Γιώργος Δαμιανός: Μελτεμάκια του Αυγούστου

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

«Οι σημάντορες άνεμοι που ιερουργούν που σηκώνουν το πέλαγος σαν Θεοτόκο που φυσούν και ανάβουνε τα πορτοκάλια, που σφυρίζουν στα όρη κι έρχονται, Ο Μαΐστρος, ο Λεβάντες, ο Γαρμπής, ο Πουνέντες, ο Γραίγος, ο Σιρόκος, η Τραμουντάνα, η Οστρια». «Δοξαστικόν» του Αξιον Εστί από τον Οδυσσέα Ελύτη. Λόγια του… αέρα, χρήσιμα για «ερασιτέχνες θαλασσοπόρους» και όχι μόνο, από το φιλόλογο Γιώργο Δαμιανό, συντονιστή του ηλεκτρονικού περιοδικού 24grammata.com.

– Η λέξη άνεμος;

«Αν πρέπει να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, τότε πρέπει να κάνουμε αναφορά στη σανσκριτική ρίζα anilah (:ψυχή, πνοή). Εκείνο, όμως, που συναρπάζει είναι η ασύλληπτη λαϊκή φαντασία, όπως αποτυπώνεται στα «ταξίδια των λέξεων». Ξέρετε, η λέξη «άνεμος» πέρασε στα λατινικά, και απ’ εκεί σε όλες τις γλώσσες της Εσπερίας, ως animus (:ψυχή), για να δηλώσει, αρχικά, όλα τα έμψυχα όντα: anima (ιταλικά), amimal (γαλλικά-αγγλικά) και κατ’ επέκταση: animation, animateur κ.λπ.».

– Οι διευθύνσεις του;

«Βόρειος, τραμο(υ)ντάνα. Ο Βορέας, αδελφός του Νότου και του Ζέφυρου, ήταν η προσωποποίηση του βόρειου ανέμου. Κατά τη λαϊκή φαντασία κατέβαινε από τα βουνά της Θράκης, όπου και κατοικούσε, με φτερά στα χέρια και τα πόδια. Ο βόρειος άνεμος ονομάζεται, επίσης, και τραμο(υ)ντάνα (από την ιταλική λέξη tramontare). Εδώ η λέξη στερείται λαϊκής φαντασίας και παράγεται από το trans montanus (mons: βουνό) και δήλωνε απλά τον άνεμο που έρχεται από τα βουνά. Βορειοανατολικός-γρέγος, μας ήρθε από τη Δύση. Για όλη τη Δυτική Ευρώπη ο ανατολικός άνεμος είναι ο «vento greco», δηλαδή ο άνεμος που έρχεται από την Ελλάδα».

– Ο ανατολικός, λεβάντες;

«Εδώ η λατινική λέξη levante (:ανατολή) έδωσε το όνομα στον άνεμο. Οι αρχαίοι Ελληνες τον ονόμαζαν Απηλιώτη (από + ήλιο > απ’ εκεί που ανατέλλει ο ήλιος)».

Ο σιρόκος;

«Νοτιοανατολικός, ευρονότος, σιρόκος ή σορόκος. Οι Ιταλοί ονόμασαν σιρόκο (scirocco) το νοτιοανατολικό άνεμο και βέβαια ήταν φυσικό να αναζητήσουν μία λέξη από την Αραβική χερσόνησο. Η λύση δόθηκε με την αραβική λέξη sargi (: ανατολή). Οι αρχαίοι Ελληνες το θερμό και ξερό νότιο άνεμο τον ονόμαζαν «Εύρο» (< εύω: ξηραίνω)». – Η όστρια; «Νότιος, νοτιάς, νότος, όστρια. Οπως είπαμε και πιο πάνω, ο Νότος ήταν αδελφός του Βορέα και του Ζέφυρου. Σχετικά με το «όστρια», είναι μια λέξη που την πήρε ο άνεμος από την Ελλάδα, την άφησε για πολλούς αιώνες στην Ιταλική χερσόνησο και, τελικά, μας της ξανάφερε πίσω αγνώριστη. «Αύω» στα αρχαία ελληνικά σημαίνει «ξηραίνω». Οι Λατίνοι τη μετάλλαξαν σε auster> ostria, για να δηλώσουν τον ξερό νότιο άνεμο».

– Ο λίβας;

«Νοτιοδυτικός, ακόμα πιο θερμός και ξηρός άνεμος είναι ο λίβας ή ο γαρμπής. Κατά την παράδοσή μας, ο «λίβας καίει τα σπαρτά», γιατί προξενεί μεγάλες ζημιές στη γεωργία. Η λέξη παράγεται από το αρχαίο ελληνικό λιψ, ενώ το γαρμπής από το αραβικό garbi (: δυτικός)»

– Ο πουνέντες;

«Δυτικός, Ζέφυρος, πο(υ)νέντες. Ο Δροσερός Δυτικός άνεμος ονομάστηκε Ζέφυρος, αδελφός του Βορέα και του Νότου. Στα ιταλικά ονομάστηκε πουνέντες από τα λατινικά ponens + solis (> μτφ.: η δύση του ήλιου)».

Το μαϊστράλι;

«Βορειοδυτικός, Σκίρων, Μαΐστρος, Μαϊστράλι. Η λ. μαΐστρος > μαϊστράλι παράγεται από τη λατινική λέξη magister < magnus (:μεγάλος, ισχυρός). Οι αρχαίοι Αθηναίοι ονόμασαν Σκίρωνα τον άνεμο που ερχόταν από τις Σκιρωνίδες Πέτρες (μάλλον η περιοχή της Κακιάς Σκάλας)».

– Και το μελτέμι;

«Η ονομασία μελτέμι προέρχεται από την τουρκική λέξη meltem και σημαίνει εποχικός άνεμος. Οι αρχαίοι τα αποκαλούσαν ετησίαι, λόγω της σταθερής ετήσιας περιοδικότητάς τους».

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here