απάνθρωπης ιδέας. Είναι θυσία αυτό; Ποια είναι τα όρια; Που σταματάει ο ηρωισμός και που αρχίζει ο φανατισμός; Όταν είσαι άνθρωπος που βλέπει πάντα και την άλλη πλευρά, που έχει κατανόηση, μπορείς να ζήσεις δοσμένος ολοκληρωτικά σε μια ιδέα; Ίσως ηρωισμός σήμερα είναι ακριβώς αυτό, η ικανότητα να μπαίνεις στη θέση του άλλου. Αλλά ό,τι κι αν πούμε, θυμόμαστε ότι είμαστε κι εμείς «παιδιά της εποχής μας».

-Το βιβλίο ήταν υποψήφιο στα βραβεία του Αναγνώστη, πέρυσι, στην κατηγορία «εφηβικό βιβλίο». Πήρε και εύφημο μνεία από τη Γυναικεία Λογοτεχνική Συντροφιά. Πιστεύετε ότι ήταν το θέμα που έκανε το βιβλίο να ξεχωρίσει;

Ελπίζω να ήταν ο τρόπος γραφής και το βλέμμα σε μια «φέτα» της Ιστορίας μας. Ιδίως ο τρόπος που αναδύεται ένα πρόσωπο που το γνωρίζουμε κυρίως από τους ανδριάντες στις πλατείες, ρασοφόρος, έτοιμος να συνεγείρει το ποίμνιο, με τα χέρια υψωμένα, αυτό το πρόσωπο αναδύθηκε, νομίζω, με σάρκα και οστά. Με αμφιβολίες, ερωτηματικά, αδυναμίες, συναισθήματα, αγωνίες. Είναι πάντως πολύ ενδιαφέρον ότι όλα τα παιδιά έχουν δει κάπου έναν δρόμο «Χρυσοστόμου Σμύρνης» αλλά κανείς δεν έχει ακούσει τι έκανε αυτός ο άνθρωπος. Άλλοι τον μπερδεύουν με τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, τον έναν από τους Τρεις Ιεράρχες. Και ενήλικες. Μερικές φορές τιμούμε τα πρόσωπα με ανδριάντες και ονοματοδοσίες δρόμων μόνο και μόνο για να τους ξεχάσουμε!

-Ποιες ήταν οι πηγές σας;

Το αρχείο του Χρυσόστομου Σμύρνης (η επιστολογραφία τους εκδόθηκε από το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας), το βιβλίο του Ηλία Βενέζη Χαίρε Μικρασία, αλλά και πολλά βιβλία ελληνικής και ευρωπαϊκής Ιστορίας. Η μουσειακή συλλογή της Εστίας Νέας Σμύρνης διαθέτει επίσης κειμήλια και τεκμήρια από τη ζωή του Χρυσόστομου. Παγκόσμιοι χάρτες ιστορίας στο διαδίκτυο ήταν επίσης πολύ χρήσιμοι. Και εκπομπές από το ιστορικό αρχείο ραδιοφωνικών σταθμών και υλικό από το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών. Και το τρίτομο έργο της Έλλης Παπαδημητρίου Κοινός λόγος, εκδόσεις Ερμής, με προφορικές αφηγήσεις απλών ανθρώπων από τα νεότερα χρόνια.

Στο blog https://topatimatouellina.wordpress.com/ μπορεί να πάρει κανείς μια ιδέα από τις πηγές αλλά και από τα εργαστήρια που κάνουμε για μεγάλα παιδιά και εφήβους. Μπορεί να πάρει ιδέες και ο εκπαιδευτικός για δραστηριότητες με αφορμή το βιβλίο. Θέλω να σας ευχαριστήσω θερμά για τη φιλοξενία. Και να ευχαριστήσω και τις εκδόσεις Κέδρος που εμπιστεύτηκαν μια ιστορία που ερχόταν από τα παλιά αλλά δεν ήταν παλαιάς κοπής. Άλλωστε σήμερα ρίχνουμε όλο και πιο συχνά ματιές στο παρελθόν για να αντιληφθούμε το παρόν που μας κατακλύζει.

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here